Кіріспе

Тілдердің тарихи дамуын зерттеу үшін тілдерді салыстыруға негізделген әдіс. Тіл білімінде салыстырмалы әдіс – ортақ ата-тектен шыққан екі немесе одан көп тілдің белгілерін біртіндеп салыстыру және содан кейін осы ата-тектің қасиеттерін анықтау үшін кері экстраполяция жасау арқылы тілдердің дамуын зерттеу әдісі. Салыстырмалы әдіс бір тілдің ішкі дамуын сол тілдің ішкі ерекшеліктерін талдау арқылы анықтайтын ішкі реконструкция әдісімен салыстырылады. Көбінесе, екі әдіс те тілдердің тарихи кезеңдерін реконструкциялау, тілдің тарихи жазбаларындағы кемшіліктерді толтыру, фонетикалық, морфологиялық және басқа да лингвистикалық жүйелердің дамуын анықтау және тілдер арасындағы болжамдық байланыстарды растау не жоққа шығару үшін бірге қолданылады. Салыстырмалы әдіс 19 ғасырдың басында үнді-еуропалық танудың пайда болуымен қатар пайда болды, ал 19 ғасырдың соңы – 20 ғасырдың басында неограммариандардың еңбектерімен ғылыми сипатқа ие болды. Шлейхер реконструкцияланған формаларды ұсынған себебін былай түсіндірді: Осы еңбекте түпнұсқалық үнді-еуропалық тілді оның нақты бар туынды тілдерімен қатар көрсетуге тырысылады. Мұндай жоспардың ұсынылатын артықшылықтарынан басқа, зерттеудің соңғы нәтижелерін студенттің назарына нақтырақ ұсыну және осылайша оның белгілі бір үнді-еуропалық тілдердің мәнісін түсінуін жеңілдету, менің ойымша, одан да маңызды бір артықшылық бар – ол үнді емес үнді-еуропалық тілдер көне үнді тілінен (санскриттен) туындаған деген жорамалдың негізсіздігін көрсетеді.

Негізгі қағидалар

Салыстырмалы әдістің мақсаты – екі немесе одан көп куәленген тілдер арасындағы жүйелі фонеологиялық және семантикалық сәйкестіктерді анықтау және түсіндіру. Егер осы сәйкестіктерді тілдік универсалиялардың немесе тілдік байланыстардың (қарыз сөздер, ареалдық ықпал және т.б.) нәтижесінде рационалды түрде түсіндіру мүмкін болмаса, және егер олар жеткілікті түрде көп, тұрақты және жүйелі болса, оларды жай ғана кездейсоқ ұқсастықтар деп есептеуге болмайды, онда олардың "прототіл" деп аталатын жалғыз ата-ана тілден тарағаны делінуі керек. Содан кейін, расталған формалар арасындағы сәйкестіктерді түсіндіру үшін, тұрақты дыбыс өзгерістерінің тізбегі (олардың негізгі дыбыс заңдарымен бірге) ұсынылуы мүмкін, бұл әдістемелік салыстыру арқылы прототілді қайта құруға, жалпыланған сәйкестік жүйесіндегі "тілдік фактілерді" салыстыруға мүмкіндік береді. text=Кез келген тілдік факт – барлығы бір-бірімен байланысты тұтас бірлік құрайтын бөлік. Бір бөлшек екінші бөлшекке емес, бір тілдік жүйе екінші тілдік жүйеге байланыстырылуы керек.|авторы=Антуан Мейе|атауы=Тарихи тіл біліміндегі салыстырмалы әдіс|көздері=1966 [1925], 12–13 беттер. Ортақ ата-бабаны қайта құру мүмкін болса, қарым-қатынас "нақты дәлелдермен расталған" деп есептеледі. Кейбір жағдайларда бұл қайта құру тек ішінара ғана болуы мүмкін, әдетте салыстырылатын тілдердің куәландырылуы жеткіліксіз болғандықтан, олар мен олардың прототілдері арасындағы уақыт аралығы тым ұзақ болғандықтан, немесе олардың ішкі эволюциясы көптеген дыбыс заңдарын зерттеушілерге түсініксіз етеді. Мұндай жағдайда қарым-қатынас ықтимал, бірақ нақты емес деп саналады.

Терминология

Тілінің таралмасы – ұрпақтан-ұрпаққа берілу: балалар тілді ата-аналарының буынынан үйреніп, содан кейін құрбыларының әсеріне түскеннен кейін келесі буынға жеткізеді, осылайша тіл үздірілмей жалғаса береді. Мысалы, ғасырлар бойы тілдесетін тізбек Вульгар латинін қазіргі заманғы барлық тілдерімен байланыстырады. Егер екі тіл бір түбір тілден тараған болса, олар генетикалық тұрғыдан туыс болып саналады. Мысалы, итальян және француз тілдері латын тілінен шыққандықтан, олардың екеуі де роман тілдері тобына жатады. Белгілі бір тілдік ортадан алынған сөздердің көп болуы туыстық қатынасты анықтау үшін жеткіліксіз; мысалы, парсы тіліне араб тілінен көптеген сөздер қарызға алынған, нәтижесінде қазіргі парсы тілінің сөздік қорының көбі араб тілінен, парсы тілінің тікелей түбір тілі – Proto Indo Iranian-нан емес, алынған, бірақ парсы тілі Индоиран тілдері отбасының мүшесі болып қала береді және араб тілімен "туыс" деп есептелмейді. Дегенмен, тілдердің туыстық байланысының деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, ағылшын тілі неміс және орыс тілдеріне жақын, бірақ орыс тіліне қарағанда неміс тіліне жақынрақ. Осы үш тілдің де ортақ түбір тілі – Proto Indo European, бірақ ағылшын және неміс тілдері одан да жақын түбір тілді – Proto Germanic-ті ортақтайды, ал орыс тілі ортақтай бермейді. Сондықтан ағылшын және неміс тілдері орыс тіліне жатпайтын Индоевропа тілдерінің кіші тобына, яғни герман тілдеріне жатады. Туыс тілдерді кіші топтарға бөлу үшін олардың түбір тілден ерекшеленетін ортақ тілдік жаңалықтарын табу қажет. Мысалы, ағылшын және неміс тілдерінде Гримм заңы деп аталатын дыбыстық өзгерістердің әсері байқалады, ал орыс тілінде осы өзгерістерге ұшырамаған. Ағылшын және неміс тілдерінің ортақ жаңалықты бөлісуі – олардың соңғы ортақ түбір тілінің дәлелі, өйткені осы жаңалық осы ортақ түбір тілінде пайда болған, ағылшын және неміс тілдері жеке тілдерге бөлінгенге дейін. Керісінше, түбір тілден сақталған ортақ ерекшеліктер кіші топты анықтау үшін жеткіліксіз. Мысалы, неміс және орыс тілдері Proto Indo European тілінен ағылшын тілінде жойылған dative және accusative жағдайларын сақтап қалған. Алайда, неміс және орыс тілдерінің осы ұқсастығы неміс тілінің ағылшын тілінен гөрі орыс тілімен тығыз байланысты екенін көрсете бермейді, тек қана аталған жаңалық – аккузатив/датив айырмашылығының жоғалуы – ағылшын тілінде неміс тілінен ағылшын тілінің бөлінуінен кейін пайда болғанын білдіреді.

Шығуы мен дамуы

Классикалық антикалық дәуірде римдіктер грек және латын тілдерінің ұқсастығын білген, бірақ оларды жүйелі түрде зерттемеген. Кейде олар бұл ұқсастықты мифологиялық тұрғыдан түсіндіріп, Римнің грек колониясы болғандықтан, латын тілі бұрыс диалектіде пайда болды деген пікірде болған. Ежелгі грамматиктер шамаларында басқа тілдермен (оскан, умбрия, этрус, галл, египет, парф) таныс болғанмен, оларды салыстыруға, зерттеуге немесе жазбаға түсіруге көңіл бөлмеген. Тілдерді салыстыру классикалық антикалық дәуірден кейін ғана бастау алды.

Алғашқы еңбектері

Біздің заманымыздың 9 немесе 10 ғасырында Иуда Ибн Құрайш еврей, арамей және араб тілдерінің фонологиясы мен морфологиясын салыстырды, бірақ ұқсастықты Ыбырайым, Ысқақ және Жүсіп Адамның тілін сақтап қалған, ал басқа тілдер түпнұсқа еврей тілінен әртүрлі өзгерістерге ұшыраған, Киелі кітаптағы Вавилон оқиғасына байланыстырды. 1647 және 1654 жылдардағы жарияланымдарда Маркус Зуэриус ван Бокхорн алғаш рет тарихи лингвистикалық салыстырулар үшін қатаң әдістемені сипаттады және ол "скиф" деп атаған индоевропалық прототілдің бар екенін ұсынды, ол еврей тілімен байланысты емес, бірақ герман, грек, роман, парсы, санскрит, славян, кельт және балтық тілдерінің арғы тегі. Скифтік теорияны Андреас Йейгер (1686) және Уильям Воттон (1713) одан әрі дамытты, алғашқы ортақ тілді қайта құруға тырысты. 1710 және 1723 жылдары Ламберт тен Кейт алғаш рет дыбыс заңдарының тұрақтылығын тұжырымдап, басқалармен қатар түбір дауыстысы терминін енгізді. Дегенмен, қазіргі тарихи лингвистиканың бастауы көбінесе Үндістанда тұратын ағылшын филологы сэр Уильям Джонсқа жатқызылады, ол 1786 жылы өзінің әйгілі байқауын жасады: «Санскрит тілі, оның көнелігіне қарамастан, таңғажайып құрылымға ие; грек тілінен де кемелді, латын тілінен де бай, және екеуінен де өте жақсы тазартылған, бірақ екеуіне де, етістіктердің түбірінде де, грамматикалық формаларында да күшті туыстық байланыс бар, бұл кездейсоқ туындауы мүмкін емес; шын мәнінде, ешбір филолог оларды зерттеп, олардың ортақ бастаудан шыққанына сенбеуі мүмкін емес, бұл бастау, мүмкін, қазір жоқ. Готика мен келт тілдерінің де, өте әртүрлі диалектілермен араластырылған болса да, санскритпен бірдей тегі бар деп болжауға да себеп бар, ал ежелгі парсы тілін де осы отбасыға қосуға болады».

Салыстырмалы лингвистика

Салыстырмалы әдіс Джонс атап өткен, бірақ ол атамаған, кейін лингвистер Proto Indo European (PIE) деп атаған прототілді қайта құру әрекеттерінен пайда болды. Сол кездегі белгілі индоевропа тілдерін алғашқы кәсіби түрде салыстырған 1816 жылы неміс лингвисті Франц Бопп болды. Ол қайта құруға тырыспады, бірақ грек, латын және санскрит тілдерінің ортақ құрылымы мен лексикасы бар екенін көрсетті. 1808 жылы Фридрих Шлегель тілдің ең ерте нұсқасын пайдаланудың маңыздылығын, тілдердің байланысын дәлелдеуге тырысқанда, алғаш рет айтты; 1818 жылы Расмус Кристиан Раск герман тілдеріндегі жеке сөздер мен грек және латын тілдеріндегі туыс сөздер арасындағы ұқсастықтарды түсіндіру үшін тұрақты дыбыс өзгерістерінің принципін жасады. Өзінің ертегілерімен танымал Якоб Гримм, салыстырмалы әдісті Deutsche Grammatik (1819–1837 жылдары төрт томдық) еңбегінде қолданды, ол герман тілдерінің ортақ түбірден дамуын көрсетуге тырысты, бұл диахрондық тіл өзгерісінің алғашқы жүйелі зерттеуі болды. Раск пен Гримм өздері ашқан дыбыс заңдарына қарамастан, кейбір ерекшеліктерді түсіндіре алмады. Герман Грасман 1862 жылы Грасман заңын жариялап, аномалиялардың бірін түсіндірді, бірақ Карл Вернер 1875 жылы әдістемелік үзіліс жасады, ол қазір Вернер заңы деп аталатын үлгіні анықтады – салыстырмалы деректерге негізделген алғашқы дыбыс заңы, бір фонемадағы фонологиялық өзгеріс сол сөз ішіндегі басқа факторларға (мысалы, көрші фонемалар мен екпін орны) байланысты болуы мүмкін екенін көрсетті, бұл факторлар қазір шартты орта деп аталады.

Неограмматикалық тәсіл

XIX ғасырдың аяғында Лейпциг университетінде Junggrammatiker (әдетте "Неограммариандар" деп аударылады) жасаған ұқсас жаңалықтар оларды барлық дыбыс өзгерістерінің ақырында тұрақты болатынына әкелді, нәтижесінде 1878 жылы Карл Брюгман мен Герман Оштоффтың "дыбыс заңдарында ешқандай ерекшелік болмайды" деген әйгілі мәлімдемесі жасалды. Бұл идея қазіргі салыстырмалы әдістің негізгі қағидасы болып табылады, себебі ол туысқан тілдердегі дыбыстардың тұрақты сәйкестіктерін және демек прототілдегі дыбыс өзгерістерін қабылдануын талап етеді. Неограммариандық гипотеза Proto-Индоевропа тілін қайта құру үшін салыстырмалы әдісті қолдануға мүмкіндік берді, өйткені Индоевропа тілдері сол кезде ең жақсы зерттелген тілдер отбасы еді. Басқа тілдер отбасыларымен жұмыс істейтін лингвистер де осы жолға түсті, және салыстырмалы әдіс тілдік байланыстарды анықтаудың орнықты әдісіне айналды. Бұл қысқаша мазмұн Терри Кроули және олардың екеуінің де тарихи лингвистикаға кіріспе мәтіндерінің авторлары болып табылатын осы салаға қатысты түсініктеріне негізделген.

Қосымша үлгілер

Толқындық модель 1870 жылдары тілдің тарихи даму жолдары мен әртараптануын көрсету үшін ағаш моделіне альтернатива ретінде әзірленді. Ағаш негізді және толқын негізді модельдердің екеуі де салыстырмалы әдіспен үйлесімді. Ал, кейбір тәсілдер, мысалы, даулы глоттохронология және одан да күмәнді, көптеген тарихшы-тіл білімі мамандары кемшілік деп санайтын массалық лексикалық салыстыру, салыстырмалы әдіспен қарама-қайшы келеді.