Кіріспе

Киттер – ірі теңіз сүтқоректілерінің бейресми тобы, теңіз сүтқоректілері. Киттер – толық су ортасында тіршілік ететін плаценталы теңіз сүтқоректілерінің кең тараған және алуан түрлі тобы. Бұл топқа дельфиндер мен морждардан басқа, Cetacea инфраотрядының ірі өкілдері жатады. Дельфиндер мен морждарды формалды, кладистік тұрғыдан қарағанда киттерге жатқызуға болады. Киттер, дельфиндер және морждар Cetartiodactyla отрядына жатады, ол жұп саусақты жануарларды қамтиды. Олардың ең жақын туысы – бегемоттар, олардан киттер және басқа кит тәрізділер шамамен 54 миллион жыл бұрын бөлініп шыққан. Киттердің екі тармақшасы – балиндар (Mysticeti) және тісті киттер (Odontoceti) шамамен 34 миллион жыл бұрын ортақ атадан пайда болған деп саналады. Мистицеттерге төрт қазіргі замандағы отбасы жатады: Balaenopteridae (қанатты киттер), Balaenidae (құйрықты киттер), Cetotheriidae (пигмей құйрықты кит) және Eschrichtiidae (сұр кит). Одонтоцеттерге Monodontidae (белугалар мен нарвалдар), Physeteridae (сперма киті), Kogiidae (карлик және пигмей сперма киті) және Ziphiidae (мұртты киттер), сондай-ақ бейресми мағынада киттерге жатпайтын дельфиндер мен морждардың алты отбасы кіреді. Киттер толық су ортасында тіршілік етеді, ашық мұхитта тамақтанады, жұптасады, туады, бағады және балаларын өсіреді. Киттердің мөлшері кішкентай жұлдызды киттен бастап, ең ірі жануар – көк китке дейін өзгереді. Сперма киті – Жердегі ең ірі тісті жыртқыш. Кейбір кит түрлерінде жыныстық диморфизм байқалады, яғни аналықтары аталықтарынан ірі болады. Балиндарда тістер жоқ, олардың орнына балиндардан жасалған пластиналар болады, олар суды сүзіп, криль мен планктонды ұстауға мүмкіндік береді. Бас салмағы дене салмағының 40% құрайды және ауыздарын кеңейтетін жұмсақ тіндері бар, сондықтан олар бір мезгілде көп мөлшерде су жұта алады. Балиндардың иіс сезу қабілеті жақсы дамыған. Ал тісті киттердің тістері конустық пішіндес, балықты немесе кальмарды ұстауға бейімделген. Олардың есту қабілеті өте жоғары, сондықтан судың үстінде де, астында да тіпті соқыр болса да тірі қалады. Кейбір түрлер, мысалы, сперма киттері, кальмар мен басқа да сүйікті азықтарын ұстау үшін терең суға түсуге арнайы бейімделген. Киттер құрлықта тіршілік ететін сүтқоректілерден пайда болған, сондықтан ауамен дем алу үшін үнемі су бетіне шығуы керек, бірақ олар ұзақ уақыт бойы су астында қалуы мүмкін. Кейбір түрлер, мысалы, сперма киті 90 минутқа дейін су астында тұра алады. Олардың басында ауа қабылдап, шығаратын тесіктер (үстіңгі мұрын тесіктері) орналасқан. Олар жылы қанды жануарлар және терісінің астында май қабаты (май) болады. Ағысты дене пішінімен және екі қанаты бар киттер 20 түйінге дейін жылдамдықпен жүзе алады, бірақ олар етесіздер мен морждардай икемді немесе шапшаң емес. Киттер әртүрлі дыбыстар шығарады, әсіресе, дөңес киттің ұзақ әндері ерекше. Киттер кең тараған болса да, көпшілігі Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың суық суларын ұнатады және бала туу үшін экваторға көшіп келеді. Дөңес киттер мен көк киттер сияқты түрлер мыңдаған шақырымды тамақтанбай жүзе алады. Аталықтары әдетте жыл сайын бірнеше аналықпен жұптасады, ал аналықтары екі-үш жылда бір рет жұптасады. Бұзаулар көбінесе көктем мен жазда туылады, аналықтары оларды өсірудің барлық жауапкершілігін өз мойнына алады. Кейбір түрлердің аналары ораза ұстап, балаларын бір-екі жыл бойы емдеп бағады. Бұрын өнімдері үшін қажырлы ауланған киттер қазір халықаралық заңмен қорғалған. Солтүстік Атлантикадағы құйрықты киттердің саны 20 ғасырда 450-ге дейін төмендеп, жойылу қаупіне тап болды, ал Солтүстік Тынық мұхитындағы сұр киттердің саны IUCN-нің "Қаупі бар" санатына енгізілген. Киттерді аулаудан басқа, олар былайша аулау және теңіздің ластануынан да қауіп көреді. Киттердің еті, майы және балиндары Арктиканың жергілікті халықтарымен дәстүрлі түрде пайдаланылған. Киттер әлемнің әртүрлі мәдениеттерінде бейнеленген, әсіресе инуиттер мен Вьетнам және Гананың жағалауындағы халықтары кейде киттердің жерлеу рәсіміне қатысады. Киттер әдебиеттер мен киноларда жиі кездеседі. Мұның бір танымал мысалы – Герман Мелвиллдің «Моби Дик» романындағы үлкен ақ кит. Кішкентай киттер, мысалы, белугалар кейде тұтқында ұсталады және трюктер жасауға үйретіледі, бірақ өсіру жетістігі нашар және жануарлар көбінесе тұтқынға алынғаннан кейін бірнеше ай ішінде өледі. Киттерді көру әлем бойынша туризмнің бір түріне айналған.

Этимологиясы мен анықтамасы

"Кит" сөзі көне ағылшын тіліндегі hwæl, протогерман тіліндегі *hwalaz, протоиндоевропалық *(s)kwal o сөзінен шыққан, "ірі теңіз балығы" деген мағынаны білдіреді. Протогерман *hwalaz сонымен қатар көне саксон hwal, көне скандинав hvalr, hvalfiskr, швед val, орта голланд wal, walvisc, голланд walvis, көне жоғарғы неміс wal және неміс Wal тілдеріне де бастау болған. Киттер кейде кемелермен немесе қайықтармен соқтығысқанда қаза табады немесе жарақат алады. Бұл, әсіресе Солтүстік Атлантика киті сияқты осал кит популяциялары үшін маңызды қауіп болып саналады, олардың жалпы саны 500-ден аспайды.

Қорғау

Киттерді аулау 1946 жылдан кейін күрт азайды, осыған жауап ретінде Халықаралық киттер аулау комиссиясы (IWC) киттер популяциясының күрт төмендеуіне байланысты, әр ел үшін аулау лимитін белгілейтін мораторий енгізді; бұл шара 2004 жылға дейін аборигендік топтарға қолданбады. 2015 жылдан бастап аборигендік қауымдарға Аляскадан 280 бас мүйізді кит және Гренландияның батыс жағалауынан 2 бас, Вашингтон штатынан 620 бас сұр кит, Гренландияның шығыс жағалауынан 3 бас қарапайым минке киті және батыс жағалауынан 178 бас, Гренландияның батыс жағалауынан 10 бас мүйізді кит, сол жағалаудан 9 бас жұмбақ киті және Сент-Винсент және Гренадиндерден жылына 20 бас кит аулауға рұқсат етіледі. Коммерциялық тұрғыдан пайдаланылған бірнеше түрдің саны қалпына келді; мысалы, сұр киттердің саны аулаудан бұрынғы деңгейге жуық болуы мүмкін, бірақ Солтүстік Атлантикалық популяциясы функционалды түрде жойылды. Керісінше, Солтүстік Атлантикалық оң киті бұрынғы ареалынан, яғни Солтүстік Атлантика бойынша кеңінен таралған жерлерден қысылып, қазір Канада мен Гренландия жағалауларында шағын фрагменттерде ғана қалды және Еуропа жағалауында функционалды түрде жойылған деп есептеледі. IWC екі кит қадағалау аймағын белгіледі: Оңтүстік мұхитының кит қадағалау аймағы және Үнді мұхитының кит қадағалау аймағы. Оңтүстік мұхитының кит қадағалау аймағы Антарктиданы қамтиды. Үнді мұхитының кит қадағалау аймағы 55° оңтүстік ендігінен төмен Үнді мұхитының барлық бөлігін алып жатыр. IWC – келісімшартсыз, ерікті ұйым. Кез келген мемлекет өз қалауынша одан шыға алады; IWC қабылдаған заңдарды міндетті түрде орындауға құқығы жоқ. Халықаралық киттер аулау комиссиясының ғылыми комитеті кем дегенде 86 кит түрін мойындайды. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, алтауы қауіпті жағдайда деп есептеледі, олар «Қауіптің аса жоғары деңгейі» (Солтүстік Атлантикалық оң кит), «Қауіптің деңгейі жоғары» (көк кит, Солтүстік Тынық мұхитындағы оң кит және сей киті) және «Әлсіз» (мүйізді кит және кашалот) санатына жатады. Жиырма бір түрдің мәліметтері жеткіліксіз деп бағаланған. Полярлық жерлерде тіршілік ететін түрлер соңғы және жалғасып жатқан климаттың өзгеруіне, әсіресе мұздың қалыптасуы мен еру кезеңдеріне осал.

Киттерді бақылау

2008 жылы әлемдегі барлық мұхиттарда, Арктикадан басқа, шамамен 13 миллион адам киттерді тамашалауға барды. Киттерге зиян тигізбеу үшін қағидалар мен әрекет ережелері жасалды. Исландия, Жапония және Норвегияда кит аулау және киттерді тамашалау салалары дамыған. Киттерді тамашалаумен айналысатын жақтастар ең жақынға келетін, қайықтарға қызығушылық танытатын және киттерді тамашалау саяхаттарында көңіл көтеріп, қызықты ойын-сауық сыйлайтын киттердің, егер кит аулау сол аймақтарда қайта жанданса, бірінші болып ауланатынынан алаңдайды. Киттерді тамашалау бүкіл әлем бойынша туризмден жылына 2,1 миллиард АҚШ доллары (1,4 миллиард фунт стерлинг) кіріс әкелді және шамамен 13 000 адам жұмыс істейді. Ал кит аулау индустриясы мораторий күшінде болғандықтан, жылына 31 миллион АҚШ доллары (20 миллион фунт стерлинг) пайда табады. Индустрияның ауқымы мен қарқынды өсуі киттерді табиғи ресурс ретінде қалай пайдалану керектігі туралы кит аулау индустриясымен күрделі және үздіксіз пікірталастарға себеп болды.

Миф, әдебиет және өнерде

Адамзат тарихы бойында киттер туралы өте аз мәлімет болды, себебі олар терең суларда немесе полюстерде тіршілік ететін теңіз жануарлары еді. Көптеген адамдар киттерден қорқып немесе оларға құрметпен қарады. Викингтер мен түрлі арктикалық тайпалар киттерді өмірлерінің маңызды бөлігі ретінде қастерледі. Инуит мифтерінде, адам кейпіндегі құдай «Ұлы Қарға» жағаға шығып қалған китті тапқанда, оған Ұлы Рух китті теңізге сүйреп әкелуге күш беретін ерекше саңырауқұлақты қайдан табу керектігін айтқан. Исландия жырларында бір адам фин китіне тас лақтырып, оның үстіңгі тесігіне тигізіп, киттің жарылуына себеп болған. Сол адамға жиырма жыл теңізге шықпау ескертілді, бірақ он тоғызыншы жылы ол балық аулауға барғанда, кит келіп оны өлтірді. Киттер көптеген жағалау цивилизацияларының, мысалы, скандинавиялықтардың өнер формаларын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, олардың кейбіреулері Тас дәуіріне дейін жетеді. Оңтүстік Кореядағы Бангудайдағы жартасқа салынған петроглифтерде әртүрлі жануарлардың 300 бейнесі бейнеленген, олардың үштен бірі – киттер. Кейбіреулерінде рұқұйлы киттерге тән жұмсақ қатпарлар ерекше көзге түседі. Бұл петроглифтер осы халықтың шамамен 7000-3500 ж.б.э. Оңтүстік Кореяда киттерге өте тәуелді болғанын көрсетеді. Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары мен Австралия аборигендері киттерді жақсылық пен қуаныш әкелетін жаратылыс ретінде қарастырды. Бірақ француз Полинезиясында жағдай басқаша, онда кейбір аймақтарда киттерге зор қатыгездікпен қаралады. Қытай, Корея және Вьетнамның жағалау аймақтарында буддизмнің келгенінен кейін Аждаһа патшаларымен байланысты кит құдайларына табыну және осыған байланысты аңыздар кең таралған. Қытай халық аңызында теңіз құдайы адам сияқты аяқ-қолы бар алып кит болған. Вьетнамда киттер қасиетті санатында. Олар өз мәдениеттерінде осыншалықты құрметке ие, кейде жағаға шығып қалған киттерге жаназа өткізеді, бұл дәстүр Вьетнамның ежелгі теңізге негізделген Чампа патшалығынан бастау алады. Киттер қасиетті мәтіндерде де рөл атқарған. Йонаның үлкен балыққа жұтылуы туралы оқиға Құранда да, Киелі кітаптағы Йона кітабында да айтылады (және Жаңа өсиетте Иса айтқан: Матай 12:40). Бұл эпизод ортағасырлық өнерде жиі бейнеленген (мысалы, Франциядағы Мозак аббаттық шіркеуіндегі 12 ғасырдың бағаналық капителінде). Киттер туралы Киелі кітапта Жаратылыс 1:21, Әйүп 7:12 және Езекиел 32:2 аяттарында да айтылған. Әйүп 41:1-34 аяттарында кеңінен сипатталған «левиафан» әдетте китке қатысты деп түсіндіріледі. 4-жазбадағы «теңіз құбыжықтары» кейбіреулермен теңіз сүтқоректілеріне, әсіресе киттерге қатысты деп есептеледі, бірақ қазіргі көптеген нұсқаларында «сакалдар» деген сөз қолданылады. 1585 жылы Алессандро Фарнезе және Анжу герцогы Франсуа Антверпен портына салтанатты түрде кірген кезде «Нептун мен кит» атты шерумен қарсы алынды, бұл қаланың байлығы үшін теңізге тәуелділігін көрсетеді. 1896 жылы «The Pall Mall Gazette» газетінде Австралияның Эден балық аулаушы қаласында екі-үш жыл бұрын пайда болған балама медицинаның кең таралған тәжірибесі туралы мақала жарияланды. Онда кит мүрдесінің ішіне кіріп, бірнеше сағат тұрудың ревматизм симптомдарын жеңілдетеді деп ойлаған. Киттер қазіргі әдебиетте де жиі кездеседі. Мысалы, Герман Мелвиллдің «Моби Дик» романында Ахавтың басты жауы ретінде «үлкен ақ кит» бейнеленген. Кит альбинолық кашалот, Мелвилл оны ең үлкен кит түрі деп санайды және ол ішінара тарихи деректерде кездесетін бұқа киті Мока Дикке негізделген. Рудард Киплингтің «Жақсы әңгімелер» кітабында «Киттің жұтқан жолы» туралы әңгіме бар. Джулия Дональдсон мен Аксель Шеффлер жазған «Құбыршық пен кит» (2003) балалар кітабында кит бейнеленген. Ники Кароның «Кит шабандозы» фильмінде маори қызы балық үстінде мініп, басшылыққа лайықты мұрагер болу үшін саяхат жасайды. Уолт Диснейдің «Пинокио» фильмінде фильмнің соңында Монстро есімді алып китпен шайқас көрсетілген. 1970 жылы теңіз ғалымдары тобының «Күкірегі бар китпен ән» әнін жаздыруы танымал болды. Алан Хованесс оркестрлік композициясында «И Бог создал великих китов» (1970) – бұл дөңес және бұғылы киттердің жазылған дыбыстары. Кит әндері Лео Ферредің «Il n'y a plus rien» және Джуди Коллинздің «Farewell to Tarwathie» әндері (1970 жылғы Whales and Nightingales альбомында) сияқты басқа да музыкалық шығармаларда кездеседі.

Тұтқында

Белугалар тұтқында ұсталған алғашқы киттер болды. Басқа түрлері тым сирек, тым ұялшақ немесе тым үлкен болды. Алғашқы белуга 1861 жылы Нью-Йорктегі Барнум мұражайында көрсетілді. 20-шы ғасырдың көп бөлігінде Канада жабайы белугалардың негізгі көзі болды. Олар 1960-шы жылдардың соңына дейін Сент-Лоуренс өзенінің сағасынан ауланды, содан кейін 1992 жылы аулауға тыйым салынғанға дейін негізінен Черчилль өзенінің сағасынан ауланды. Канадада тыйым салынғаннан бері Ресей ең ірі жеткізуші болып табылады. Белугалар Амур өзенінің дельтасында және оның шығыс жағалауында ауланады, содан кейін Мәскеу, Санкт-Петербург және Сочидегі аквариумдарға немесе дельфинарийлерге тасымалданады немесе Канада сияқты басқа елдерге экспортталады. Тұтқындағы белугалардың көпшілігі жабайыдан ауланады, өйткені тұтқында көбейту бағдарламалары өте табысты емес. 2006 жылы Канадада 30 белуга, АҚШ-та 28 белуга болды, сонымен қатар осы уақытқа дейін тұтқында 42 белуганың өлімі тіркелді. Бір данасы нарықта 100 000 АҚШ долларына дейін сатылуы мүмкін. Белуганың танымалдылығы оның ерекше түсі мен бет-әлпетіне байланысты. Соңғысы мүмкін, өйткені көптеген киттердің "күлімсіреуі" тұрақты, ал белуганың бітпеген мойын омыртқалары қосымша қозғалысқа мүмкіндік береді, бұл оларға көрінетін әртүрлі мінез-құлықтарды білдіреді. 1960 және 1992 жылдар аралығында Әскери-теңіз күштері теңіз сүтқоректілерінің сонармен су астындағы нысандарды анықтау қабілетін зерттеу бағдарламасын жүзеге асырды, мақсаты су астындағы нысандарды анықтауды жақсарту болды. 1975 жылдан бастап көптеген белугалар пайдаланылды, алғашқылары дельфиндер болды. Бағдарлама сонымен қатар оларды су астында жұмыс істейтін су терушілерге жабдықтар мен материалдарды тасымалдауға, жоғалған заттарды табу үшін ауыздарына камераларды ұстап, кемелерді және су асты кемелерін зерттеуге, су астындағы жағдайды бақылауға үйретуді қамтыды. Ресей Әскери-теңіз күштері де осыған ұқсас бағдарламаны қолданды. Аквариумдар басқа кит түрлерін тұтқында ұстауға тырысты. Белуганың табысы олардың туысы нарвалды тұтқында ұстауға назар аударды. Алайда, 1960 және 1970 жылдардағы бірнеше әрекеттерде тұтқында ұсталған барлық нарвалдар бірнеше айдың ішінде қайтыс болды. Бір жұп пигмей киттері желімен жабық аумақта ұсталды, соңында Оңтүстік Африкаға босатылды. Бірде тұтқында қалған Совербидің тұмсықты киті танк қабырғасына соғылып, тұмсығын сындырып, өлімге ұшырады. Совербидің тұмсықты киті тік сызықта жылдам жүзуге бейімделген деп есептелді, ал резервуар жеткілікті үлкен болмады. Кейде балдыр киттерін тұтқында ұстауға тырысты. Сұр киттерді тұтқында ұстауға үш рет әрекет жасалды. Джиджи – көлікте қайтыс болған сұр кит төл. Gigi II – Ojo de Liebre лагунасында ауланған және SeaWorld-ке жеткізілген тағы бір сұр кит төл. Бұл төл анасынан бөлінгеніне қарамастан, көпшілікке танымал болды және қалыпты түрде мінез-құлық танытты. Бір жылдан кейін кит тұтқында ұстауға тым үлкен болып кетті және босатылды; ол тұтқында ұстауға сәтті қол жеткізген екі сұр киттің біріншісі болды, екіншісі JJ есімді тағы бір сұр кит төлі. Жапонияда мысық киттерін тұтқында ұстауға үш рет әрекет жасалды. Олар Идзу Мито теңізіндегі жұмақ деген жерде орналасқан теңіз қақпасы бар су бассейнінде сақталды. Бір құмға батып қалған кит төлін оңалту үшін тұтқында ұстады, бірақ бірнеше күннен кейін қайтыс болды.