Кіріспе

Урал тілдерінің кіші бөлімдері

Угр немесе угор тілдері ( /juː//ɡ//r//ᵻ//k//, /'/uː// / немесе '/juː//ɡ//r//i//ə//n//, /'/uː// /) – Урал тілдер отбасының ұсынылған тармағы. Угр тілдеріне үш кіші топ кіреді: венгр, ханти және манси. Соңғы екеуі дәстүрлі түрде бір тіл деп есептелген, бірақ олардың негізгі диалектілері соншалықты ерекшеленеді, оларды әрқайсысы үш-төрт тілден тұратын шағын кіші топтар деп қарастыруға болады. Ортақ прото-угр тілі б.з.д. III мыңжылдықтың соңынан б.з.д. I мыңжылдықтың бірінші жартысына дейін Батыс Сібірде, Оңтүстік Урал тауларының шығысында сөйленген деп болжанады. Үш тілдің ішінде ханти және манси тілдері дәстүрлі түрде венгр тілінен об-угр тілдері ретінде ажыратылған, бірақ манси және венгр тілдерін біріктіретін белгілі ерекшеліктер де бар. Угрик атауы угры (угры) деген сөзден алынған, бұл мадьярлар (венгрлер) және Солтүстік Ресейдің Югра аймағының ежелгі орысша сырттай атауы. Бұл сөздердің байланысы алғаш рет 16 ғасырдың басында ұсынылған. Алайда, Истван Васаридың сөзіне сүйенсек, бұл екі сөздің этимологиялық байланысы расталмаған, ал Угрик атауы халық этимологиясына негізделген.

Әуелі дауыстылар

Дауысты жүйесінің қалыптасуы әлі де интерпретацияға түседі. Үш угрлік тармақтың барлығы дауыстының ұзындығын ажыратады; венгр тілінде бұл соңғы кезде пайда болған, көбінесе басылмаған дауыстылар мен *ɣ жоғалғаннан кейін компенсаторлық ұзарту арқылы туындайды. Дегенмен, обь-угр тілдері сандық ажыратымдылықты негізінен прото-угрлік сапалық ажыратымдылықтан алады: мысалы, Солтүстік мансиде прото-угрлік *peljä 'құлақ' → *päĺ → , бірақ прото-угрлік *pälä 'жарты' → *pääl → . Прото-угрлік түбір дауыстылары арасындағы (*a/*ä vs. *i) ажыратымдылық қазіргі угр тілдерінде тікелей сақталмайды, бірақ олар көбінесе алғашқы буынның дауыстық сапасына өз іздерін қалдырады, бұл ажыратымдылықтың кем дегенде прото-угрлік кезеңіне дейін сақталғанын көрсетеді. Мысалы, прото-угрлік *ńïxli 'жебе' → венгр тілінде nyíl, бірақ прото-угрлік *mïksa 'бауыр' → венгр тілінде máj. Түпкі түбір дауыстыларының қалдықтары ең көне венгр жазбаларында да кездеседі, мысалы, прото-угрлік *konta 'топ, аңшылар тобы' → көне венгр тілінде hodu 'әскер' (→ қазіргі венгр тілінде had).

Лексикалық ерекшеліктер

Угр тілдері басқа урал тілдерінде кездеспейтін көптеген ортақ лексиканы бөліседі. Бұл негізгі сөздікті, мысалы, "өрт" (мажар тілінде tűz, манси таўт, ханты тут) және сондай-ақ, көбірек арнайы терминологияны, әсіресе "ат" (H ló, lov, M луў, Kh лав) сөзін және "еңкейтуге арналған құрал" (H nyerëg, M нагэр) сияқты байланысты элементтерді қамтиды. Бұл соңғы факт, Об-Угри фольклорында жылқы мотивтерінің маңыздылығымен бірге, прото-угр тілін Сібірдің ең оңтүстік бөліктерінде, көшпелі дала халықтарымен тығыз байланыста орналастыру үшін аргумент ретінде пайдаланылды, тіпті олардың өзі көшпелі болған жағдайда да. Мұндай көздерден угр тіліне енген сөздер де белгілі, ең танымал мысалы – '7' саны: *θäpt(V) → H hét, M сат, Kh тапәт (индо-ирандық көзінен; мысалы, санскрит тілінде saptá, авеста тілінде hapta, екеуі де прото-индоиран тілінен алынған *saptá < прото-индоеуропалық тіл). Угр халықтарының екі атауы да туыс: мажар тіліндегі "мажар" сөзі манси тілімен салыстырылуы мүмкін (түпнұсқалық *mäńć түбірінен). Ханты тілінде осыған ұқсас сөз белгілі бір рулық топты білдіреді. Жалпы, жаңа туындылық ерекшелік "биті" сөзінде байқалады: Proto Uralic *täji → *tä(j) ktVmV → H tetű, M такэм, Kh тевтәм.