Кіріспе

Ежелгі Италияның жойылып кеткен тілі
Тіл білімі мамандары мен этрус ғалымдарының пікірінше, этрус тілі – Альп тауларында қолданылған раэтия тілімен және Лемн аралындағы бірнеше жазуларда кездесетін Лемн тілімен тығыз байланысты, Индоевропалық емес және Палеоевропалық тіл болған. Этрус әліпбиі грек әліпбиіне ұқсас. Сондықтан тілшілер жазуларды оқып, олардың қалай айтылғанын шамамен біле алады, бірақ әлі олардың мағынасын түсіне алған жоқ. Этрус және грек әліпбилерін салыстыру этрус халқының грек әліпбиін қаншалықты дәл сақтағанын көрсетеді. Этрус әліпбиінде грек әліпбиінен кейін алынып тасталған дигамма, сампи және коппа сияқты әріптер бар. Тілдің грамматикалық ерекшелігі – агглютинативтік болып табылады, яғни есімдер мен етістіктерде жұрнақты инфлекциялық жұрнақтар мен дауыстылардың айырмашылықтары кездеседі. Есімдер бес септімді, жекеше және көпше түрін, сондай-ақ есімдіктерде тірі және тірі емес атаулардың айырмасын көрсетеді. Этрус тілінде төрт фонемалық дауысты және демі алынған мен демі алынбаған дауыссыз дыбыстардың арасындағы айқын қарама-қайшылық бар, бұл тілдік жағынан ортақ фонеологиялық жүйеге ие екенін көрсетеді. Тілдің жазбалары уақыт өте фонетикалық өзгерістер болғанын, сөз ішіндегі дауыстылардың жоғалып, кейін қайта пайда болғанын көрсетеді, бұл, мүмкін, этрус тіліндегі сөздің басындағы екпінге байланысты болған. Этрус діні грек дінінің ықпалында болған, ал этрус тілінде сақталған көптеген артефакттар діни мағынаға ие. Этрус тілі грек әліпбиінен алынған әліпбимен жазылған, бұл әліпби латын әліпбиінің, сондай-ақ Италиядағы және басқа да елдердегі әліпбилердің бастауы болды. Этрус тілі Батыс Еуропаның әскери және адам сияқты маңызды мәдени сөздерінің де көзі деп саналады, олардың Индоевропалық түбірі анық емес.

Этрус сауаттылығының тарихы

Этруск тіліндегі сауаттылық Жерорта теңізі жағалауында кеңінен таралған, мұны 13 000-ға жуық жазудың (сияпаттар, эпитафиялар және т.б.) болуы дәлелдейді. Олардың көпшілігі қысқа, бірақ кейбіреулері едәуір ұзын. Бұл жазулар шамамен б.з.д. 700 жылға дейін соққан. Б.з.д. 30 жылы Ливий этруск тілінің бұрын римдік балаларға кеңінен оқытылғанын, бірақ кейін грек тілімен алмастырылғанын айтқан, ал Варро театрлық туындылардың этруск тілінде жазылғанын атап өткен. Этруск тілінің жойылып кетуіне қарамастан, этруск діни рәсімдері одан әрі жалғасып, құдайлардың этруск тіліндегі аттары қолданылып, тілдің кейбір литургиялық қолданыстары сақталған болуы мүмкін. Республиканың соңғы және Август кезеңінде Цицерон сияқты түрлі латын деректері этруск жұмақтарының жоғары беделін атап көрсеткен. 180 жылы латын авторы Аулус Геллиус этруск тілін галл тілімен бірге атаған. Фриманның пікірінше, Геллиус заманында галл тілінің әлі де тірі болғаны анық болса да, оның куәлігі этруск тілінің де тірі болғанын көрсете бермейді, себебі бұл сөз тіркесі "маған бұл грекшедей түсініксіз" деген мағынаны білдіруі мүмкін. Этруск тілінің жойылған кезде, Марк Теренций Варро сияқты көне нәрселерге қызығушылық танытқан, білімді римдіктердің ғана оны оқи алатыны белгілі болды. Рим императоры Клавдийдің (б.з.д. 10 – 54 ж.) этруск тілінде оқи алғаны және этруск тарихы туралы (қазір жоғалған) "Tyrrhenika" атты трактат жазғаны айтылады. Клавдийдің жеке арнауы "әртүрлі этруск деректерінен" алынған білімді білдіреді, бірақ олардың арасында этруск тілінде еркін сөйлейтін адамдар болған-жоғы белгісіз. Этруск тілі латын тіліне де әсер еткен, римдіктер этруск тілінен бірнеше ондаған сөз бен атауларды қабылдаған, олардың кейбіреулері қазіргі тілдерде де сақталған, мысалы, voltur 'құс', tuba 'труба', vagina 'қын', populus 'халық'.

Географиялық таралуы

Бұл жазулар солтүстік-батыс және батыс орталық Италияда, этрус цивилизациясының атын сақтап қалған Тоскана аймағында (латын тілінде tuscī 'этрусктер'), сондай-ақ қазіргі Лациумда Римнің солтүстігінде, бүгінгі Умбрияда Тибрдің батысында, Этрурияның солтүстігіндегі По алқабында және Кампанияда табылды. Бұл ауқым тілдің бір кезде кеңінен таралған итальяндық отанының максималды шегін көрсетеді. Италиядан тыс жерлерде Корсика, Галлия Нарбоненсис, Грекия және Балқан аймақтарында да жазулар табылды. Бірақ жазулардың ең көп шоғырланған жері – Италия.

Тирсен отбасы гипотезасы

[[Файл:Жалпы тирендік модель.svg|thumb|Де Симоне және Маркезинидің (2013) ұсынған тиррен тілдері отбасы ағашы
Рикс ұсынған тирсен тілдері отбасы ғалымдар арасында кең таралған, Штефан Шумахер оны растады. Екінші жағынан, тирсен отбасы, немесе Жалпы тиррен тілдері, көбінесе Палеоевропалық және Оңтүстік Еуропаға үнді-еуропалық тілдер келгенге дейінгі деп есептеледі. Норберт Эттингер, Мишель Грас және Карло Де Симоне сияқты ғалымдар Лемниянның б.з.т. 700 жылға дейін аралда болған этрус сауда орталығының куәлігі екенін, теңіз халықтарымен байланысы жоқ екенін ойлайды.

Археогенетикалық зерттеулер

Б.э. 800-1 жылдар аралығында өмір сүрген этрусктердің археогенетикалық талдауы, этрусктердің ерте темір дәуірі латиндеріне генетикалық жағынан ұқсас және жергілікті халық екенін көрсетті. Этруск тілі, сондай-ақ тиррендық тілдер отбасының басқа тілдері де, кем дегенде неолит дәуірінен бастап Еуропада кеңінен таралған тілдердің қалдығы болуы мүмкін, бұл Индоевропа тілдері келгенге дейін болған. Бұл тұжырымды неміс генетигі Йоханнес Краузе бұрыннан айтқан болатын, ол этруск тілінің (баск тілі, палеосардиния және миной тілі сияқты) «неолит революциясы барысында континентте дамығанын» болжады. Этрусктердің генетикалық тұрғыдан еуропалық кластерге берік байланысы, сондай-ақ анатолиялық және ирандық текті араласудың болмауы, Лемнос аралында этруск және раэтик тілдеріне ұқсас жазулардың табылуын «Италия түбегінен шыққан халықтардың қозғалысын» көрсетеді, бұл тілдер Индоевропаға дейінгі және Палеоевропа тілдері болуы мүмкін.

Гректерге дейінгі субстрат гипотезасы

Минойлық сызықтық А жазуының тілі арасындағы байланыс идеясы Майкл Вентрис бұрынғы негізгі гипотезасы болды, ол кейіннен пайда болған сызықтық В жазуының тілі Микен тілі, грек тілінің бір диалектісі екенін анықтады. Бұл тілдер отбасы кең Палеоевропалық "Эгей" тілдер отбасының бір бөлігі болуы мүмкін, оған миной, этеокрет (мүмкін минойдан тараған) және этеокипр тілдері де кіруі мүмкін. Бұл гипотезаны этруск және миной тілдерін зерттеген ғалым Джулио Мауро Факетти ұсынды, ал С. Яцемирский этруск және лемний тілдері мен миной және этеокрет тілдері арасындағы кейбір ұқсастықтарды атап көрсетті. Сондай-ақ, бұл тілдер отбасының Анатолияның үнді-еуропалық тілдеріне дейінгі тілдермен байланысты болуы мүмкін деген ұсыныстар жер-су аттарын талдау негізінде жасалған. Жақында Роберт С. П. Бикес 2002 жылы кейін лидиялықтар және этрусктар деп белгілі болған халықтар бастапқыда Солтүстік-Батыс Анатолияда, Мармара теңізіне дейінгі жағалауда қоныстанған, бірақ шамамен б.з.д. 1200 жылы фригиялықтар тарапынан одан қуылған, бұл антикалық дәуірде Тирсендер деп белгілі болған қалдықтарды қалдырған деп мәлімдеді. Бұл халықтың бір бөлігі Лидияның Оңтүстік-Батысына көшіп, лидиялықтар деп аталды, ал қалғандары Италияға қашып, этрусктар деп танылды. Бұл мәлімет Геродоттың (I, 94) этрусктер мен тирреннің лидиялық тегі туралы әйгілі әңгімесіне негізделген, бірақ Дионисий Халикарнас (I кітап) бұл әңгімені, Лидия тарихшысы Ксанттың білімі болмауы және екі халықтың әртүрлі тілдері, заңдары мен діндері болғандығы туралы пікіріне сүйене отырып жоққа шығарды. 2006 жылы Фредерик Вудхуйзен Геродоттың іздерін жалғастыра отырып, этруск тілінің үнді-еуропалық тілдер отбасының анатолиялық тармағына, атап айтқанда лувий тіліне жататындығын айтты. Вудхуйзен Тирсендердің Анатолиядан, соның ішінде Лидиядан келгенін, темір дәуірінің басында, б.з.д. 750-675 жылдары киммерлер тарапынан қуылғанын және Лемноста отаршылдарды қалдырғанын болжайды. Ол этруск тілінің лувий тілінен туындағанын, ал лувий тілінен ауытқулардың Мизияның жергілікті халқының диалектісіне байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Вудхуйзеннің пікірінше, этрусктер бастапқыда латын тіліндегі жазуды Анатолиядан әкеліп, латын халқын отарлаған. Дегенмен, тарихи, археологиялық, генетикалық және тілдік себептерге байланысты этруск тілі мен үнді-еуропалық анатолия тілдері (лидиялық немесе лувий) арасындағы байланыс, сондай-ақ этрусктердің бастапқыда латын халқын отарлап, Анатолиядан әліпби әкелгені туралы гипотеза қабылданбады, себебі Геродоттың есебі енді сенімді деп есептелмейді.

Басқа теориялар

Этруск ескіліктеріне және этруск тіліне деген қызығушылықтың қазіргі бастауы Ренессанс дәуірінде өмір сүрген доминикан монахы Аннио да Витербоның еңбегінен таралды. Ол кабалист және шығыстанушы, бірақ қазір көбінесе әдеби жалғандықтарымен есімдері сақталады. 1498 жылы Аннио 17 томдық «Antiquitatum variarum» атты антикварлық жинағын жариялады, онда еврей және этруск тілдерінің бір ортақ түбірден шыққандығы туралы теорияны ұсынды. Бұл түбір – Нұх және оның ұрпақтары, этруск қаласы Витербоның негізін қалаушылар сөйлеген «арамей» тілі болды. 19 ғасырда этрус тілін қайта жіктеуге көптеген әрекеттер жасалды. Осы уақытқа дейін семит тектес болу идеясы қолдау тапқан. 1858 жылы Йена университетінің профессоры Иоганн Густав Стикль «Das Etruskische durch Erklärung von Inschriften und Namen als semitische Sprache erwiesen» атты еңбегінде соңғы рет мұндай әрекет жасады. Бір сарапшы Стикль гипотезаны қолдайтын барлық мүмкін аргументтерді келтіргенін, бірақ ол дәлелдеуге тырысқанның керісін көрсеткенін мәлімдеді. 1861 жылы Роберт Эллис этрус тілінің армян тілімен байланысты екенін болжады. Дәл 100 жыл өткен соң, Захария Маяни албан тілімен байланыс туралы теория ұсынды, бірақ бұл теория бүгінде дәлелденбеген және сенімсіз деп есептеледі. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше теориялар этрус тілін урал немесе тіпті алтай тілдерімен байланыстыруға тырысты. 1874 жылы британдық ғалым Исаак Тейлор этрус және венгр тілдерінің генетикалық байланысы туралы идеяны алға тартты, оны Жюль Марта өзінің толық зерттеуінде қолдады. Венгрлік байланыс идеясын Утрехт университетінің итальян тілдерінің профессоры-эмиритусы Марио Алиней жаңғыртты. Бірақ бұл ұсынысты этрус тілінің мамандары Джулио М. Факетти, финно-угор тілдерінің мамандары Анжела Маркантонио және венгр тарихындағы тіл білімі мамандары Бела Брогиани қабылдамады. Тағы бір ұсынысты, негізінен бұрынғы Кеңес Одағының бірнеше тіл білімі мамандары зерттеді, ол солтүстік-шығыс кавказ (немесе нах-дагестан) тілдерімен байланыс туралы болды. Бұл теориялардың ешқайсысы қабылданбады және олардың арасында консенсусқа қол жеткізілмеді. Этрус тілі грек әліпбиінің эвбеялық нұсқасын қолданды, онда дигамма әрпі қолданылды. Бұл жүйе, әлдебір жолмен, Питекуза және Кума арқылы таратылды, олар Оңтүстік Италиядағы эвбеялық елді мекендері болды. Бұл жүйе түпнұсқасымен батыс семит жазуларымен байланысты. Этрус тілі 26 әріптен тұратын әліпбиді пайдаланды. Бұл әліпбидің ерте мысалы Метрополитен өнер мұражайындағы әтеш пішіндес, қақпақты, құс пішіндес терракоталық вазаға (шамамен б.з.д. 650–600 жылдары) ойылған безендіруде кездеседі. 26 әріптің толық жиынтығы «үлгі әліпби» деп аталады. Этрус тілінде b, d және g дыбыстарын білдіретін әріптер болмағандықтан, сондай-ақ o әрпі де қолданылмағандықтан, олар осы әліпбидің төрт әрпін пайдаланбады. Олар f дыбысын білдіру үшін жаңа әріп ойлап тапты (𐌚).

Мәтін

Жазу оңнан солға қарай болған, бірақ көне жазуларда кейде бострофедон қолданылған. Серветериде табылған мысал солдан оңға жазылған. Ең алғашқы жазуларда сөздер үздірілмей, біріктіріліп жазылған. Б.з.д. VI ғасырдан бастап сөздер нүкте немесе қос нүктемен бөлінетін болды, олар буынды да бөлуге қолданылған. Жазу фонетикалық сипатта болды, әріптер дыбыстарды көрсетеді, стандартты жазу ережесін емес. Дегенмен, көптеген жазулар қысқартылып, көбінесе асығыс жазылғандықтан, жеке әріптерді анықтау кейде қиын. Жазу нұсқалары қалалар бойынша өзгеше болуы мүмкін, бұл олардың әртүрлі айтылуын көрсетеді.

Күрделі ырғақ топтамалары

Сөйлеуде сөздің бірінші буынына күшті басым жасалатын, қалған дауыстыларды әлсіретіп, синкопация тудыратын еді, сол себепті олар жазуда көрсетілмейтін: мысалы, Александр үшін Alcsntre, Расена үшін Rasna. Бұл сөйлеу ерекшелігі этруск тіліндегі "мүмкін емес" дауыссыз дыбыстардың жиынтығын түсіндіруге көмектеседі. Дегенмен, кейбір дауыссыз дыбыстар, әсіресе сонарлылар, буынды болуы мүмкін, бұл кейбір жиынтықтарды түсіндіреді (төмендегі "Дауыссыз дыбыстар" бөлімін қараңыз). Кей жағдайларда, жазушы дауысты әріптерді қосып жазған: грекше Hēraklēs синкопация нәтижесінде Hercle болып, кейін Herecele деп толықтырылған. Паллотино мұндай дауыстылардың өзгеруін "дауыстылар сапасының тұрақсыздығы" деп санап, екінші кезеңді (мысалы, Herecele) "дауыстылардың үйлесімділігі, яғни жақын буындардағы дауыстылардың ассимиляциясы" деп түсіндірген.

Фазалары

Жазу жүйесі екі тарихи кезеңнен өтті: б.з.д. VII-V ғасырлардағы архаикалық кезең, ол ерте грек әліпбиін пайдаланды, және б.з.д. IV-I ғасырлардағы кейінгі кезең, онда кейбір әріптер өзгертілді. Кейінгі кезеңде синкопация күшейді. Тіл жоғалып кеткеннен кейін алфавит өзгертілген түрінде қолданыла берді. Рим, ерте оскан және умбрия алфавиттерінің бастауы болғаннан бөлек, бұл алфавит солтүстікке қарай Венетоға, одан Раетия арқылы германдық жерлерге жетіп, рундардың ең көне түрі – Үлкен Футарк әліпбиіне айналды деген пікір бар.

Екі тілді мәтін

Пирги тақташалары – этрус және финики тілдерінде жазылған, үш алтын жапыраққа ойылған мәтін. Оның бірі финики тілінде, ал екісі этрус тілінде. Этрус тіліндегі бөлігінде 16 жол және 37 сөз бар. Шамамен б.з.б. 500 жылға жатады. Тақташалар 1964 жылы Массимо Паллотино ежелгі этрус порты Пиргиде (қазіргі Санта-Севера) қазба жұмыстарын жүргізу кезінде табылған. Тақташаларды мұқият талдау нәтижесінде этрус тіліндегі жаңа сөз ретінде тек "үш" деген мағынаны білдіретін "ci" деген сөз анықталды.

Тағайындаулар

Адалдық сыйлықтарын қараңыз. Б.з.д. V ғасырға дейінгі ерте замандағы ант жазуының бір мысалы – bucchero oinochoe (шарап құмырасы): ṃiṇi mulvaṇịce venalia ṡlarinaṡ. en mipi kapi ṃi(r) ṇuṇai = “Venalia Ṡlarinaṡ маған сыйлады. Маған тиіспеңіз(?), мен (nunai) – (құрбандық па?)”. Бұл ерте кезеңде әйелдің (Веналияның) адалдық сыйлығын ұсынған сирек жағдайға тоқталған көрінеді.

Спекула

Спекулум – негізінен этрус әйелдері қолданған дөңгелек немесе овал пішіндес қол айнасы. Спекулум латын тілінен келген сөз, ал этрус тілінде малена немесе малстрия деп аталған. Спекулалар қоладан бір бөлікке құйылып жасалған, немесе ағаш, сүйек немесе піл сүйегінен жасалған сапқа бекітілген. Айна беті тегіс жағын жылтырату арқылы жасалған. Айнадағы қалайының мөлшері артық болса, бейнелеу қабілеті жақсарады. Айнаның екінші жағы дөңгелек пішіндес болып келіп, мифологиялық суреттермен безендірілген – интальгия немесе камео түрінде. Бұл бұйым әдетте әсемдікке толы болған. Әлемнің түкпір-түкпіріндегі жинақтардан 2300-ге жуық спекулум белгілі. Олар жиі тонау оңайы болғандықтан, олардың шығу тегінің аз ғана бөлігі белгілі. Шамамен б.з.б. 530–100 жылдар аралығында жасалған деп есептеледі. Көбінесе қабірлерден табылған. Көптеген айналарда суреттерде бейнеленген адамдардың есімдері жазылған, сондықтан оларды «суретті екі тілді» айналар деп атайды. 1979 жылы Массимо Паллотино, сол кездегі Istituto di Studi Etruschi ed Italici президенті, Corpus Speculorum Etruscanorum комитетін құруды бастады, ол барлық спекулумдарды жариялау және осы жұмыстың редакциялық стандарттарын белгілеуді мақсат етті. Содан бері комитет өсіп, жергілікті комитеттерді және этрус айналарының жинақтарына иелік ететін көптеген мекемелердің өкілдерін қабылдады. Әр жинақ әртүрлі этрус ғалымдарының жеке парақшаларында жарияланады.

Цисталар

Циста – әйелдердің түрлі-түсті заттарын сақтау үшін қолданылатын дөңгелек, жұмыртқа тәрізді немесе сирек тікбұрышты пішіндегі қола ыдыс. Олар әсемдікпен безендірілген, көбінесе аяқтары мен қақпақтары болады, оларға пішіндер бекітілуі мүмкін. Ішкі және сыртқы беттерінде мифологиялық көріністер мұқият бейнеленген, көбінесе интальо техникасында жасалған, сирек жағдайларда интальо мен камео техникаларының аралас комбинациясы қолданылған. Цисталар этрус мәдениетінде Рим Республикасының б.з.д. IV-III ғасырларында пайда болған. Олардың бетінде өндіруші, иесі немесе суреттері туралы қысқа жазулар болуы мүмкін. Жазулар латын, этрус тілінде немесе екеуінде де жазылуы мүмкін. Римдік қалаға айналған этрус қаласы Праенестедегі қазба жұмыстары 118 цистаны тапты, олардың бірі "Праенесте цистасы" немесе "Фикорони цистасы" деп аталды, әсіресе Новиос Плутий жасаған және Диндия Макольний қызына сыйға берген цистаға қатысты. Барлық цисталарды "Праенестин цисталары" деп атау дұрыс.

Сақиналар мен сақина тастары

Этруриядағы этрус қабірлерінен ең көп ұрланатын заттардың ішінде, саусақ сақиналарына тағылатын дөңгелек немесе жұмыртқа пішіндес бөлшектерді құрайтын, мұқият ойылған асыл тастар, алтынмен әсемделгендері бар. Олардың мөлшері шамамен бір сантиметр, және б.з.д. VI ғасырдың екінші жартысынан бастап I ғасырға дейінгі этрус мәдениетінің гүлдену кезеңімен датыланады. Дайындалуының екі негізгі теориясы бар: этрус және грек. Материалдардың көп бөлігі қара қызыл карнелианнан жасалған, ал агат пен сард б.з.д. III ғасырдан I ғасырға дейін қолданысқа енген. Сонымен қатар, ішкі ойығы бар, алтын сақиналар да кездеседі. Ойылған суреттер көбінесе камео, бірақ кейде интальгио стилінде болады, бастапқыда қанағаттарды, содан кейін грек мифологиясынан көріністерді бейнелейді, көбінесе этрус тілінде аталатын батырлар суреттелген. Сақинаның алтын қоршауы кабельдік өрнек сияқты шекаралық дизайнмен әшекейленген.

Монеталар

Этруск монеталары б.з.б. 5-3 ғасырлар аралығында айналымға түскен. "Халкидия" стандартының қолданылуы, 5,8 грамм күміс бірлігіне негізделгендігі, осы әдет әліпби сияқты Грекиядан келгенін көрсетеді. Кейіннен римдік монеталар этруск монеталарын ығыстырды, бірақ негізгі римдік монета – сестерций, 2,5 номиналды этруск монетасына негізделген деп саналады. Этруск монеталары көмескі орындарда немесе жеке қабірлерде, сондай-ақ қазба жұмыстары кезінде кездейсоқ түрде табылды, әсіресе Этрурияда жиі кездеседі. Этруск монеталары алтын, күміс және қоладан жасалған, ал алтын мен күміс монеталар көбінесе бір жағына соғылған. Монеталардың бетінде көбінесе номиналы, кейде монета соғу орнының аты және камео мотиві бейнеленген. Алтын монеталар күміс бірліктерімен, ал күміс монеталар қола бірліктерімен бағаланған. Толық немесе қысқартылған атаулардың ішінде Пупулуна (Populonia), Ватл немесе Велтуна (Vetulonia), Велатри (Volaterrae), Велзу немесе Велзнани (Volsinii) және Чамарс (Camars) есімдері жиі кездеседі. Монеталардағы белгілер негізінен мифологиялық кейіпкерлердің портреттері немесе мифологиялық жандардың суреттері символдық мотивтермен бейнеленген: Аполлон, Зевс, Кульсандар, Афина, Гермес, гриф, горгона, еркек сфинкс, гиппокамп, бұқа, жылан, бүркіт немесе басқа да символдық маңызы бар жаратылыстар.

Функционалдық санаттар

Уоллес және басқалар өз сайтында қолданылу мақсатына қарай келесі санаттарды қамтиды: abecedaria (әліпбилер), қолөнершілердің мәтіндері, шекара белгілері, құрылыс мәтіндері, арнаулар, didaskalia (оқу-әдістемелік мәтіндер), жерлеу мәтіндері, заңдық мәтіндер, басқа / белгісіз мәтіндер, тыйымдар, меншік құқығын көрсететін мәтіндер, діни мәтіндер, tesserae hospitales (саяхат кезінде иесінің қонақжайлыққа құқығын растайтын төңкергіштер).

Фоналогия

Төмендегі кестелерде этруск тілін транслитерациялау үшін қолданылатын дәстүрлі әріптер, олардың шамамен айтылуы IPA символдарымен квадрат жақшалар ішінде берілген, одан кейін осы дыбыстарға сәйкес келетін ерте этруск әліпбиінің мысалдары көрсетілген.

Дауысты тоқтатудың болмауы

Этруск тіліндегі дауыссыз дыбыстар жүйесі негізінен демі бар және демі жоқ жарық дауыстарды ажыратады. Дауысты жарық дауыстар болған жоқ. Шетел тілдерінен этруск тіліне сөздер қабылданғанда, дауысты жарық дауыстар көбінесе дауыссыз жарық дауыстарға айналды; мысалы, грек тіліндегі "триамбос" этруск тілінде "триумп", ал латын тілінде "triumphus" болып өтті. Мұндай дауысты жарық дауыстардың болмауы ерекше жағдай емес; мысалы, қазіргі исланд тілінде, шотланд гаэлінде және көптеген қытай тілдерінде де кездеседі. Тіпті ағылшын тілінде де, "fortis lenis" жұптарын ажыратуда, көбінесе дауыстан гөрі демі маңыздырақ.

Сылбырлық теория

Этруск жазушыларының дауыссыздардан тұратын немесе қалыпты емес дауыссыздар тіркесімен жазылған сөздерін (мысалы, cl 'осының (gen.)' және lautn 'еркін адам') негізінде, кейде дыбыстық соноранттар болған болуы мүмкін (мысалы, ағылшын тіліндегі little, button сөздері сияқты). Осылайша, cl және lautn Rix бірнеше буынды дауыссызды, атап айтқанда және тілдік-таңдамалық фрикативті, сондай-ақ лабиовелярлық фрикативті қарастырады. Мауро Кристофани сияқты кейбір ғалымдар да аспираттарды тынысты емес, тілдік деп қарастырады, бірақ көптеген этрускологтар бұл пікірмен келіспейді. Рикс өз теориясын amφare/amφiare, larθal/larθial, aranθ/aranθiia сияқты әртүрлі жазу нұсқаларымен дәлелдейді.

Морфология

Этруск тілі агглютинативті тіл болды, зат есімдердің, сипаттау сөздердің, есімдіктердің және етістіктердің аяқтары әр функция үшін жеке-жеке өзгеріп отырды. Онда өз аяқтары өзгермейтін үстеулер мен байланыс сөздер де болды.

Есімдіктер

Этруск тіліндегі зат есімдердің бес түрі болған: номинатив, аккузатив, генетив, датив және локатив, сондай-ақ екі сан: жекеше және көпше. Кез келген сөз үшін бес түрдің барлығы да куәландырылмаған. Зат есімдер номинатив пен аккузативті біріктіреді, ал есімдіктер оларды әдетте біріктірмейді. Жыныс жеке есімдерде (еркек және әйел) және есімдіктерде (жанды және жансыз) кездеседі, ал қалған жағдайларда белгіленбеген. Үнді-Еуропа тілдерінен өзгеше, этрус тіліндегі зат есімдердің аяқталуы агглютинативті болып келген, кейбір зат есімдер екі немесе үш агглютинацияланған жұрнақты алып жүрген. Мысалы, латын тілінде жекеше номинатив және көпше датив аяқталулары болса, этрус тілінде көпше белгісіне кейс жұрнағы қосылған: латынша жекеше номинатив fili us, 'ұл', көпше fili i, көпше датив fili is, ал этрус тілінде clan, clen ar және clen ar aśi. Бұдан өзге, этрус зат есімдері кейс парадигмасынан бірнеше жұрнақты қатар алып жүруге қабілетті болған, яғни этрус тілінде Suffixaufnahme құбылысы байқалған. Паллотино бұл құбылысты «морфологиялық қайта анықтау» деп атап, оны «жұрнақтардың үстіне қойылуы арқылы форманың синтаксистік функциясын қайта анықтауға бейімділік» деп түсіндіреді. Оның мысалы – Uni al θi, ‘Юнонаның киелі орнында’, мұнда al генетивтік жұрнақ, ал θi – локативтік жұрнақ. Штайнбауэр этрус тілі туралы былай дейді: «Кейс белгілеу үшін бірнеше маркерлер болуы мүмкін, сондай-ақ бір маркер бірнеше кейсті білдіруі де мүмкін». Номинатив/аккузативтің ерекшелігі жоқ. Номинатив/аккузатив транзитивті және интранзитивті етістіктердің тәуелді сөзі ретінде, сондай-ақ транзитивті етістіктердің толықтырылысы ретінде қолданылған, сонымен қатар уақыттың ұзақтығын білдіру үшін де пайдаланылған (мысалы, ci avil ‘үш жыл бойы’). ‘S’ тобында көбінесе дауысты немесе қосымша дыбысқа аяқталатын зат есімдердің түбірлері кездеседі: fler/fler ś, ramtha/ramtha ś. Екінші топта ‘i’ әрпімен аяқталатын әйел есімдері және ‘s’, ‘th’ немесе ‘n’ әрпімен аяқталатын еркек есімдері бар: ati/ati al, Laris/Laris al, Arnθ/Arnθ al. ‘l’ немесе ‘r’ әрпінен кейін ‘us’ әрпі ‘s’ орнына қолданылады: Vel/Vel us. Басқа жағдайларда аяқталудың алдына дауысты әріп қойылуы мүмкін: Arnθ al орнына Arnθ l. Рекс Уоллес айтуынша, «кейбір зат есімдер мағыналық айырмашылықсыз екі түрлі аяқталуда өзгери алады. Мысалы, cilθσ ‘бекініс (?)’ және cilθl атауларын қарастырайық. Мұның себебі белгісіз».

Жеке

Бірінші тұлғадағы жеке есімдікте атау септігі mi ("мен") және айыптау септігі mini ("маған") болады. Үшінші тұлғада an ("ол") немесе ("олар") және жансыз нәрселер үшін in ("ол") тұлғалық формалары бар. Екінші тұлға нақты белгісіз, бірақ Бонфанте сияқты кейбір ғалымдар дативтік жекеше түрі une ("саған") және айыптау септігіндегі жекеше түрі un ("сені") деп болжам жасайды.

Көрсеткіш

Демонстративтер, ca және ta, "сол" немесе "бұл" үшін ешқандай айырма жасамай қолданылады. Жекеше түріндегі номинатив-аккузатив формалары: ica, eca, ca, ita, ta; көпше түрі: cei, tei. Жекеше түріндегі генетиві: cla, tla, cal, ал көпше түрі clal. Аккузатив жекеше: can, cen, cn, ecn, etan, tn; көпше cnl 'бұл/сол'. Локатив жекеше: calti, ceiθi, clθ(i), eclθi; көпше caiti, ceiθi.

Сифаттар

Сандық категория бойынша өзгермейтін болғамен, сын есімдер жағдай бойынша иілді, есімдермен сәйкес келіп: mlaχ 'жақсы' және mlakas 'жақсының' сияқты. Сын есімдер көбінесе есімнен кейін келтірілді.

Этруск тілінен және этруск тілінен алынған қарыздар

Этруск тіліндегі шамамен бірнеше жүз сөздің ғана мағынасы белгілі. Дәл саны түрлі формалар мен тіркестерді қосу-қоспауға байланысты. Төменде тақырыптар бойынша топталған кейбір сөздердің тізімі келтірілген. Латын немесе басқа үнді-еуропа тілдеріндегі кейбір сөздер этруск тілінен алынған немесе этруск тіліне қарыз болған болуы мүмкін. Мысалы, *neftś* 'немере' сөзі латын тілінен шыққан (латынша *nepōs, nepōtis*; бұл неміс тіліндегі *Neffe*, көне норвег тіліндегі *nefi* сөздерімен туыс). Латын тілінде этруск тілінен шыққан көптеген сөздер мен есімдер сақталған. Кем дегенде бір этруск сөзі семит/арамей тілінен шыққан: *talitha* 'қыз', оны финикиялықтар немесе гректер (*грекше: ταλιθα*) жеткізген болуы мүмкін. *Pera* 'үй' сөзі – копт тіліндегі *per* 'үй' сөзімен жалған туыс. Этруск тіліне үнді-еуропалық немесе басқа тілдерден қарыз сөздердің болғанындай, латын тіліне ежелгі этруск өркениетінен суперстрат ретінде әсер еткен *familia* сияқты сөздердің де корпусы бар. Бұл сөздердің кейбіреуі әлі күнге дейін ағылшын және латын тіліне ұқсас тілдерде кеңінен қолданылады. Этруск тілінен шыққан деп саналатын басқа сөздер:

*arena* – *arēna* 'арена' < *harēna*, 'арена, құм' < архаикалық *hasēna* < сабин тіліндегі *fasēna*, *fas* сөзінің негізі ретінде белгісіз этруск сөзі, этруск аяғы *ēna*.
*belt* – *balteus*, 'қылыш белдігі'; бұл сөз бен этруск тілі арасындағы жалғыз байланыс – Марк Теренций Варроның бұл сөз этруск тілінен шыққандығы туралы айғағы. Қалғаны болжам ғана.
*market* – латынша *mercātus*, түпнұсқасы белгісіз, мүмкін этруск тілінен.
*military* – латынша *mīles* 'әскер'; этруск тілінен немесе грек тіліндегі *homilos*, 'жиналысқан халық' (хомилиямен салыстырыңыз) сөзімен байланысты болуы мүмкін.
*person* – орта ғасырлық ағылшын тіліндегі *persone*, көне француз тіліндегі *persone*, латын тіліндегі *persōna*, 'маска', этруск тіліндегі *phersu*, 'маска' сөзінен шыққан.
*satellite* – латынша *satelles*, 'сақшы, ілесуші', мүмкін этруск тілінен *satnal*. Уотмоу латынша *satteles* сөзін "латын тіліндегі этрусктерден алынған ең сенімді сөздердің бірі" деп санайды.

Жалпы

Etruscan News Online, Etruscan және Italic зерттеулері институтының американдық бөлімінің хабарламасы. Etruscan News-тің өткен нөмірлері, Нью-Йорк университетінің ежелгі тарихты зерттеу орталығы. Этрускологияның ең жақсы сайты, доктор Дитер Х. Штайнбауэрдің веб-сайты, ағылшын тілінде. Тегі, сөздік қоры, грамматикасы және жер аттарын қамтиды. Этрус тілі, linguistlist.org сайты. Көптеген этрус тілі сайттарына сілтемелер. Мюррей Фаулер және Ричард Джордж Вулф дайындаған этрус тілін зерттеу материалдары. Висконсин университетінің баспасы: 1965.

Жазулар

ТМ мәтіндері этруск тілінде Трисмегистостағы барлық мәтіндердің тізімі. ETP: Этруск мәтіндері жобасы – этруск мәтіндерін іздеуге арналған деректер базасы. Рекс Уоллес авторы болған «Корольдік Онтарио мұражайындағы этруск жазулары» мақаласы umass.edu сайтында жарияланған.

Лексикалық элементтер

Этруск тілінің сөздігі, Дитер Х. Штайнбауэрдің ағылшын тілінде, тақырыптар бойынша жинақталған сөздік. Сандарды қамтитын қысқа, бір беттік глоссарий де бар. Басқа лексикалық ресурстардан құрастырылған кеңайтылған лексикон. Интернеттегі маңызды этруск сөздіктеріне сілтемелер қосылған. Paleoglot: Этруск-ағылшын онлайн сөздігі; этруск грамматикасының шолуы. Этруск тілінен ағылшын тіліне іздеуге арналған сөздік және этруск грамматикасының шолуы.