Геррит Ду: Голландия суретшісі және өнерінің шебері

Кіріспе

Голландия суретшісі (1613–1675)

Геррит Доу (7 сәуір 1613 – 9 ақпан 1675), сондай-ақ Джерард Доу немесе Дау деп те аталады, Голландия Алтын ғасырының суретшісі. Оның кішкентай, жоғары жылтыратылған суреттері Лейден фийншилдеріне тән. Ол жанрлық сахналарға маманданған және өзінің trompe l'œil "niche" суреттерімен және шам жарығымен жарықтандырылған түнгі сахналарымен, күшті кьяроскуромен ерекшеленеді. Ол Рембрандттың шәкірті болды.

Өмір

Доу Лейден қаласында дүниеге келді, оның әкесі боялған шыны жасаушы болды. Ол Бартоломей Долендодан сурет салуды үйренді, содан кейін Питер Кувенхорнның шыны өнеркәсібі шеберханасында тәлім алды. 1628 жылдың ақпанында он төрт жасында әкесі оны жақын жерде тұратын Рембрандт студиясына сурет салу оқуға жіберді. Швеция королевасы Кристина Дюдың он бір картинасына ие болды, ал Козимо III де Медичи оның үйіне келіп, қазір Уффици галереясында сақталған туындыларының кем дегенде біреуін сатып алған болуы мүмкін. Дегенмен, Голландия королі сарайы көбінесе классикалық үлгідегі туындыларды ұнатты. Доу Лейденде қайтыс болды. Оның ең белгілі шәкірттері Франс ван Миэрис Ұлы және Габриэль Метсу болды. Ол сонымен қатар Бартоломей Матон, Карел де Мур, Маттижс Найвеу, Абрахам де Папе, Годфрид Шалкен, Питер Корнелиш ван Слингландт, Доменикус ван Тол, Гийсберт Андриес Вербругге және Питер Германс Верелстке де сабақ берді.

Интерпретация

До туралы оның өмірінде едәуір көп жазылды; мысалы, Филипс Ангельс өзінің «Lof der Schilderkunst» еңбегінде табиғатты еліктегені және визуалды иллюзиялары үшін Доуды мақтады. Сондай-ақ, Ангельс Дуның суреттері сол кездегі парагондық пікір таласын қалай білдіргенін атап өтті. Бұл айтыс табиғатты ең жақсы бейнелеу үшін сурет, мүсін және поэзия арасындағы бәсеке болды. Бұл әсіресе Лейденде танымал болды, онда суретшілер экономикалық қорғаныстарын қамтамасыз ету үшін қала кеңесінен гильдияның құқықтарын алуға тырысты. Парагондық пікірталасқа сол кезден бастап жазылған жазбаларда ғана емес, сонымен қатар Дуның бірнеше суреттерінің тақырыбында да назар аударылады. Бұған мысал ретінде «Ескі суретшінің жұмыстағы» суретін келтіруге болады, онда қарт суретші өз туындысын жасау үшін қажетті еліктеу қабілеттерін көрсететін заттар қойылған үстел артында жұмыс істеп отыр. Осы суреттегі қарт суретші, суретшінің қартайған шағында ең жақсы туындысын жасай алатыны, ал мүсіншінің мүсін жасаудың физикалық қиындықтарына байланысты мұндай мүмкіндігі болмайтыны туралы парагондық пікір таласындағы аргументке сілтеме жасайды. Үстелдегі мүсінмен бейнеленген бас пен басылған кітап сурет салудың мүсінге де, басылған қағазға да еліктей алатынын көрсетеді, осылайша сурет салудың мүсін жасаудан артық екенін көрсетеді. Слайтердің айтуынша, «өмірге өте ұқсас таңғажайып паук пен әдемі тритон қабықшасы, жарықтың ең нәзік шағылысын көрсететін мыс құмыраның жанында» өнер табиғатты жеңгенін көрсетеді. Слайтер паук сурет салу қабілетін білдіреді деп айтады, «табиғаттың өткінші туындыларын сақтап, тіпті оны асырып тастайды». [Sluijter, 2000] Суретші белгілі бір мәнді белгілі бір нысанмен байланыстырғысы келгенде қиындықтар туындайды. Дюнің шығармашылығындағы ең қиын және ең көп сабақ беретін нысандардың бірі - Франсуа Дюкеснойдың «Путти ешкіні мазалап» атты рельефі. Бұл рельеф Дуның көптеген суреттерінде терезе жақтаулары мотивімен кездеседі және әр түрлі мағынаға ие. Мысалы, Дж. А. Эмменс «Трампэт» суретінде бұл рельефтің «адам құмарлықтарының алдамшылығын бейнелейтінін» айтады, өйткені нәпсісін бейнелейтін ешкі сыртқы көрініске, алдамшы еліктеуге, яғни маскаға қайта-қайта алданып қалуы мүмкін. [Эмменс, Opstellen, цитата. (No 4) том. 2, p 183 in Hecht, 2002] «Асхана қызметшісі және терезедегі ұл» суретінде қызметші, балық және қоян ұстап тұрған кішкентай бала, көкөністер, өлі құс және мыс ыдыстар бірге бейнеленген. Слайтер қазіргі заманғы көрерменнің бұл көріністі өмірдің шамамен теңелуін білдіретінін мақұлдаған болар еді, өйткені барлық материалдың берілуі өте шынайы. Қызметшілердің жалпы сериясы туралы Слайтер қыздың бейнесі әдетте жыныстық мәнге ие екенін айтады. Де Йонгтың айтуынша, бұл мотивтің эротикалық сілтемелері бар. 17-ғасырдағы жанрлық шығармалардағы Эротика туралы мақаласында де Йонг өлі аңдар мен жануарлардың барлығы ықтимал, бейнеленген әйелдің эротикалық және қол жетімділігі туралы түсінікке сілтеме жасайды, өйткені құс аулау мен аң аулау жыныстық кездесулердің синонимдері болды. Қызметші қыздардың өлі құстармен немесе жануарлармен бірге бейнеленген барлық бейнелері аң аулау мен vogelen (құс аулау) дегенді білдіреді, бұл голланд тілінде жыныстық қатынас жасау дегенді білдіреді. Қызметшілер бұл жағынан әбден эротикалы. Әрине, әтеш құс ретінде еркек жыныстық мүше ретінде әтешке сілтеме жасайды және оны «Асхана қызметшісі және терезедегі ұл» суретінде де көруге болады. [de Jongh, 1968–1969] Де Йонгтың эротикалық түсіндірулері Джерард Дуның суреттері туралы дау тудыруы мүмкін, өйткені ол өзінің өлі балапандарын және жүнді қояндарын азғырушы қызметші қыздармен ғана емес, сонымен қатар ескі қызметшілермен немесе үйдегі тұрмыстық көріністерде, мысалы, «Жас ана» (1658) сияқты мотивтерде реквизит ретінде бейнелейді. Сонымен қатар, эмблемалық кітаптар арқылы терең мағынасы бар объектілерге қоса, Доу шығармашылығындағы толық көріністер эмблемалық кітаптар мен басуларда бейнеленген көріністермен байланысты. Су құятын қыз - Бойсардың Vesuntini emblemata-дан «Educatio prima bona sit» тақырыбының өзгерісі. Бұл эмблема «балалар білімді ыдысқа су іспетті сіңіреді» деген моральдық қағиданы бейнелейді. Білімді игерудің көрінісі - су құюға арналған суреттегі судың алдыңғы жағында тұрған кішкентай бала. [Холландер, 2002] Эмблемамен тығыз байланысты сурет - «Түнгі мектеп». Бұл сурет әдеттегідей емес. Баер Хехтпен келіспейді, ол бұл суретті тек Дуның жасанды жарықпен жұмыс істеу қабілетінің көрінісі деп атайды. Баер шамдарды түсінудің жарығымен бірдейлейді, сол жақ қабырғадағы жарықсыз фонарьды білімсіздікпен байланыстырады, оған қарсы іліммен күреседі, оны еденнің ортасындағы жарық фонарь бейнелейді. Сонымен қатар, Баер сол жақтағы қыздың Когнитоне бейнесі екенін айтады, өйткені ол Чезаре Рипаның «Iconologia» еңбегіндегідей бірдей позаны қабылдайды. Рипаның эмблемасындай, Доудың суретіндегі қыз шамды ұстап тұрып, мәтін жолына нұсқау береді. Рипаның эмблемасының мәні «көздеріміз сияқты, көру үшін жарыққа мұқтаж, солайша ақылымыз да сезімдерімізге, әсіресе көру сезіміне, толық түсінуге жетуі үшін мұқтаж». [Baer, 2001]

A considerable amount was written about Dou in his own lifetime; for instance, Philips Angels praises Dou in his Lof der Schilderkunst for his imitation of nature and his visual illusions. Angels also stresses how Dou's paintings expressed the paragone debate current around that time. The debate was an ongoing competition between painting, sculpture and poetry as to which was the best representation of nature. It was especially popular in Leiden where the painters were seeking to obtain the rights of a guild from the town council in order to have laws for their economic protection. The paragone debate is not only addressed in writings from that time but is also reflected in the subject matter of several of Dou's paintings. An example of this is the Old Painter at work, in which an old painter is shown working on a canvas behind a table displaying objects that show his capabilities of imitation. The aged painter refers to an argument in the paragone debate that a painter can achieve his best work at an old age, while a sculptor cannot because of the physical demands of sculpting. On the table, a sculptured head and a printed book are rendered in a lifelike fashion to show that painting can imitate both sculpture and printed paper, thereby reinforcing the notion that painting trumps sculpture. According to Sluijter, the "amazing true to life peacock and a beautiful Triton shell, next to a copper pot with the most refined reflections of light" show that art beats nature. Sluijter argues that the peacock stands for the ability of painting to "preserve the transient works of nature thereby even surpassing it". [Sluijter, 2000]

Difficulties arise when an artist wants to associate a certain meaning with a specific object. One of the most troublesome and thus one of the most instructive objects in Dou's oeuvre is a relief by François Duquesnoy called Putti Teasing a Goat. This relief features in many of Dou's pictures with a window sill motif, and has been assigned various meanings. J. A. Emmens, for example, states that in The Trumpeter the relief represents "the deceitfulness of human desires, because the goat, personifying lust, can time and again be deceived by appearance, by the deceptive imitation, which is the mask". [Emmens, Opstellen, cit. (note 4), vol. 2, p 183 in Hecht, 2002]

The Kitchen Maid with a Boy in a Window features a maidservant, fish and a little boy holding a hare, cramped together with a bunch of vegetables, a dead bird and copperware. Sluijter acknowledges that a contemporary viewer would have certainly approved of this scene as representing an approximation of life since the rendering of all the material is very realistic. On the overall series of maidservant scenes, Sluijter remarks that the image of a maidservant was generally associated with a sexual undertone. According to de Jongh, this motif has erotic references. In his article on Erotica in 17th century genre pieces, de Jongh argues that dead hunted birds and animals most likely all refer to the notion of eroticism and availability of the woman depicted because birding and hunting were synonyms for sexual encounters. All images of maidservants accompanied by dead birds or animals refer to hunting and vogelen (birding), which in Dutch means to copulate. The maidservants are thereby explicitly erotic. Certainly, a cock as a bird refers to a cock as the male sex organ and this can be seen hanging from the wall in Kitchen Maid with a Boy in a Window. [de Jongh, 1968–1969] De Jongh´s erotic interpretations can be disputed regarding the paintings by Gerard Dou because he depicts his dead chicks and furry hares not only with seductive maidservants but also as props in motifs with old servants, or in domestic household scenes, such as The Young Mother (1658). Additionally, to objects possibly having a deeper meaning via emblem books, complete scenes in Dou's oeuvre have been related to scenes depicted in emblem books or prints. The Girl Pouring Water is a variation of the theme Educatio prima bona sit from Boissards Vesuntini emblemata. This emblem depicts the moral that "children absorb knowledge like a pot absorbs water". The gaining of knowledge is represented by a little boy standing in the background while the water is poured in the foreground. [Hollander, 2002]

One painting that is strongly associated with an emblem is the Night School. This particular painting is rather anecdotal in character. Baer disagrees with Hecht who refers to this painting as being merely a demonstration of Dou's abilities to work with artificial light. Baer identifies the candle lights with the light of understanding, and she relates the unlit lantern on the left wall with ignorance, which is combated by teaching, represented by the lit lantern in the middle of the floor. Additionally, Baer suggests that the girl at the left is a representation of Cognitione because she strikes the same pose as in Cesare Ripa's Iconologia. Like Ripa's emblem, the girl in Dou's painting holds a candle while pointing towards a line of text. The essence of Ripa's emblem is that "like our eyes, which need light to see, so our reason needs our senses, especially that of sight, to achieve true understanding". [Baer, 2001]

Мәдени сілтемелер

Оноре де Бальзактың 1831 жылғы "Құпияның терісі" романында Рафаэль де Валентин кіретін қызықты дүкенде, басқа суреттермен қатар, "Стерннің бір бетіне ұқсайтын Джеральд Доу" суреті бар, ал ескі дүкенші "Джеральд Доудың ақша ауыстырушысы"мен салыстырылады. Гилберт пен Салливанның "Пензанс қарақшылары" комик операсында генерал-майор Рафаэльдің туындыларын Ду мен Йохан Зоффанидің туындыларынан ажырата алатынымен мақтанады. Доу ("Жерар Доу" ретінде) Дж. Шеридан Ле Фанудың "Schalken the Painter" атты әңгімесіндегі кейіпкер. 1979 жылы BBC телеарнасы осы туындыны "Шалькен суретші" деп бейімдеді, оны Морис Денхам сомдады. Доуды фильмде Тоби Джонс "Түнгі күзетші" (2007) фильмінде бейнелейді. В. Ф. Харвидің "Ескі шеберлер" әңгімесінде Доудың суреті (Герхард Доу ретінде) тапқыр алаяқтықтың тақырыбы ретінде пайда болады. (Әңгіме 2009 жылы Харвидің әңгімелер жинағына, "Бес саусақты аң" кітабына енді.) Мэри Мапс Додждың "Ханс Бринкер немесе күміс шаналар" романындағы балалар тобы Амстердамдағы мұражайға барып, "Жерард Доудың" "Жалғыздық" және "Кешкі мектеп" атты екі суретін көреді. 2023 жылғы "Кішкентай теңіз қызы" фильмінде Дудың "Шам жарығындағы астроном" суреті, теңіз қызы Ариэль "Сенің әлеміңнің бір бөлігі" әнін орындағанда, кітаптың бір беті ретінде көрсетіледі.