Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балтық-славян тілдері – Үнді-Еуропа тілдер отбасының бір тармағы.
Balto Slavic languages of the Indo European language family
Балтық тілдері – Үнді-Еуропа тілдер отбасының бір тармағы, оларды ана тілі ретінде немесе екінші тіл ретінде шамамен 6,5–7,0 миллион адам қолданады, негізінен Еуропадағы Балтық теңізінің шығысы мен оңтүстік-шығысында орналасқан аймақтарда. Славян тілдерімен бірге олар Үнді-Еуропа тілдер отбасының балтық-славян тармағын құрайды. Ғалымдар оларды әдетте екі тармаққа бөлінген бір кіші топ ретінде қарастырады: Батыс Балтық (тек жойылған тілдерді қамтиды) және Шығыс Балтық (кем дегенде екі тірі тіл – литва және латыш тілдері, сондай-ақ кейбір есептер бойынша латгалия және самогит тілдерін де осы екеуінің диалектілері емес, жеке тілдер ретінде қарастырады). Шығыс Балтық тілдік ықпалының ауқымы бір кезде, мүмкін, Урал тауларына дейін жеткен, бірақ бұл гипотеза күмәнді. 18 ғасырда жойылған Батыс Балтық тілі – ескі прус тілі, протобалтық тілінен ең көп қасиеттерді сақтаған болуы мүмкін. Тілдер бір-бірімен байланысты болғанымен, литва, латыш және әсіресе ескі прус тілдерінің сөздік қоры айтарлықтай ерекшеленеді, сондықтан олар өзара түсіністік емес. Көршілес тілдердің тарихи түрде өзара әрекеттесуінің аздығы өзара түсіністіктің біртіндеп төмендеуіне және олардың ортақ протобалтық тілінде болмаған тілдік жаңалықтардың дамуына әкелді. Өте көп жалған достар және оларды қоршаған тілдерден алынған қарыз сөздердің алуан түрлі қолданылуы мен көздері бүгінгі күні өзара түсіністіктің нашар болуының басты себептері болып саналады.
The Baltic languages are a branch of the Indo European language family spoken natively or as a second language by a population of about 6.5–7.0 million people mainly in areas extending east and southeast of the Baltic Sea in Europe. Together with the Slavic languages, they form the Balto Slavic branch of the Indo European family. Scholars usually regard them as a single subgroup divided into two branches: West Baltic (containing only extinct languages) and East Baltic (containing at least two living languages, Lithuanian, Latvian, and by some counts including Latgalian and Samogitian as separate languages rather than dialects of those two). The range of the East Baltic linguistic influence once possibly reached as far as the Ural Mountains, but this hypothesis has been questioned. Old Prussian, a Western Baltic language that became extinct in the 18th century, had possibly conserved the greatest number of properties from Proto Baltic. Although related, Lithuanian, Latvian, and particularly Old Prussian have lexicons that differ substantially from one another and so the languages are not mutually intelligible. Relatively low mutual interaction for neighbouring languages historically led to gradual erosion of mutual intelligibility, and development of their respective linguistic innovations that did not exist in shared Proto Baltic. The substantial number of false friends and various uses and sources of loanwords from their surrounding languages are considered to be the major reasons for poor mutual intelligibility today.
Филиалдар
Үнді-Еуропа тілдері шеңберінде Балтық тілдері әдетте екі тармағы бар бір тіл отбасы ретінде жіктеледі: Шығыс және Батыс Балтық. Бірақ бұл екі тармақ кейде Балтық-славян тілдерінің дербес тармақтары ретінде жіктеледі. +Балтық тілдері (ана тілі бойынша сөйлейтіндер саны): Шығыс Балтық латыш тілі – шамамен 1,5 миллион, латгаль тілі – 150 000–200 000, литва тілі – шамамен 4 миллион, самогит тілі – 500 000, селон тілі – 16 ғасырдан бері жойылған, семигал тілі – 16 ғасырдан бері жойылған, ескі курлон тілі – 16 ғасырдан бері жойылған. Батыс Балтық батыс галинд тілі – 14 ғасырдан бері жойылған, ескі прус тілі – 18 ғасырдың басынан бері жойылған, скалва тілі – 16 ғасырдан бері жойылған, судовия тілі – 17 ғасырдан бері жойылған. Днепр Балтық шығыс галинд тілі – 14 ғасырдан бері жойылған. *Курсивпен жазылғандары – талас тудыратын жіктелуді білдіреді. → тілдер кейде диалекттер деп есептеледі. ✗ жойылған тілдерді көрсетеді.
Within Indo European, the Baltic languages are generally classified as forming a single family with two branches: Eastern and Western Baltic. But these two branches are sometimes classified as independent branches of Balto Slavic itself. +Baltic languages by number of native speakersEast Baltic Latvian c. 1.5 million Latgalian 150,000–200,000 Lithuanian c. 4 million Samogitian 500,000 Selonian Extinct since 16th century Semigallian Extinct since 16th century Old Curonian Extinct since 16th centuryWest Baltic Western Galindian Extinct since 14th century Old Prussian Extinct since early 18th century Skalvian Extinct since 16th century Sudovian Extinct since 17th centuryDnieper Baltic Eastern Galindian Extinct since 14th centuryItalics indicate disputed classification. indicates languages sometimes considered to be dialects. indicates extinct languages.
Тарих
Балтық тілдері қазіргі уақытта сақталған үнді-еуропалық тілдердің ішіндегі ең консервативті тілдердің бірі саналады, олардың жазбаша түрде кейінірек пайда болғандығына қарамастан. Балтық асти тайпасы б.з. 98 жылы Тацит сияқты ежелгі тарихшылардың еңбектерінде айтылғанмен, Балтық тілінің алғашқы жазбаша куәлігі 1369 жылы Базельдегі ескі прус тілінде жазылған екі жолды эпиграммада кездеседі. Литва тілі алғаш рет 1547 жылы басылған Мартинас Мажвидастың «Катехизисі» кітабында тіркелді. Латвия тілі 1585 жылы жарық көрген «Катехизис» кітабында пайда болды. Тілдің кейінірек жазбаша түрде пайда болуының бір себебі – Балтық халықтары христиан дінін қабылдауға басқа еуропалықтарға қарағанда ұзақ қарсылық көрсеткендіктен, жазудың енгізілуі кешіктірілді және олардың тілдері сыртқы ықпалдан оқшауланды. Пруссияда неміс мемлекетінің құрылуымен және германдық (сондай-ақ, шамалы дәрежеде славян тілінде сөйлейтін) қоныс аударушылардың көптеп келуімен пруссалықтар ассимиляциялана бастады, ал 17 ғасырдың соңына қарай прус тілі жойылып кетті. Польшаның бөлінісінен кейін Балтық аймақтарының көп бөлігі Ресей империясының билігіне көшті, онда орысшалау саясаты аясында жергілікті тілдерді немесе әліпбилерді жазуға немесе ашық түрде қолдануға тыйым салынды (1864 жылдан 1904 жылға дейін күшіне енген литвалық баспасөзді тыйым салу туралы қараңыз).
It is believed that the Baltic languages are among the most conservative of the currently remaining Indo European languages, despite their late attestation. Although the Baltic Aesti tribe was mentioned by ancient historians such as Tacitus as early as 98 CE, the first attestation of a Baltic language was 1369, in a Basel epigram of two lines written in Old Prussian. Lithuanian was first attested in a printed book, which is a Catechism by Martynas Mažvydas published in 1547. Latvian appeared in a printed Catechism in 1585. One reason for the late attestation is that the Baltic peoples resisted Christianization longer than any other Europeans, which delayed the introduction of writing and isolated their languages from outside influence. With the establishment of a German state in Prussia, and the mass influx of Germanic (and to a lesser degree Slavic speaking) settlers, the Prussians began to be assimilated, and by the end of the 17th century, the Prussian language had become extinct. After the Partitions of Poland, most of the Baltic lands were under the rule of the Russian Empire, where the native languages or alphabets were sometimes prohibited from being written down or used publicly in a Russification effort (see Lithuanian press ban for the ban in force from 1864 to 1904).
Географиялық таралуы
Қазіргі заманғы Балтық тілдерінде сөйлейтіндер көбінесе Литва мен Латвия шекараларында, сондай-ақ АҚШ, Канада, Австралия және бұрынғы Кеңес Одағы шекараларындағы елдердегі эмигрант қауымдастықтарында шоғырланған. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл тілдер кеңірек аумақта қолданылған: батысқа қарай қазіргі Польшадағы Висла өзенінің сағасына дейін, кемінде шығысқа қарай қазіргі Беларусьтегі Днепр өзеніне дейін, тіпті Мәскеуге дейін, ал оңтүстікке қарай Киевке дейін. Бұл аймақтарда Балтық тілдерінің болғанын көрсететін маңызды дәлел – гидронимдер (су көздерінің атаулары), олар Балтық тіліне тән. Гидронимдерді қолдану, әдетте, мәдениеттің ықпалының ауқымын анықтау үшін қабылданады, бірақ оның мерзімін емес. Оңтүстік және шығыста славян тілдерінің, ал батыста герман тілдерінің таралуы Балтық тілдерінің географиялық ареалын бұрынғы көлемінің бір бөлігіне дейін азайтты. Орыс генетигі Олег Балановский Шығыс және Батыс славян халықтарының генетикасында ассимиляцияланған славянға дейінгі субстраттың үстемдігі бар екенін болжады. Оның пікірінше, Шығыс славяндар мен Балтықтарды басқа халықтардан ерекшелендіретін ортақ генетикалық құрылым, Шығыс славяндардың славянға дейінгі субстратының негізінен Балтық тілдерінде сөйлейтін халықтардан тұратынын көрсетеді, олар археологиялық деректерге сәйкес, Еуразия далаларында славяндардан бұрын болған.
Speakers of modern Baltic languages are generally concentrated within the borders of Lithuania and Latvia, and in emigrant communities in the United States, Canada, Australia and the countries within the former borders of the Soviet Union. Historically the languages were spoken over a larger area: west to the mouth of the Vistula river in present day Poland, at least as far east as the Dniepr river in present day Belarus, perhaps even to Moscow, and perhaps as far south as Kyiv. Key evidence of Baltic language presence in these regions is found in hydronyms (names of bodies of water) that are characteristically Baltic. The use of hydronyms is generally accepted to determine the extent of a culture's influence, but not the date of such influence. The eventual expansion of the use of Slavic languages in the south and east, and Germanic languages in the west, reduced the geographic distribution of Baltic languages to a fraction of the area that they formerly covered. The Russian geneticist Oleg Balanovsky speculated that there is a predominance of the assimilated pre Slavic substrate in the genetics of East and West Slavic populations, according to him the common genetic structure which contrasts East Slavs and Balts from other populations may suggest that the pre Slavic substrate of the East Slavs consists most significantly of Baltic speakers, which predated the Slavs in the cultures of the Eurasian steppe according to archaeological references he cites.
Ураль тілдерімен байланыс
Геосаяси тұрғыдан Эстония Балтық елдерінің қатарына жатса да, эстон тілі – финн тілдерінің бірі, ол ural тілдер отбасынан шыққан және үнді-еуропалық тілдерге жататын Балтық тілдерімен байланысы жоқ. Батыс Волганың салалары бойында негізгі ортада қолданылатын мордвин тілдерінде бір немесе бірнеше Балтық тілдерінен ондаған қарыз сөздер кездеседі. Бұл Ока өзені бойындағы шығыс Балтықтармен байланыс арқылы орын алған болуы мүмкін. Осы географиялық орналасуға қатысты, Аско Парпола 2013 жылғы мақаласында осы аймақтағы Балтықтардың шамамен 200-600 жылдарға дейінгі болуын «элиталық суперстратум» деп ұсынды. Алайда, тіл білімі маманы Петри Каллио Волга-Ока аймағының Фин және Саам тілдеріндегі Балтық қарыз сөздерінің көптігіне байланысты шығыс Балтықтан кеңейген, Балтық тілдерінде сөйлейтін екіншілік аймақ екенін айтты. Фин ғалымдары латыш тілінің ливон тілімен, ал аз дәрежеде эстон және оңтүстік эстон тілімен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Сондықтан Литва мен Латвиядағы солтүстікке қарай көбейетін финн гидронимдерінің саны осы байланыс арқасында түсіндіріледі. Парпола сол мақалада Фин тілі үшін Балтық субстратының Эстония мен Финляндияның жағалау аймақтарында бар екенін болжады. Осыған ұқсас, Каллио Фин тілінің даму кезеңінде қарыз сөздерді түсіндіретін жоғалған «Солтүстік Балтық тілінің» болғанын дәлелдейді.
Though Estonia is geopolitically included among the Baltic states due to its location, Estonian is a Finnic language of the Uralic language family and is not related to the Baltic languages, which are Indo European. The Mordvinic languages, spoken mainly along western tributaries of the Volga, show several dozen loanwords from one or more Baltic languages. These may have been mediated by contacts with the Eastern Balts along the river Oka. In regards to the same geographical location, Asko Parpola, in a 2013 article, suggested that the Baltic presence in this area, dated to c. 200–600 CE, is due to an "elite superstratum". However, linguist Petri Kallio argued that the Volga Oka is a secondary Baltic speaking area, expanding from East Baltic, due to a large number of Baltic loanwords in Finnic and Saami. Finnish scholars also indicate that Latvian had extensive contacts with Livonian, and, to a lesser extent, to Estonian and South Estonian. Therefore, this contact accounts for the number of Finnic hydronyms in Lithuania and Latvia that increase in a northwards direction. Parpola, in the same article, supposed the existence of a Baltic substratum for Finnic, in Estonia and coastal Finland. In the same vein, Kallio argues for the existence of a lost "North Baltic language" that would account for loanwords during the evolution of the Finnic branch.