Кіріспе

Тілдер туысы

Шығыс славян тілдері – батыс және оңтүстік славян тілдерінен ерекшеленетін славян тілдерінің үш өңірлік кіші тобының бірі. Шығыс славян тілдері қазіргі уақытта Шығыс Еуропаның барлық жерінде және шығысқа қарай Сібір мен Ресейдің Қиыр Шығысында туған тіл ретінде қолданылады. Ресей империясы мен Кеңес Одағының зор тарихи ықпалының нәтижесінде орыс тілі Кавказ және Орталық Азияның көптеген аймақтарында лингва франка ретінде де қолданылады. Славян тілдерінің үш тармағының ішінде шығыс славян тілі ең көп тараған тіл, оның туған тілде сөйлейтін адамдарының саны батыс және оңтүстік тармақтарының жиынтығынан артық. Жалпы консенсус бойынша, белорус, орыс және украин тілдері – қазіргі шығыс славян тілдері; кейбір тіл білімі мамандары шығыс славян тілдерінің тізіміне тағы да тілдерді қосады, мысалы, Батыс поляк тілі немесе ең көп таралған пікір бойынша, русин тілі. Дегенмен, олардың екеуі де көбінесе диалект ретінде қарастырылады (Батыс поляк тілі – белорус және/немесе украин тілінің диалектісі, ал русин – украин тілінің диалектісі). Қазіргі шығыс славян тілдері 9-13 ғасырларда Киев Русінде қолданылған ортақ тілден тараған, ол кейіннен Днепр өзенінің бойындағы Литваның Балтық-Русь Ұлы Княздығының кеңсе тілі – русь тіліне, ал Волга өзенінің бойындағы ортағасырлық орыс тіліне, Ресей княздықтарының тіліне, соның ішінде Мәскеу Ұлы Княздығының тіліне айналды. Бұл тілдердің барлығы кириллица әрпін пайдаланады, бірақ әр түрлі өзгерістермен. Русь тілінен тараған белорус және украин тілдері латын әрпін қолдану дәстүріне ие – белорус Łacinka және украин Latynka әрпі. (Русин тілі де кейбір аймақтарда, мысалы, Словакияда латын әрпін қолданады). Латын әрпі дәстүрлі түрде Беларусьте жиірек кездеседі, ал Ресей мен Украинада кириллицаның қолданылу деңгейі басқа әрптермен салыстыруға келмейді.

Жіктеу

Қазіргі Шығыс славян тілдеріне беларусь, орыс және украин тілдері жатады. Русин тілі кейде Шығыс славян тобының төртінші тірі тілі ретінде қарастырылады, алайда көптеген сарапшылар оны украин тілінің диалектісі деп санайды. Шығыс славян тілдерінің жіктелуі:
Украин тілі
Беларусь тілі
Орыс тілі
600-700 жылдардан 1200-1300 жылдар аралығында – Ежелгі Шығыс славян тілі
1400-1700 жылдар аралығында – Рутения тілі
Көне орыс тілі
1700-1800 жылдардан бері – (қазіргі) украин тілі
(қазіргі) беларусь тілі
(қазіргі) орыс тілі

Басқа орфографиялық дифференциациялар (жалған достар)

Алфавит айырмашылықтарынан басқа, көптеген қате дос сөздер де бар. Мысалы, жиі кездесетін қате дос сөздердің бірі – И әрпі (орыс тілінде I, украин тілінде Y ретінде жазылады), орыс тілінде көбінесе (украин тіліндегі І әрпімен бірдей) айтылады, ал украин тілінде көбінесе (орыс тіліндегі Ы әрпіне өте ұқсас) айтылады. Басқа мысалдар: +"Қате дос сөздер" ӘрпТалдауБелорус және орыс ЕУкраин ЄБелорус және орыс ЭУкраин ЕБелорус және орыс ЫУкраин И (Б. және Р.), (У. )Беларусь және украин ІОрыс ИБеларусь және украин Горыс тілінде дыбысы жоқОрыс ГУкраин Ґ (сирек қолданылады)

Фоналогия

Изоглосс Солтүстік орыс Стандарттық орыс (Мәскеу диалектісі) Оңтүстік орыс Стандарттық белорус Стандарттық украин Тілдері Үлгілер Кернеусіз дауыстылардың қысқаруы (аканье) жоқ иә жоқ Р. голова́, B. галава́, U. голова́ "бас" Кернеу алдындағы дауыстылардың өзгеруі (яканье) жоқ Р. земля́, B. зямля́, U. земля́ "жер" Оңтүстік славян *i R. лист, B. ліст, U. лист "жапырақ" Оңтүстік славян *y Кернеулі дыбыс тобы Оңтүстік славян *ě R. се́мя, B. се́мя, U. сі́м'я "тұқым" /e/>/o/ өзгерісі жұмсақ емес дауыссыздардың алдында әрқашан, кернеу астында /j/, /nʲ/, /lʲ/, /ʒ/, /ʃ/, /t͡ʃ/ кейін Р. зелёный, B. зялёны, U. зеле́ний "жасыл" Оңтүстік славян *c Оңтүстік славян *č , , , Жұмсақ тіс дауыстылары , , , Оңтүстік славян *v (қарыз сөздерде) Протетикалық дауыстылар жоқ иә Оңтүстік славян *g R. голова́, B. галава́, U. голова́ "бас" Финалдық жұмсақ езу дауыстыларының қаттылануы жоқ иә Р. степь /sʲtʲepʲ/, B. стэп /stɛp/, U. степ /stɛp/ "дала" Жұмсақ дауыстылардың қаттылануы жоқ иә жартылай Оңтүстік славян *CrьC, ClьC, CrъC, CrъC , , , Оңтүстік славян * ъj, ьj , , Оңтүстік славян сын есімдерінің соңғы буыны * ьjь , , Оңтүстік славян сын есімдерінің соңғы буыны * ъjь , , Ауыстырмалы жақтың жоғалуы жоқ иә жоқ 3 жақ & көпше түр. етіс. 3 жақ. етіс. соңғы буынының түсірілуі (е түбірлерінде) жоқ иә 3 жақ. ер. өткен шақ. Р. ду́мал, B. ду́маў, U. ду́мав "ойлады" Көлбеу жағдайдағы екінші жұмсарту жоқ иә Р. рука, B. рука, U. рука "қол" (орналасу немесе препозициялық жағдай)

Чиркәү славян тілінің ықпалы

Шығыс славян аймағы христиан дініне енгеннен кейін, адамдар Болгариядан алынған қызметтік кітаптарды пайдаланды, олар ескі шіркеу славян тілінде (оңтүстік славян тілі) жазылған. Шіркеу славян тілі тек мәтіндерде ғана қатаң қолданылса, болгар тілінің ауызекі түрі болгарлардың күнделікті сөйлеуінде қолданылды. Орта ғасырлар бойы (және бір жақтысы бүгінгі күнге дейін) діни мәтіндердегі (ғана емес) белгілі бір «жоғары» стиль ретінде қолданылатын шіркеу славян тілі мен, зайырлы мәтіндердегі «төмен» стиль ретінде қолданылатын халық тілі арасында екіұстаушылық болды. Бұл жағдайды диглоссия деп атау ұсынылған, бірақ кейбір автордың нақты контексте неге халық тілін немесе шіркеу славян тілін қолданғанын анықтау қиын болатын аралас мәтіндер де бар. Шіркеу славян тілі қазіргі орыс тілінің қалыптасуына зор ықпал етті, осы тілден алынған сөздердің «жоғары» тобы әлі де сақталған.