Саабтың компьютер тарихы: D2-ден Datasaab-қа дейін

Кіріспе

Datasaab – Швецияның Линчепинг қаласындағы Saab ұшақтар жасаушы компаниясының компьютерлік бөлімшесі болған, кейіннен осы компаниядан жеке ажыратылған.

Тарих

Оның тарихы 1954 жылдың желтоқсанына дейін жетеді, кезде Saab Matematikmaskinnämnden (шведтік математикалық машиналар жөніндегі мемлекеттік кеңес) ұйымынан вакуумдық лампаларды қолданатын алғашқы шведтік компьютерлік құрылым – BESK-тің өзінің көшірмесін жасауға лицензия алды. Бұл көшірме аяқталып, SARA деп аталды. Оның есептеу қуаты келесі буынға жататын реактивтік ұшқыш – Saab 37 Viggen жобасын есептеу үшін қажет болды. Ұшқышқа орнатуға арналған навигациялық компьютерді жасауды мақсат еткен Viggo Wentzel басқарымындағы команда 1960 жылы аяқталған, толығымен транзисторлық прототиптік компьютер – D2 құрастырды, ол компанияның келесі екі онжылдықтағы қызметін анықтады. Бұл даму екі бағытта жүргізілді. Басты мақсат – Viggen үшін навигациялық компьютерді жасау. Ал қосымшасы – коммерциялық нарыққа арналған мини және мейнфрейм компьютерлерді өндіру болды. Әскери навигациялық компьютер CK37 1971 жылы аяқталып, Viggen ұшағында қолданылды. Алғашқы азаматтық модель D21 (1962) бірнеше елге сатылды, одан шамамен 30 дана жасалды. Содан кейін D22 (1966), D220, D23, D5, D15 және D16 сияқты бірнеше нұсқалар әзірленді. 1960 жылдары шведтік үкімет салықтарды есептеу үшін 20 компьютер қажет еткенде, Saab және IBM машиналарының арасындағы салыстыру Saab-тың артық екенін көрсетті. Кейін D5 компьютерлері Солтүстік елдерінің банктері үшін алғашқы және ең ірі банктік терминалдық жүйені құруға пайдаланылды, бұл жүйе 1980 жылдардың соңына дейін ішінара қолданыста болды. 1971 жылы Standard Radio & Telefon AB (SRT) және Saab компаниялары мемлекеттік меншіктегі Swedish Development Company компаниясы да қатысқан бірлескен кәсіпорын – Stansaab AS құру үшін бірікті. Компанияның басты назары коммерциялық және авиациялық салаларда қолданылатын нақты уақыт деректеріне арналған жүйелерді жасау болды. 1975 жылы D23 жүйесінің аяқталуы кешіктірілді, ал шешім Sperry UNIVAC компаниясымен бірлескен кәсіпорын құру болды. 1978 жылы бұл компания Saab бөлімшесімен бірігіп, Datasaab аталды. Кейіннен ол Ericsson, Nokia және ICL компанияларына тиесілі болды. Intel компаниясы бәсекелес UMC компаниясын процессорлардың микрокодын жаңарту және процессордың әртүрлі бөліктерінің асинхронды жұмыс істеуі сияқты технологияларды патенттік құқық бұзушылық үшін сотқа бергенде, UMC компаниясы осы технологиялардың D23-те 1972 жылы қолданылғанын көрсететін мақала ұсынды. Intel компаниясының патенттері 1978 жылдан бері қолданылып келгендіктен, бұл мақала бұрыннан бар екенін дәлелдейді және патенттер ешқашан берілмеуі керек еді. Ақырында іс тоқтатылды. 1973 жылы Линчепинг университетіндегі Lysator академиялық компьютерлік қоғамы құрылды, оған ескі пайдаланылған D21 компьютерді сыйға беруге келісім жасалды. Компанияның тарихы 1993 жылы құрылған және Линчепинг аймағы мен Datasaab компаниясына назар аударатын Швецияның компьютерлік тарихы туралы ақпаратты құжаттау және тарату мақсатындағы Datasaabs Vänner ("Datasaab достары") ардагерлер қоғамының мүшелерімен жазылды. Қоғам Datasaab тарихы туралы бес кітап жазды, ал Datasaab әзірлеген және өндірген компьютерлік жүйелер мен өнімдердің құжаттары мен суреттері қоғамның веб-сайтында ұсынылған. 2004 жылдан бері көптеген Datasaab компьютерлері Линчепингтегі IT ceum компьютерлік мұражайында қойылған. Бірқатар бірігулерден кейін Datasaab атауы 1970 жылдардың соңында Кеңес Одағына заңсыз технологияны беру оқиғасымен байланысты болды. 1973 жылы Мәскеу, Киев және Минералние Воды әуежайларындағы азаматтық әуе қозғалысын басқару жүйесіне арналған тендерді шведтік Stansaab компаниясы жеңіп алды. 1975 жылдың қыркүйегінде Stansaab пен Aeroflot арасында келісімшартқа қол қойылды. Алайда, жеткізілген жүйенің кейбір бөліктері АҚШ-тан алынған компоненттерге сүйенді, олар үшін шведтер қажетті экспорттық лицензияларды ала алмады. Сондықтан олар АҚШ-тың бөлшектерін сатып алып, қайта таңбалап, кеңес дипломаттарын пайдалана отырып, Мәскеуге контрабандалық жолмен жеткізді. 1978 жылы Datasaab Saab компаниясынан бөлініп, Stansaab компаниясына қосылып, жаңа компания – Datasaab AB құрылды. Әуе қозғалысын басқару жүйесі 1979 жылдың желтоқсанында Ауғанстанға кеңес әскерлерінің басып кіруіне көмектескен деген күдік бар. Контрабандалық операция 1980 жылдың қазанында ашылды, бұл оқиға "Datasaab ісі" (Datasaabaffären) деп аталды. 1981 жылдың басында Datasaab компаниясын Ericsson сатып алды және оның Ericsson Information Systems компьютерлік бөлімшесі болды. 1984 жылдың сәуірінде Ericsson АҚШ экспорттық бақылауын бұзғаны үшін 3,12 миллион АҚШ доллары көлемінде айыппұл төледі және төлеуге келісті.

Its history dates back to December 1954, when Saab got a license to build its own copy of BESK, an early Swedish computer design using vacuum tubes, from Matematikmaskinnämnden (the Swedish governmental board for mathematical machinery). This clone was completed in and was named SARA. Its computing power was needed for design calculations for the next generation jet fighter Saab 37 Viggen. Intending to develop a navigational computer to place in an airplane, a team led by Viggo Wentzel came up with an all transistorized prototype computer named D2, completed in 1960, which came to define the company's activities in the following two decades. This development followed two lines. The main purpose was the development of a navigational computer for Viggen. A spinoff was the production of a line of civilian mini and mainframe computers for the commercial market. The military navigational computer CK37 was completed in 1971 and used in Viggen. The first civilian model D21 (1962) was sold to several countries and some 30 units were built. After that, several versions with names like D22 (1966), D220, D23, D5, D15, and D16 were developed. When the Swedish government needed 20 computers in the 1960s to calculate taxes, an evaluation between Saab's and IBM's machines proved Saab's better. Later the D5s were used to set up the first and largest bank terminal system for the Nordic banks, a system which was partly in use until the late 1980s. In 1971, technologies from Standard Radio & Telefon AB (SRT) and Saab were combined to form Stansaab AS, a joint venture that also included the state owned Swedish Development Company. The company's primary focus was systems for real time data applied to commercial and aviation applications. In 1975, the D23 system was seriously delayed and the solution was a joint company with Sperry UNIVAC. In 1978, this company merged with a division of Saab and became Datasaab. It was later owned by Ericsson, Nokia and ICL. When Intel sued the competitor UMC for patent infringement over technologies including microcode updates of processors and different parts of the processor working asynchronously, UMC could point to an awarded paper describing how these technologies had been used in the D23 already in 1972. Since Intel's patents were from 1978, that paper would prove prior art and imply that the patents never should have been granted at all. The case was later dropped. The academic computer society Lysator at Linköping University was founded in 1973 when a donation of an old used D21 was arranged. The company's history has been documented by members of its veteran society, Datasaabs Vänner ("Friends of Datasaab"), founded in 1993 to document and spread information about the computer history of Sweden, with focus on the region of Linköping and Datasaab. The society has documented the Datasaab history in five books, and documents and pictures of computer systems and products developed and produced by Datasaab are presented at the society homepage. Since 2004 many Datasaab computers are exhibited at the IT ceum computer museum in Linköping. After a series of mergers, the name Datasaab became connected with an incident of illegal technology transfer to the Soviet Union in the late 1970s. A 1973 bid for tender for a civilian air traffic control system at the airports in Moscow, Kyiv, and Mineralnye Vody was won by Swedish supplier Stansaab. A contract between Stansaab and Aeroflot was signed in September 1975. However, parts of the delivered system relied on components from the US, for which the Swedes couldn't get the necessary export licenses. So they bought U. S. components, relabeled them and smuggled them to Moscow using Soviet diplomats. Datasaab separated from Saab in 1978 and joined Stansaab in a new company, Datasaab AB. Allegedly the air traffic control system did support the Soviet invasion of Afghanistan in December 1979. The smuggling operation was uncovered in October 1980, known as "the Datasaab affair" (Datasaabaffären). In early 1981, Datasaab was acquired by Ericsson and became its computing division Ericsson Information Systems. In April 1984 Ericsson was fined US$3.12 million for breach of U. S. export controls, and agreed to pay.