Кіріспе

Киттердің қозғалыс түрлері

Киттердің су бетіне шығу мінез-құлқы – киттердің тыныс алумен қатар, су бетінде жасайтын қозғалыстарының жиынтығы. Киттер көрсету, тамақтану және байланыс сияқты көптеген функциялар үшін беткі мінез-құлықты дамытып, пайдаланады. Cetacea отрядының барлық тұрақты түрде байқалатын мүшелері, соның ішінде киттер, дельфиндер және порпоизалар, әртүрлі беткі мінез-құлықтарды көрсетеді. Cetacea әдетте екі подотрядқа бөлінеді: Odontoceti және Mysticeti, тиісінше ересектерде тістердің немесе балық сүзу тісті пластиналарының болуына байланысты. Дегенмен, мінез-құлықты қарастырғанда, Cetacea киттерге (көк киттер мен көптеген балық сүзуші киттер сияқты 10 метрден асатын киттер) және дельфиндер мен порпоизаларға (оның ішінде 10 метрден кем барлық Odontoceti, косаканы да қамтиды) бөлінеді, себебі көптеген мінез-құлықтар дене мөлшерімен байланысты. Кейбір мінез-құлықтар, мысалы, басын судан көтеру, су бетінде жату және құйрықпен шапақ салу екі топта да кездеседі, ал алдыңғы бөлігімен жүзу немесе денесін лақтыру сияқтылары тек біреуге ғана тән. Адамдар осы белсенді мінез-құлықтарды жиі байқайды, нәтижесінде бұл тақырыпта көптеген ғылыми еңбектер жарық көрді және туризм саласы дамыды.

Құқық бұзушылық және құлап түсу

Бұзылу немесе секіру – судан шығу, сонымен қатар қыртыстық деп те аталады. Екеуінің арасындағы айырмашылық көбінесе шартты: киттерді зерттеуші Хал Уайтхед бұзылуды жануардың денесінің кемі 40% судан жоғары көтерілетін кез келген секіру деп, ал секіруді 40%-дан кем көтерілу деп анықтайды. Сапалық тұрғыдан алғанда, бұзылу – судан шығуға ниетпен жасалған нағыз секіру, ал секіру – киттің су бетінен қасақана шығуына себеп болған жылдам жоғары қарай жүзудің нәтижесі. Осы соңғы "секіру" мінез-құлқы көбінесе балықтардың тамақтануынан туындайды. Дөңгелек, горбаты және кашалот киттері ең көп байқалатын секірушілер. Дегенмен, желкенді, көк, минки, сұр және сей киттері сияқты басқа да мұртты киттер де секіреді. Мұхит дельфиндері, оның ішінде косатка да, өте жиі секіреді және олар судан өте оңай көтеріле алады, бірақ бұл және порпоизинг арасында айырмашылық шамалы. Кейбір кит емес теңіз жануарлары да секіру мінез-құлқы көрсетеді, мысалы, бірнеше акула түрлері және манта мен мобула туыстас сәулелер. Киттер секіру үшін екі техника қолданады. Бірінші әдіс, көбінесе кашалоттар мен горбаты киттерде кездеседі, тереңдіктен тік жоғары қарай жүзу және судан тікелей шығу арқылы орындалады. Екінші, көбірек таралған әдіс – су бетіне жақын және оған параллель жүру, содан кейін толық жылдамдықпен 3-ке дейін құйрық соққысымен секіру үшін жоғары қарай серпілу. Барлық секірулерде кит денесінің басым бөлігімен суды өткір бұрышпен тазартады, мысалы, кашалоттарда тіркелгендей, орташа есеппен 30° бұрышпен. Содан кейін кит арқасына немесе бүйіріне қарай бұрылады, ал сирек жағдайда бұрылмастан "құрсақпен құлау" жасайды. 90% көтерілуге жету үшін горбаты киттің судан секундына сегіз метр жылдамдықпен шығуы керек, немесе жануар үшін бұл 288 мың Ньютон секундтық импульсқа тең. Энергиялық шығындарына қарамастан, секірулер көбінесе сериямен орындалады. Ең ұзақ тіркелген серия Батыс Үндістанға жақын жерде 90 минуттан кем уақыт ішінде 130 секіруді құраған горбаты китте тіркелді. Қайталап секірулер жануарды шаршатады, сондықтан әр жолы судан денесінің аз бөлігі көтеріледі. Секірудің себептері әлі толық анықталған жоқ, бірақ бірнеше гипотезаны қолдайтын дәлелдер бар. Киттер топта болғанда секіруге бейім, бұл оның әлеуметтік мінез-құлық кезінде топтың басқа мүшелеріне ауызша емес сигнал екенін көрсетеді. Ғалымдар бұл теорияны "шынайы сигнал беру" деп атаған. Секіруден кейін пайда болатын үлкен көпіршіктер мен су астындағы қозғалыстарды жалғандау мүмкін емес; көршілер секіру орын алғанын біледі. Бір ғана секіру кит үшін оның күндік энергиясының шамамен 0,075% -ын ғана құрайды, бірақ секірулердің ұзақ сериясы айтарлықтай энергия шығынына әкелуі мүмкін. Тағы бір кең таралған себеп – теріден паразиттерді жоғарылату. Порпоизинг – ұсақ киттердің жоғары жылдамдықты беттік мінез-құлқы, онда ұзын секірулер су бетіне жақын жүзумен кезектеседі. Атауына қарамастан, порпоизинг мінез-құлқы дельфиндерде де, порпоизаларда да, сондай-ақ пингвиндер мен етектілер сияқты басқа теңіз түрлерінде де кездеседі. Теңіз сүтқоректілері жылдам жүргенде, олар күшті жаттығу үшін тыныс алуын сақтау үшін су бетіне жақын болуға мәжбүр болады. 4,6 м/с жылдамдықпен жүзіп бара жатқан дельфиндер су бетінен төмен жүзіп, бір мезгілде денелерінің үштен бір бөлігімен бірге сору тесіктерін қысқа уақытқа ғана ашады. немесе соқтығысудан сақтану үшін келіп жатқан қайықтардың бағытын анықтау. Дегенмен, порпоизинг жылдам жүзудің пайдалы нәтижесі болса да, мінез-құлықтағы көптеген өзгерістерді осы себеппен ғана түсіндіруге болмайды; ол басқа функцияларды қамтамасыз ету үшін дамыған болуы мүмкін. Мысалы, спинерлік дельфиннің порпоизинг кезінде айналуы көп шашырауға әкеледі және баяу жылдамдықтарда жиі кездеседі. Спинерлік дельфиндер суға соққанда, осы эктопаразиттерге центробестік және тік күштің үйлесімі олардың салмағынан 700 есеге дейін болуы мүмкін және оларды тиімді түрде жояды. Порпоизингтің қосымша функцияларын зерттеу әзірге акробатикалық түрлерге бағытталған, бірақ басқа киттер де оны осы және мүмкін белгісіз себептермен қолданады.

Толқынмен немесе бұрышымен жүзу және соңынан жүру кемелері

Толқынға мініп жүру термині көбінесе кемелерге жақындап, кемелердің тудырған толқындарында қайта-қайта секіріп жүретін киттердің (cetaceans) беткі белсенділігін сипаттау үшін қолданылады. Бұған кеменің бауында толқынға міну (bow riding) жатады, онда киттер кеменің алдындағы қысым толқынында болады, сондай-ақ кормада толқынға міну (wake riding) жатады, онда олар кеменің кормасының артындағы толқында болады. Киттер, толқын энергиясы 3 м/с-тан төмен жылдамдықпен жүретін кемелерде немесе ең жоғары толқын энергиясы аймағынан тыс жерде болғанда, толқынға мінуге қажетті деңгейден төмен болғанда, құйрық қанатымен (fluke) қозғалып жүзеді. Алайда, жоғары жылдамдықтарда дельфиндер мен порпоизалар толқынға міну үшін құйрық қанаттарын бекітілген жазықтықта ұстап, орналасу үшін ұсақ түзетулер жасап, қысым толқынын және оның ең жоғары энергия аймағын іздейді. Дегенмен, көптеген ірі тісті киттер (Odontocetes) кемелермен кез келген түрде өзара әрекеттесуге ұмтылмайды. Баудың үстінде толқынға міну (Bow riding) – Stenella және Delphinus туыстарындағы дельфиндер сияқты, түрлі шағын тісті киттердің (Odontocete) кемелермен өзара әрекеттесуінің ең көп таралған түрі. Өзара әрекеттесу түрі көбінесе топтың мінез-құлқына, сондай-ақ түрге байланысты болады. Мысалы, дақты дельфиндер (spotted dolphins) саяхаттағанда немесе жиналғанда (milling) көбірек өзара әрекеттеседі, бірақ әлеуметтенгенде немесе беттік жем іздегенде аз өзара әрекеттеседі. Бұл бұзаулары бар топтардың жас балапандарға қалай қауіпсіз өзара әрекеттесуге үйрету үшін, соқтығысудан сақтану үшін кемелерге жақындауы мүмкін екенін көрсетеді. Киттердің топтап жүзуінің тағы бір салдары – ең жақсы толқын энергиясы үшін бәсекелестіктің күшеюі және энергияны максималды түрде үнемдеуге мүмкіндік беретін орынға қол жеткізу. Жеке тұлғалардың орны топтың үстемдік иерархиясын көрсетеді, сондықтан үстемдікті анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Сей, Брайд, горбатый және сұр киттер де ұқсас әрекеттер көрсетеді.

Шымкенттік шұғылдар

Кит судан тік көтеріліп, дененің бір бөлігін судан шығарып, мұрын және басын толығымен көрсететін кезде, ол «шымшылдап қарау» (spyhopping) деп аталады. Бұл көрініс, суда жүзіп тұрған адамға ұқсас. «Шымшылдап қарау» бақыланатын және баяу процесс, егер кит қызығушылық танытса, бірнеше минутқа созылуы мүмкін. Әдетте, кит «көтерілген» күйін сақтау үшін құйрық жүзбегімен жүзбейді, керісінше, өте жақсы жүзу қабілетін және қанаттарымен орналасуын пайдаланады. Киттің көзі әдетте су бетінен сәл жоғары немесе төмен орналасқан, бұл оған су бетіндегі жақын жердегі нысандарды көруге мүмкіндік береді. Акулалардың түрлі түрлері, соның ішінде үлкен ақ акула және мұхиттық ақ ұшты акула да «шымшылдап қарау» әрекетін жасайды. «Шымшылдап қарау» көбінесе «қарақшылық» жағдайында байқалады, онда киттің назары қайыққа, мысалы, киттерді тамашалауға шыққан туристерге ауады, оларға жақындап, араласуы мүмкін. Ал, косаткалар арасындағы «шымшылдап қарау» жыртқыштыққа көмектеседі деп саналады, өйткені олар көбінесе мұз жарықтарының маңында кездеседі және мұзда демалып жатқан теңіз түлкілері сияқты жемтіктерін көруге тырысады. Жемтік анықталғанда, косатка оны айналасындағы әртүрлі жерлерден бірнеше рет «шымшылдап қарап», содан кейін топ мүшелеріне де солай істеуге сигнал береді, мүмкін шабуылға дайындалу үшін. Осы оқиғада, 9 жылдық зерттеу барысында, лобтейлмен тамақтану мінез-құлқы популяцияның 0%-дан 50%-ға дейін өскенде, халық арасында бірте-бірте тараған сияқты.

Кеуде жағын шапқылау

Кеуде қағысы, немесе бейресми түрде кеуде шапақтауы, — кит жанымен бұрылып, бір немесе екі кеуде қанатын ауаға көтеріп, содан кейін оларды су бетіне қағумен сипатталатын әрекет. Бұл киттер мен дельфиндердің, сондай-ақ етесіптердің арасында кең таралған дауыссыз байланыс тәсілі. Бұл қозғалыс баяу және бақыланатын, ал мінез-құлық бір жеке тұлғада бірнеше минут бойы қайталануы мүмкін. Көк киттің кеуде қанаты — барлық сүтқоректілердің арасындағы ең үлкен мүше, ал көк киттер өте акробатикалық мінез-құлқымен белгілі. Кеуде шапақтауы әртүрлі әлеуметтік құрылымдарға ие топтар арасында өзгеше болуы мүмкін, мысалы, жалғыз еркектерде кездеспейді, бірақ аналық және бала киттерде, сондай-ақ оларды сүйемелдеп жүретін киттерде жиі кездеседі. Аналық және бала киттер арасындағы оның функциясы жақсы зерттелмеген, бірақ бұл аналықтың баласына оны жыныстық жағынан жетілген кезде пайдалану үшін үйрететін ойын және байланыс формасы болуы мүмкін. Сондықтан, олар дөңес киттерге қарағанда, қысқа қашықтықта байланыс үшін қолданылады. Көк киттерде де кеуде қанатын көрсету және одан кейін қағу сирек байқалады, мұндай жағдайда бұл көбінесе оның жанына бұрылып, соңынан секіріп тамақтанудың нәтижесі болып табылады.

Ағаш кесу

Киттердің тынығу кезінде көрсететін мінез-құлқы – "ағаш кесу", олар су бетінде "ағаш кеспе" сияқты көрінеді. Бұл су бетінде алға жылжусыз жату, арқалық қанаты немесе арқаның бір бөлігі судан көтеріңкі тұруымен сипатталады. Киттер көбінесе көлденең жатып ұйықтау үшін су астында белгілі бір уақыт тынығады, бірақ сперматозоид киттер тік жатып та тынығады. Дегенмен, олардың су бетінде тыныс алу қажеттілігі болғандықтан, бір уақытта миының жартысы ғана демалады, бұл бір жарты шарлық баяу толқынды ұйқы деп аталады. Осы уақытқа дейін зерттелген барлық бес кит түрінде осы ұйқы үлгісі анықталды. Киттер ұйқы кезінде тыныс алу үшін ара-тұра су бетіне шығады және ағаш кесу мінез-құлқына ие болады. Киттер баяу қозғалғанда ағаш кесу және су бетінде тынығу мінез-құлқы алмасады, бұл әсіресе ана мен бала киттерде жиі кездеседі, себебі жас киттер жүзу кезінде тез шаршайды. Ағаш кесу, әсіресе, ақ киттерде, сперматозоид киттерде, пилот киттерде және горбатый киттерде кең таралған. Тағы бір мінез-құлық, ол ағаш кесумен шатасуы мүмкін – бұл айналу, онда су бетіндегі киттердің тобы бағытталмаған қозғалыс жасайды, бірақ бір-бірімен әлеуметтеніп тұрады. Бұл мінез-құлық пилот киттердің үлкен топтарында жиі кездеседі. Сонымен қатар, Кувье тұмсықты китінде экстремалды жағдайларда үш сағаттан асатын тереңдікке суға түсу жағдайлары байқалған.

Адаммен қарым-қатынас

Киттерді бақылау барлық құрлықтарда жүргізіледі, 2008 жылы шамамен 13 миллион адам қатысқан. Бұл, кемелердің қозғалысының үнемі артуымен бірге, киттердің беткі қабаттағы әрекеттеріне әсер еткен болуы мүмкін. Қайықтар мен басқа киттерді бақылау кемелері жақындағанда, көптеген киттер қашықтауға тырысады немесе керісінше, байланысқа түсуге ұмтылады. Әсер байқалмайтын жағдайлар көбінесе киттердің жүзіп бара жатқанда немесе тамақтанатын кезінде болады, бірақ беткі қабатта белсенділік көрсеткенде емес. Қашықтауға тырысқанда, жануарлар суға сүңгіп, бетке жақын қалудың орнына немесе кемелерден көлденеңге қарай алыстауы мүмкін. Мысалы, спермалық киттерге қайықтар жақындағанда, олар суға сирек шығады, тыныс алу аралығы қысқарады және суға түспей тұрып құйрықтарын көбінесе көрсетпейді. Қашықтау мінез-құлқы киттерге тән, бірақ бала киттері бар топтарда байланысқа түсу жиірек кездеседі. Сол сияқты, құрбақа киттер де қайықтардың жанында секіріп, бағыттарын өзгертеді және топтарын тығыздап құрайды, әсіресе егер кемелер бақылау ережелерін сақтамаса. Киттерді бақылау турларының қатысушылары үшін SAB-тің (беткі қабаттағы әрекеттің) артуы пайдалы болғандықтан, тур операторлары ұсынылған ережелерден гөрі киттерге жақындауға ынталандырылуы мүмкін. Киттерді бақылаудың киттер мінез-құлқына ұзақ мерзімді әсері туралы толық түсінік жоқ, бірақ бұл танымал орындардан қашықтауға немесе қатысушылардың энергия шығынының азаюына әкелуі мүмкін деп болжанады.