Кіріспе

Әр түрлі тілдерге мұра болып келген сөздер

Тарихи тіл білімінде, туыс сөздер немесе лексикалық туыс сөздер – ортақ тіл-анадан этимологиялық түбірінен тікелей тараған сөздер жиынтығы. Тіл өзгерісі сөздің дыбысы мен мағынасына күрт әсер ете алатындықтан, туыс сөздер көзғарасқа түспеуі мүмкін, ал лексемалардың туыс екенін анықтау үшін тарихи дереккөздерді мұқият зерттеу және салыстырмалы әдіс қолдану қажет. Туыс сөздер басқа тілден қарыз сөздерден ерекшеленеді.

Атауы

Ағылшын тіліндегі "cognate" термині латын тіліндегі "wikt:cognatus" сөзінен туындаған, "қан туыс" мағынасын береді.

Сипаттамалары

Бір индоевропалық түбірден туыс сөздердің мысалы: night (ағылшын), Nacht (неміс), nacht (голланд, фриз), nag (африкаанс), Naach (колон), natt (швед, норвег), nat (дандық), nátt (фарер), nótt (исланд), noc (чех, словак, поляк), ночь, noch (орыс), ноќ, noć (македониялық), нощ, nosht (болгар), ніч, nich (украин), ноч, noch/noč (беларусь), noč (словен), noć (серб, хорват), nakts (латвия), naktis (литава), nos (уэльс/кимр), νύξ, nyx (көне грек), νύχτα / nychta (қазіргі грек), nakt (санскрит), natë (албан), nox, gen. sg. noctis (латын), nuit (француз), noche (испан), nueche (астурия), noite (португал және галисия), notte (итальян), nit (каталан), nuet/nit/nueit (арагон), nuèch / nuèit (окситан) және noapte (румын). Бұл сөздердің бәрі "түн" дегенді білдіреді және протоиндоевропалық тілдегі "түн" сөзінен шыққан. Индоевропа тілдерінде жүздеген осындай туыс топтары бар, бірақ олардың көбі осылай айқын емес. Арабша سلام salām, еврейше שלום shalom, ассириялық неоарамикалық shlama және амхарша selam 'бейбітшілік' – протосемит *šalām 'бейбітшілік' сөзінен алынған туыс сөздер. Туыс сөздердің бірдей мағынасы болуы міндетті емес, себебі тілдер өздігінен дамығанда олар семантикалық өзгерістерге ұшыраған болуы мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі starve және голланд тіліндегі sterven 'өлу' немесе неміс тіліндегі sterben 'өлу' – барлығы бір протогермандық етістіктен *sterbaną 'өлу' дегенді білдіреді. Туыс сөздердің көрінісі мен дыбысталуы ұқсас болуы да қажет емес: ағылшынша father, французша père және армянша հայր (hayr) – барлығы тікелей протоиндоевропалық *ph₂tḗr сөзінен шыққан. Ерекше жағдай – армян тіліндегі երկու (erku) және ағылшын тіліндегі two, олар протоиндоевропалық *dwóh₁ сөзінен шыққан; армян тіліндегі дыбыс өзгерісі *dw > erk жүйелі.

Жалған туыстар

Жалған туыс сөздер – ортақ тегі бар сияқты көрінетін, бірақ іс жүзінде ортақ тегі жоқ сөздер жұбы. Мысалы, латын тіліндегі habēre және неміс тіліндегі haben екеуі де "ие болу" дегенді білдіреді және дыбысталу жағынан ұқсас. Дегенмен, бұл сөздер әртүрлі прото-үнді-еуропа (PIE) түбірлерінен дамыған: haben, ағылшын тіліндегі have сияқты, PIE *kh₂pyé "ұстау" түбірінен шыққан және латын тіліндегі capere "ұстап алу, қамти алу, басып алу" сөзімен туыс. Ал habēre, керісінше, PIE *gʰabʰ "беру, алу" түбірінен шыққан, сондықтан ағылшын тіліндегі give және неміс тіліндегі geben сөздерімен туыс. Сол сияқты, ағылшын тіліндегі much және испан тіліндегі mucho ұқсас көрінеді және мағынасы да шамалы ортақ, бірақ олар туыс емес: much прото-герман тілінен *mikilaz < PIE *meǵ шыққан, ал mucho латын тіліндегі multum < PIE *mel сөзінен шыққан. Much сөзінің нағыз туысы – ескі испан тіліндегі maño "үлкен" сөзі.

Айырмалар

Туыс сөздер басқа типтегі байланыстардан ерекшеленеді. Қарыз сөздер – бір тілден екінші тілге алынған сөздер; мысалы, ағылшын тіліндегі "beef" сөзі ескі француз тіліндегі "boeuf" сөзінен (мағынасы "төрт аяқты мал") алынған. Олар бір этимологиялық тамырдың бөлігі болғанымен, туыс сөздер емес. Двойниктер – бір тілдегі екі сөздің жұбы, олардың екеуі де бір түбірден шыққан, бірақ мағыналары мен қолданылуы әртүрлі. Көбінесе, біреуі қарыз сөз, ал екіншісі тілдің түпкі сөзі болады, немесе олар әртүрлі диалектілерде дамып, кейіннен қазіргі стандартты тілде біріккен. Мысалы, ескі француз тіліндегі "boeuf" сөзі ағылшын тіліндегі "cow" сөзімен туыс, сондықтан ағылшын тіліндегі "cow" және "beef" сөздері – двойниктер. Аудармалар немесе семантикалық эквиваленттер – екі түрлі тілдегі мағыналары ұқсас немесе дерлік бірдей сөздер. Олар туыс болуы мүмкін, бірақ көбінесе олар туыс емес. Мысалы, ағылшын тіліндегі "cow" сөзінің неміс тіліндегі эквиваленті "Kuh" сөзі, ол да туыс, ал француз тіліндегі эквиваленті "vache" сөзі, ол туыс емес.

Этимондар (ата-бабалар сөзі) және ұрпақтар сөзі

Этимо́н немесе түпкі сөз – бір немесе бірнеше туыс сөздің бастау көзі. Яғни, ол әртүрлі тілдердегі байланысты сөздердің шығу тегі. Мысалы, валлик тіліндегі ceffyl және ирланд тіліндегі capall сөздерінің этимоны – протокельт тіліндегі *kaballos (барлығы «ат» дегенді білдіреді). Ұрпақтар – бұл ата-баба тіліндегі белгілі бір этимондан шыққан, тілдік тосқауылдар арқылы мұраға қалған сөздер. Мысалы, орыс тіліндегі мо́ре және поляк тіліндегі morze сөздерінің екеуі де протославян тіліндегі *moře («теңіз» дегенді білдіреді) сөзінің ұрпақтары.

Тамыр және туындылар

Тамыр – бір тіл ішіндегі туысқан сөздердің бастауы (тілдік шекара бұзылмайды). Этимондар мен тамырды ажырату сияқты, кейде туынды мен ұрпақ арасында да нақты айырма жасауға болады. Туынды сөз – бұл тамыр сөзден пайда болған сөздердің бірі, және ол белгілі бір уақытта тамыр сөзден морфологиялық құрылымдар, мысалы, жұрнақтар, префикстер, сондай-ақ тамыр сөздің дауысты немесе әріптік құрамына енгізілген шағын өзгерістер арқылы жасалған. Мысалы, «бақытсыз», «бақытты» және «бақытсыздық» сөздері – «бақытты» сөзінің туындылары. «Тамыр» және «туынды» терминдері тіл ішінде морфологиялық туындыны талдауда, тарихи тіл білімімен байланысты емес және тілдік шекараны кесіп өтпейтін зерттеулерде қолданылады.