Кіріспе

Теңіз сүтқоры, Dugongidae тұқымдасының жалғыз тірі мүшесі.

Дугонг ( /d//(//j//)//uː//ɡ//ɒ//ŋ/; Dugong dugon) – теңіз сүтқоры. Ол сиреналар отрядының төрт тірі түрінің бірі, оған ламантиндердің үш түрі де кіреді. Бұл – бір кездері әртүрлі болған Dugongidae отбасының жалғыз тірі өкілі; оның ең жақын қазіргі туысы, Стеллер теңіз сиыры (Hydrodamalis gigas), 18-ші ғасырда жойылып кеткен. Дугонг – Үнді-Батыс Тынық мұхитының шамамен 40 ел мен аумағының суларында кездесетін сиреналардың жалғыз түрі. Дугонг тіршілік ету үшін теңіз шөптеріне көбінесе тәуелді, сондықтан теңіз шөптерін қолдайтын жағалаудағы орталықтармен шектеледі, ал ең ірі дугонг топтары әдетте кең, терең емес, қорғалған аймақтарда, мысалы, шығанақтарда, мангр каналдарында, үлкен жағалау аралдарының суларында және рифтер аралық суларда кездеседі. Австралияның солтүстік суларындағы Шарк-Бей мен Моретон-Бей аралығы дугонгтың қазіргі негізгі ареалы деп саналады. Барлық қазіргі сиреналар сияқты, дугонгтың да домалақ денесі бар, арқа және артқы аяқтары жоқ. Алдыңғы аяқтары немесе жүзбек қанаттары ескек тәрізді. Дугонгты ламантиндерден оның дельфин сияқты екі бөлікті құйрығымен оңай ажыратуға болады, сонымен қатар оның ерекше бас сүйегі мен тістері бар. Оның тұмсық бөлігі тік төмен қарай бұрылған, бұл теңіз шөптерімен қоректенуге бейімделуі. Көмей тістері қарапайым және тік тісті, ламантиндердің күрделі көмей тістерінен өзгеше. Дугонг мыңдаған жылдар бойы еті мен майы үшін аңшылықтың нысаны болған. Дәстүрлі аңшылық әлі де бірқатар елдерде, әсіресе Солтүстік Австралия мен Тынық мұхит аралдарында маңызды мәдени мәнге ие. Дугонгтың қазіргі таралуы фрагменттелген, және көптеген популяциялар құрып кетуге жақын деп саналады. IUCN дугонгты құрып кетуге жақын түрлер тізіміне енгізген, ал Құрып кету қаупі бар түрлердің халықаралық саудасы туралы конвенция одан алынған өнімдердің саудасын шектейді немесе тыйым салады. Көптеген елдерде заңмен қорғауға алынғанына қарамастан, популяцияның азаюының негізгі себептері антропогендік факторлар болып табылады, оларға балық аулаумен байланысты өлім-жітім, ортаның бұзылуы және аңшылық кіреді. 70 жыл немесе одан да көп өмір сүретін және баяу көбейетін дугонг, құрып кетуге өте осал.

Эволюция

Дугонгтар плаценталық сүтқоректілердің Sirenia отрядына жатады, оған қазіргі заманғы "теңіз сиырлары" (мантилер және дугонгтар) мен олардың жойылған туыстары кіреді. Sirenia – қазіргі кездегі жалғыз өсімдікпен қоректенетін теңіз сүтқоректілері және өсімдікпен қоректенетін сүтқоректілердің толығымен су ортасына бейімделген жалғыз тобы. Сиреньдіктердің 50 миллион жылдық қазба жәдігерлері бар деп саналады (Эоценнің басында). Олар олигоцен және миоцен кезеңдерінде белгілі бір түрлерге ие болды, бірақ кейіннен климаттың суынуы, мұхиттың өзгеруі және адамның араласуы нәтижесінде олардың саны азайды.

Этимологиясы мен таксономиясы

"Дуганг" сөзі висай (мүмкін, Себуано) тіліндегі "дугунг" сөзінен туындаған. Бұл атауды алғаш рет француз табиғат зерттеушісі Жорж Луи Леклерк, Буффон графы, "dugon" деп қабылдап, танымал еткен. Атаудың бастауы – ежелгі Малай-Полинезия тіліндегі *duyuŋ сөзі. Көптеген қате пікірлерге қарамастан, бұл термин малай тіліндегі "дуюн" сөзінен шыққан емес және "теңіз перісі" (Русалка) деген мағынаны білдірмейді. Басқа жиі кездесетін жергілікті аттары – "теңіз сиыры", "теңіз шошқасы" және "теңіз түйесі". Батыс Австралияның Кимберли аймағындағы Митчелл платосындағы Уунмбал тайпасы оны "бальгуджа" деп атайды. Дугон – Dugongidae тұқымдасының қазіргі кездегі жалғыз өкілі және Сиреналар отрядының төрт түрінің бірі (қалғандары – манат тұқымдасына жатады). Оны алғаш 1776 жылы Мюллер Trichechus dugon деп жіктеген, бұл Линней бұрын анықтаған манат туысының мүшесі болған. Кейін Ласепед оны Дугонның типтік түрі деп белгілеген, ал Грей оны жеке тұқымға, ал Симпсон – кіші тұқымға жатқызған. Денесі сиреналарға тәндей, қысқа түктермен жабылып, қоршаған ортаны сезінуге көмектеседі. Бұл түктер ауыз айналысында ең көп дамыған, үлкен ат тұяғы тәрізді жоғарғы еріні қозғалмалы тұмсық құрайды. Жүзбектері дельфиндерге ұқсас. Олар жануарды алға жылжыту үшін ұзын соққылармен жоғары-төмен қозғалады және бұрылуға мүмкіндік береді. Алдыңғы аяқтары – бұрылу мен баяулауға көмектесетін, қанат тәрізді жүзбектер. Дугонның миының салмағы дене салмағының шамамен 0,1% құрайды. Дугондардың көру қабілеті шектеулі, бірақ есту қабілеті өте дамыған. Құлақтарында қақпақша жоқ, құлақ тесіктері бастың екі жағында орналасқан. Тыныс тесіктері бастың үстінде орналасқан және қақпақшалармен жабылуы мүмкін. Дугонның өкпесі өте ұзын, бүйректерге дейін созылады, ал бүйректердің өзі тұзды су ортасына бейімделу үшін ұзартылған. Дугонның екі кесік тісі (қанаты) еркектерде жас жеткен кезде пайда болады. Әйелдердің тістері жасқа толғанда өспейді, кейде өмір бойында, премаксилланың түбіне жеткеннен кейін ғана шығады. Тіс қабаттарының саны дугонның жасын көрсетеді және су астында тұрақтап қалуға көмектесетін салмақ ретінде қызмет етеді. Ересек дугонның ұзындығы көбінесе аспайды. Осындай ұзындықтағы жеке салмағы шамамен құрайды. Ересектердің салмағы әдетте кем емес және кем емес. Экватордан солтүстік және оңтүстікке қарай 26° және 27° аралығында. Бүгінде дугондар 37 ел мен аумақтың суларында кездеседі. Сонымен қатар, олардың көп саны кең және терең емес мангроулар мен үлкен жағалау аралдарының желден қорғалған жағында, мұхит шөптерінің кең таралған жерлерінде де кездеседі. Бұл риф аймағында шамамен 10 000 дугон тұрады, бірақ олардың саны уақыт өте өзгереді. Квинсленд жағалауының солтүстікке қараған үлкен шығанақтары дугондар үшін маңызды мекенжай болып табылады, олардың ең оңтүстігінде Герви шығанағы мен Моретон шығанағы орналасқан. Бұл аймақтарда жергілікті популяцияны қайта орналастыру жұмыстары жақында басталды.

Парсы шығанағы

Персия шығанағында дугонгтардың саны әлемде екінші орында тұр, олар оңтүстік жағалаудың көп бөлігінде қоныстанды. Мысалы, 2017 жылғы зерттеуде 1950 жылдан бері халықтың шамамен 25%-ға жуығы азайғаны анықталды. Бұл қырып тастаудың себептері заңсыз аң аулау, мұнай төгілуі және торларға түсіп қалу. Майотта айналасындағы тұрғындардың саны шамамен 10 жеке тұлғаға жетеді деп есептеледі. Мозамбикте қалған жергілікті популяциялардың көпшілігі өте шағын, ал ең ірісі (шамамен 120 жеке тұлға) Базаруто аралында кездеседі, бірақ олар Мапуту шығанағы және Инхака аралы сияқты тарихи мекендерде сирек кездеседі. Базаруто аралының халқы, мүмкін, Шығыс Африкадағы соңғы ұзақ мерзімді өміршең популяция болып табылады, оның негізгі аумағының тек бір бөлігі қорғалған суларда орналасқан. Шығыс Африка популяциясы генетикалық тұрғыдан Қызыл теңіздегі және Мадагаскар маңындағы популяциялардан ерекшеленеді. Танзанияда соңғы кезде Мафия аралы теңіз саябағының маңында байқаулар көбейді, онда 2009 жылы балықшылардың аң аулау әрекеті сәтсіз аяқталды. Сейшель аралдарында дугонгтар 18 ғасырда жойылған деп есептелген, бірақ Альдабра атоллының маңында шағын саны табылғанға дейін. Бұл популяция ішкі аралдарда таралғаннан өзгеше топқа жататын болуы мүмкін. Дугонгтар бір кезде Чагос архипелагында гүлденген, ал Теңіз сиыры аралына осы түрдің құрметіне ат қойылған, бірақ қазіргі таңда бұл аймақта олар кездеспейді. Үнді суларында 250-ден аз жеке тұлға шашыраңқы түрде таралған. Батыс Үндістандағы жалғыз қалған популяция – Куч шығанағындағы Теңіз ұлттық паркінде орналасқан. Ол Персия шығанағындағы популяциядан және Үндістандағы ең жақын популяциядан ерекшеленеді. Бұл аймақтағы бұрынғы популяциялар, негізінен Мальдив және Лакшадив аралдарында, жойылған деп саналады. Мэннар шығанағының теңіз ұлттық паркінде және Үндістан мен Шри-Ланка арасындағы Палк бұғазында популяция бар, бірақ оның саны күрт азайған. Соңғы жылдары Чилика көлі сияқты дугонгтардың бұрынғы ареалдарында теңіз шөптерінің жаңаруы расталды, бұл түрдің қайта қоныстануына үміттерді арттырды. Андаман және Никобар аралдарының маңындағы популяция туралы мәліметтер аз, бірақ британдық үкімдік кезеңінде халық саны көп болғанмен, қазір олардың саны аз және шашыраңқы деп есептеледі. Бұл күш-жігерге қарамастан, олардың саны азаюын тоқтату мүмкін болмады, және 2007 жылы Хайнань аралының батыс жағалауында дугонгтардың табылмайтыны хабарланды. Тарихи тұрғыдан алғанда, дугонгтар Сары теңіздің оңтүстік бөлігінде де кездесетін. Қытай суларында дугонгтардың соңғы ресми тіркелген жағдайы 2008 жылы тіркелген. 2022 жылдың тамызында Royal Society Open Science журналында жарияланған мақалада 2019 жылдың жазында Қытайдың оңтүстік төрт теңіз провинциясында (Хайнань, Гуанси, Гуандун және Фуцзянь) жүргізілген кең ауқымды сауалнамаларға сүйене отырып, дугонгтар Қытайда функционалдық түрде жойылғаны туралы қорытынды жасалды. Вьетнамда дугонгтар негізінен Киен Гянг және Ба Риа-Вунг Тау провинцияларында, соның ішінде Фу Куок және Кон Дао аралдарында кездеседі, бұл аймақтарда бұрын кеңінен таралған. Кон Дао қазір Вьетнамда дугонгтарды тұрақты түрде көруге болатын және Кон Дао ұлттық паркінде қорғалатын жалғыз орын. Дегенмен, Вьетнам мен Камбоджада теңіз организмдерін сақтауға назар аударудың жеткіліксіздігі қасақана немесе кездейсоқ аулаудың көбеюіне және заңсыз саудаға әкелуі мүмкін, бұл жергілікті дугонгтар үшін қауіпті. Тайландта дугонгтардың қазіргі таралуы Андаман теңізінің жағалауындағы алты провинциямен шектеледі, ал Тайланд шығанағында олардың саны өте аз. Тайланд шығанағында бұрын көптеген жануарлар мекендеген, бірақ соңғы жылдары шығанақтың батыс бөлігінде олардың ешқайсысы байқалған жоқ. Дугонгтар Джохор бұғазында өте аз санда кездеседі деп есептеледі. Борнео айналасындағы сулар шағын популяцияны қамтамасыз етеді, олар Малай архипелагының барлық жеріне шашыраңқы түрде таралған. Жақында архипелагтағы жергілікті теңіз қоқысының мәселесі күшейіп, елдегі дугонгтардың азаюына ең үлкен қауіп тудырды. Пластикалық қалдықтар (бір рет қолданылатын пакеттер, пластикалық бөтелкелер, жылдам тағамдарды алып жүруге арналған контейнерлер және т.б.) және басқа да биоразлаган материалдар жағалау аймақтарында көптеп кездеседі. Дугонгтар бұл материалдарды тамақ деп қате түсініп, пластик жұтып өлуі мүмкін. Филиппиннің жағалау аймағындағы балықшылардың көптігі және теңіз қоқысы туралы білімнің жеткіліксіздігі Палаван ғана емес, сонымен қатар Филиппин аралдарының жағалауындағы қоршаған ортаға зиян келтіреді. Сонымен қатар, Соломон аралдары және Жаңа Каледония маңында, шығысқа қарай Вануатуға дейін популяциялар бар. Палау аралдарының маңындағы суларда өте оқшауланған популяция мекендейді.

Солтүстік Тынық мұхит

Бүгінде дугонның ең кішкентай және солтүстік популяциясы Рюкю аралдары маңында кездеседі, ал бұрын Тайвань маңында да болған. Окинава аймағында. 2017 жылы анасы мен баласының жаңадан байқалғаны туралы хабарламалар түсті, бұл осы суларда олардың көбейіп, ұрпақтарын жалғастыруы мүмкін екенін көрсетеді. Бір дугон Амами Осима аралында, дугонның тарихи ареалының ең солтүстік шебінде, соңғы рет байқалғаннан кейін 40 жылдан астам уақыт өткен соң тіркелді. Тағы бір дугон Кумамото префектурасының Ушибука портына келді, бірақ нашар денсаулығынан қаза тапты. Тарихи тұрғыдан Яеяма аралдарында 300-ден астам дугон тіршілік еткен. Арагусуки аралдарында көптеген бас сүйектер аутакиде сақтаулы, онда сырттан кіруге қатаң тыйым салынған. Бұл аймақтардағы дугондардың саны Риукю корольдігіне төлем ретінде жасалған тарихи аңшылықтардың салдарынан азайды, ал екінші дүниежүзілік соғыстан кейін динамитпен балық аулау сияқты жойқын әдістерді қолдана отырып, ірі көлемдегі заңсыз аңшылық пен балық аулау оларды толығымен құртты. Тайвань маңындағы популяциялар дерлік жойылды, бірақ қалғандары Донгша атолы сияқты теңіз шөптеріне бай аймақтарға келуі мүмкін. Соңғы байқаулардың кейбіреулері 1950 және 1960 жылдары Кентинг ұлттық паркінде жасалған. 1985 жылға дейін Солтүстік Мариан аралдарында да кездейсоқ дугондар кездескен. Бұл популяциялардың арасында қаншалықты байланыс болғаны белгісіз. Кейбір ғалымдар олардың тәуелсіз дамығанын болжайды, мысалы, Окинава популяциясы Филиппиннің бір түрінен бөлініп шыққан. Ал басқалары бұл популяциялардың Риукю, Тайвань және Филиппин арасында көші-қонның жиі болатын үлкен популяцияның бір бөлігі болғанын айтады.

Өліп кеткен Жерорта теңізі халқы

Дәлелдерге сүйенсек, дугондар бұрыннан Жерорта теңізі суларында мекендеген, тіпті аймақтағы өркениеттер пайда болғаннан кейін де кездескен. Бұл популяция, мүмкін, Қызыл теңіз популяциясымен ортақ ата-тегін бөліскен, ал Жерорта теңізіндегі дугондардың саны географиялық ерекшеліктер мен климат өзгерістеріне байланысты көп болған емес. Жерорта теңізі Кариб теңізімен бірге дугонгтәріздідердің (Dugongidae) эоценнің орта кезеңінде пайда болған жері болып табылады.

Экология және тіршілік тарихы

Дугоньдар ұзақ өмір сүреді, ең көне тіркелген мысалы 73 жасқа жеткен. Олар тыныс алу үшін басын судан жоғары көтеріп, құйрықтарына тіреледі, немесе таңдаған шөптері жетіспегенде теңіз балдырларын жейді. Батыс және шығыс Австралияның оңтүстік аймақтарында дугоньдардың ірі жәндіктерді іздеп табуына дәлелдер бар. Бұл тропикалық аймақтардағы дугоньдарға қатысты емес, себебі фекальдық талдаулар олардың жәндіктерді жемейтінін көрсетеді. Тойып жүргенде теңіз түбінде көкпек қанаттарымен қозғалады. Zosteria capricorni сияқты түрлер жақсы қалыптасқан теңіз шөптерінде басым, бірақ баяу өседі, ал Halophilia және Halodule дугоньдардың жеген жерлерінде ашық кеңістікте жылдам өседі. Әйелдердің еркектердің жыныстық жағынан жетілуін, еркектердегі тістердің пайда болуы арқылы білуге болады, себебі тістер тестестерон деңгейі жеткілікті жоғары болғанда ғана пайда болады. Әйелдердің алғаш рет туатын жасы туралы пікірлер әртүрлі: кейбір зерттеулер он мен он жеті жас аралығында, ал басқалары алты жаста дейді. Әлемдегі адамдар дугонь аулауға байланысты мәдениеттерді дамытқан. Кейбір аймақтарда ол әлі де маңызды жануар болып саналады. Дугоньдар Оңтүстік-Шығыс Азия, әсіресе австронезиялық фольклорында кездеседі. Филиппин мен Сабахтың ілокано, мапун, якан, таусуг және кадазан дусун тілдерінде дугонь сөзі "су қызымен" синоним болып табылады. Филиппин, Малайзия, Индонезия және Таиландта кең таралған сенім бойынша, дугоньдар бастапқыда адам немесе жартылай адам (көбінесе әйелдер) болған және оларды сойғанда немесе жағаға шығарғанда жылайды. Сондықтан, Филиппинде, Сабахтың (Малайзия) кейбір аймақтарында, Сулавесидің солтүстігінде және Кіші Сунда аралдарында (Индонезия) дугоньды өлтіру немесе олардың желілерге немесе балық шаруашылықтарына кездейсоқ түсуі жамандыққа алып келеді. Бұл аймақтарда дугоньдар көбінесе тамақ үшін ауланбайды және 1970 жылдарға дейін көптеп кездесетін. Ал Индонезия, Сингапур, Малайзия, Бруней, Таиланд, Вьетнам және Камбоджада дугонь "жастарын" афродизиак деп санайды. Дугонь еті деликатес саналады және оның афродизиак қасиеттері бар деп есептеледі. Бұл аймақтарда оларға белсенді түрде аң аулау жүргізіледі, кейбір жерлерде олардың саны жойылуға жақын. Палауда дугоньдарды каноэден ауыр сүңгілермен аулау дәстүрлі болған. Дегенмен, дугонь аулау заңсыз және көпшілік тарапынан мақұлданбайды. Дугоньдар Папуа-Жаңа Гвинеяда, Соломон аралдарында, Вануатуда және Жаңа Каледонияда кеңінен аулауға ұшырайды, онда олардың еті мен сүйектерінен және тістерінен жасалған әшекейлер тойларда және дәстүрлі рәсімдерде жоғары бағаланады. Алайда, Вануатудың кейбір аймақтарында дугонь аулауға тыйым салынған. Үндістан мен Шри-Ланка дугонь аулауға және олардың өнімдерін сатуға тыйым салады. Жапония дугоньдарды жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізіп, оларды қасақана өлтіруге және мазақтауға тыйым салған. Қытай Халық Республикасы аулауға, ұстауға және мазақтауға тыйым салады. Филиппинде қорғалатын алғашқы теңіз сүтқорығы - дугонь, бірақ оны бақылау қиын. Палауда дугоньдарды қорғау үшін заңдар қабылданды, бірақ олар тиімді орындалмайды және браконьерлік жалғасуда. Қорғау шаралары әрқашан күшінде болмайды және Балидегі базарларда дугонь мүшелерінен жасалған сувенирлерді ашық түрде табуға болады. Дәстүрлі дугонь аулаушылары көп жылдар бойы аулауды жалғастырды, ал кейбіреулері тоқтағаннан кейін басқа табыс көзін табуға тырысты. Вьетнамда дугоньдарды мақсат тұтқан заңсыз желі анықталып, 2012 жылы жабылды. Көптеген дамып келе жатқан елдерде дугоньдарды қорғауға әлеуметтік-саяси қажеттіліктер кедергі келтіреді. Жайық сулар көбінесе тамақ және табыс көзі ретінде пайдаланылады, бұл балық аулауды жақсартуға бағытталған көмекпен күрделенеді. Көптеген елдерде дугоньдарды қорғау үшін заңдар жоқ, ал болса да олар орындалмайды. Кейін Жапония үкіметі кеме жолдары мен адамның қызметі дугоньдарға тигізген кері әсерлері туралы мәліметтерді жасырып отырғаны белгілі болды. Үш адамның бірі 2015 жылдың маусым айынан бері табылған жоқ, бұл қазба жұмыстарының басталуымен сәйкес келеді.

Қоршаған ортаның нашарлауы

Егер дугонгтар жеткілікті мөлшерде тамақтанбаса, олар бозану мерзімін кейінге ықпалдап, аз бала тууы мүмкін. 2014 жылдың тамызында сол жердегі теңіз шөптерінің жайылмалары маңында алдын ала бұрғылау жұмыстары жүргізілді. Құрылыс дугонгтар популяциясының мекендеу ортасына ауыр зиян келтіруі мүмкін, бұл жергілікті түрдің жойылуына соқтыруы ықтимал.

Тұтқынға алу және тұтқындау

Австралияның Квинсленд штатында дугондарды қорғауға арналған 16 парк бар, сондай-ақ аборигендердің тіпті аң аулауына рұқсат етілмейтін бірнеше қорық аймақтары құрылған. Екінші дугонг Индонезияның Sea World-ында, балықшының желісінен құтқарылып, емделгеннен кейін өмір сүреді. Соңғысы, аталық, Сидней аквариумында сақталады, ол жас кезінен бері сонда тұрады. Сидней аквариумында көп жылдар бойы екінші дугонг болды, бірақ ол 2018 жылы қайтыс болды. Сингапурдың Underwater World аквариумында тұтқында ұсталған Грейси 2014 жылы 19 жасында асқазан-ішек жүйесінің жедел бұзылуынан туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды.