Кіріспе

Балтықтар немесе Балтық халықтары – Балтық теңізінің шығыс жағалауында қоныстанған және балтық тілдерінде сөйлейтін халықтар тобы. Балтық халықтарының қатарында қазіргі литвалықтар (соның ішінде самогиттер) және латыштар (соның ішінде латгалиялықтар) – барлығы шығыс балтықтар, сондай-ақ ежелгі пруссалықтар, курондар, судовийлер, скальвиандар, йотвингиандар және галиндиандар – батыс балтықтар кіреді. Олардың тілдері мен мәдениеті қазір жойылған. Балтықтар – Балтық теңізінің төменгі Висла және оңтүстік-шығыс жағалауы, сондай-ақ жоғары Даугава және Днепр өзендері арасындағы аймақты қоныстанған индоевропалық тайпалар тобынан тараған, уақыт өте батыс және шығыс балтықтарға бөлінген. Біздің заманымыздың V ғасырында Балтық теңізінің шығыс жағалауының бір бөлігін батыс балтықтардың ата-бабалары қоныстандыра бастады, ал шығыс балтықтар қазіргі Беларусь, Украина және Ресей жерлерінде өмір сүрді. Бірінші мыңжылдықта Балтықтардың ірі көші-қоны орын алды. 13-14 ғасырларда шығыс балтықтардың ареалы қазіргі балтықтар мен белорустар қоныстанған аумаққа дейін тарылды. Балтық тілдері – үнді-еуропа тілдерінің балтық-славян тармағына жатады. Балтық тілдерінің ерекшелігі – консервативті немесе архаикалық ерекшеліктердің көп сақталуы.

Этимология

11 ғасырдың соңында ортағасырлық неміс шежірешісі Адам Бременский осы атпен белгіленген теңізге қатысты "Балтық" терминін алғаш рет қолданды. Оған дейін Балтық теңізіндегі арал деп есептелген Балтия сияқты түрлі ежелгі жер аттары қолданылып келді. 1845 жылы Георг Генрих Фердинанд Нессельман латыш, литва және ежелгі прус тілдерін жеке тілдер тобы ретінде ұсынды, оны "Балтық" деп атады. Латвия мен Литва 1918 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін бұл термин кеңінен таралды. 20 ғасырдың басына дейін "латыш" немесе "литва" терминдері бүкіл тіл отбасын білдіру үшін қолданылды.

Шығу тегі

Балтықтар немесе Балтық халықтары, Балтық тілдерінің бірінің – Үнді-Еуропа тілдер отбасының бір тармағының – сөйлеушілері, Үнді-Еуропа тайпаларының тобынан тараған. Олар Балтық теңізінің төменгі Висла және оңтүстік-шығыс жағалауы, сондай-ақ жоғары Даугава және Днепр өзендері арасындағы аймақты қоныстандырған. Балтық тілдері, әсіресе литва тілі, консервативті немесе архаикалық ерекшеліктердің бірқатарын сақтайды, мүмкін, олардың сөйленетін аймақтары географиялық тұрғыдан біріккендігі және иммиграция деңгейінің төмендігі себепті. Балтықтар туралы ірі мамандар, мысалы Казимерас Буга, Макс Васмер, Владимир Топоров және Олег Трубачёв, Шығыс Еуропадағы өзен атауларының этимологиялық зерттеулерін жүргізу кезінде, белгілі бір аймақтарда Балтық тегі бар атауларды анықтады, бұл Балтықтардың тарихи кездесу орнына нұсқау береді. Владимир Топоров пен Олег Трубачёвтың сөзіне сүйенсек, Балтықтардың ерте замандағы шығыс шекарасы Волга, Мәскеу және Ока өзендерінің жоғарғы ағысы болса, оңтүстік шекарасы – Сейм өзені. Бұл ақпаратты Мария Гимбутас "Балтықтар" (1963) еңбегінде жинақтап, синтездеп, прото-Балтық отанының болу мүмкіндігін қарастырады. Оның шамамен шекаралары: Померания жағалауындағы сызықтан шығысқа қарай, қазіргі Берлин, Варшава, Киев және Курск қалаларын қамтиды немесе жақын жерлерінде орналасқан, солтүстікке қарай Мәскеу арқылы Бержа өзеніне дейін, батысқа қарай Рига шығанағының жағалауына дейін, Ригадан солтүстікке қарай созылады. Дегенмен, Эндре Бойт (1999) сияқты басқа ғалымдар "Балтық Urheimat" сияқты нақты, біртұтас отан болған деген пікірді жоққа шығарады: «Ғасырлар бойы Балтықтардың әртүрлі Urheimat жерлері туралы айтылған мәлімдемелердің шынайылығы күмәнді, ал батысқа қарай Балтықтарға қатысты мәліметтер олардың ішіндегі ең сенімділері. Балтық тарихының ерекшеліктерін біздің дереккөздеріміздің авторларының қаламдарын қозғаған мүдделеріне сәйкес топтастыру орынды». Уақыт өте келе Балтықтар батыс және шығыс Балтықтарға бөлінді. Біздің заманымыздың V ғасырында Балтық теңізінің шығыс жағалауындағы аймақтарды Батыс Балтықтардың ата-бабалары қоныстандырды: Брус/Пруса ("Ескі прустар"), Судовия/Йотвингия, Скальвия, Надрувия және Курония. Шығыс Балтықтар, соның ішінде Днепр Балтықтары, қазіргі Беларусь, Украина және Ресей жерлерінде өмір сүрді. Германдық халықтар Балтық отанының батысында тұрды; біздің заманымыздың бірінші ғасырына қарай готтар Висланың сағасынан Дакияға дейін өздерінің мемлекетін орнатып, бекітті. Біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының бірінші жартысында Солтүстік және Шығыс Еуропада Рим билігінің құлауына байланысты Балтықтардың ірі көші-қоны болды – алдымен шығысқа қарай Галиндалар немесе Галиндтер, кейіннен шығыс Балтықтар батысқа қарай. VIII ғасырда Волга аймағынан славян тайпалары пайда болды. 13-14 ғасырларда олар қазіргі Балтықтар мен белорустар тұратын аймаққа жетті. Көптеген басқа шығыс және оңтүстік Балтықтар IV-VII ғасырларда басқа Балтықтармен немесе славяндармен ассимиляцияланып, біртіндеп славяндыққа айналды.

Орта ғасырлар

12-13 ғасырларда ішкі тартыстар мен русь және поляктардың шапқындары, содан кейін Тевтон орденінің кеңеюі, галиндтер, курондар және йотвингтердің дерлік толықтай жойылуына алып келді. Ежелгі пруссалықтар 15-17 ғасырлар аралығында, әсіресе Пруссиядағы Реформациядан кейін, бірте-бірте германизацияланды немесе литва тіліне сіңіп кетті. Литвалықтар мен латгалиялықтар/латыштардың мәдениеттері сақталды және қазіргі Латвия және Литва мемлекеттерінің халқының ата-тегіне айналды. Ежелгі прусс тілі, құрып кеткен басқа батыс балтық тілдері – кюрония, галиндия және судовия тілдерімен тығыз байланысты болды. Ол литва және латыш тілдері сияқты шығыс балтық тілдерімен алыс туыс. Мысалы, прусс тіліндегі seme (zemē), латыш тіліндегі zeme, литва тіліндегі žemė (ағылшын тілінде "жер") сөздерін салыстырып қараңыз.

Мәдениет

Балтықтар бастапқыда Балтық дінін ұстанды. Олар Орта ғасырлардағы Солтүстік крест жорықтарының нәтижесінде біртіндеп христиан дініне көшті. Латыштар, литвалықтар және ежелгі пруссиялықтар сияқты Балтық халықтарының әрқайсының ерекше мифологиясы болған. Литвалықтар Польшамен тығыз тарихи байланысқа ие, және олардың көпшілігі Рим католиктері. Латвиялықтардың Солтүстік Германия және Скандинавиямен тарихи байланысы жақын, ал олардың көпшілігі дінсіз. Соңғы кезде Балтық діні Балтық неопаганизмі арқылы қайта жанданып келеді.

Генетика

Балтықтар "солтүстік еуропалық" гендер кластеріне германдық халықтармен, кейбір славян топтарымен (поляктар мен солтүстік ресейліктер) және Балтық фин халықтарымен бірге кіреді. Саг және т.б. (2017) мезолитте Шығыс Балтықты негізінен Батыс аңшы-жинаушылар (WHG) мекендегенін анықтады. Олардың аталық гаплогруппалары негізінен I2a және R1b типтері, ал аналық гаплогруппалары негізінен U5, U4 және U2 типтері болды. Бұл адамдар көздің ашық түсіне кодталатын HERC2 аллелінің жоғары жиілігін және SLC45A2 және SLC24A5 аллельдерінің жиілігін арттырып, терісінің ашық түсіне кодтайтын гендерді алып жүрді. Балтық аңшы-жинаушылары скандинавиялық аңшы-жинаушыларға (SHG) қарағанда WHG тегінің сәл көп мөлшерін көрсетті. Балтықтағы WHG тегі Латвия мен Литвадағы аңшы-жинаушылар арасында әсіресе жоғары болды. Еуропаның басқа бөліктерінен айырмашылығы, Балтықтың шығысындағы аңшы-жинаушылар Анатолиядан келген ерте еуропалық фермерлермен (EEF) көп араласпаған сияқты. Неолит дәуірінде шығыс аңшы-жинаушылардан (EHG) араласудың артуы байқалады. EHG-нің аталық гаплогруппалары көбінесе R1a типтері болды, ал аналық гаплогруппалары U5, U4 және U2 типтері болды. Шымды ыдыс мәдениетінің (Corded Ware culture) Шығыс Балтықта халколит және қола дәуірінде пайда болуы, шығыс Балтық гендік жиынтығына далалық және EEF тегінің айтарлықтай үлесімен бірге жүрді. Шымды ыдыс мәдениетінің кеңеюінен кейін жергілікті аңшы-жинаушы тегі қайта жанданды. N гаплогруппасы Шығыс Балтыққа тек Кейінгі қола дәуірінде, ықтимал, урал тілдерін сөйлейтін халықтармен бірге жеткен. Қазіргі Балтықтардың EEF тегі Еуропадағы басқа халықтарға қарағанда төмен, ал WHG тегі жоғары.