Кіріспе

Ресейлік саясаткер (1936–2019)

Юрий Михайлович Лужков (21 қыркүйек 1936 – 10 желтоқсан 2019) – 1992 жылдан 2010 жылға дейін Мәскеу қаласының мэрі болған ресейлік саясаткер. Гавриил Попов Мәскеудің алғашқы мэрі болып сайланғанға дейін, ол 1990–1991 жылдары елорданы Мосгорсполком төрағасы ретінде басқарды. Ол үстемдік құратын "Біріккен Ресей" партиясының төрағасының орынбасары және негізін қалаушылардың бірі болды. Лужковтың кезінде Мәскеу экономикасы кеңейді және ол қаладағы ірі құрылыс жобаларына, соның ішінде жаңа қаржылық ауданды салуға жетекшілік етті. Сонымен қатар, ол сыбайлас жемқорлыққа, тарихи ғимараттарды бұзуға, көлік жүйесін тиімсіз басқаруға, сондай-ақ 2010 жылғы Ресейдегі орман өрттері кезіндегі қаланың түтін дағдарысына кінәлі деп айыпталды.

Ерте өмір

Юрий Михайлович Лужков 1936 жылдың 21 қыркүйегінде Мәскеуде дүниеге келген. Оның әкесі, Михаил Андреевич Лужков, 1930 жылдары Тверь облысының шағын ауылынан Мәскеуге көшіп келген.

Қала әкімі қызметі

1990 жылы сәуірде Мәскеу қалалық кеңесінің жаңа төрағасы Гавриил Попов Борис Ельциннің ұсынысымен Лужковты Мосгорсполком төрағалығына ұсынды. Тамыз төңкерісінен кейін Лужков 1991 жылы 24 тамызда Мәскеу вице-мэрі қызметін тастамай, Кеңес экономикасын жедел басқару комитетінің үш төрағасының бірі болып тағайындалды. Бұл комитет төңкерісті қолдаған Министрлер кабинетін алмастыру мақсатында құрылған және Кеңес Одағының соңғы үкіметіне айналды. Ол агроөнеркәсіптік кешен, сауда, сыртқы экономикалық қатынастар және әлеуметтік сала мәселелеріне жауапты болды.

Сәулет

Көптеген ескі советтік нысандар, мысалы, "Россия" қонақ үйі немесе "Военторг" қайта жаңартылды немесе бұзылды. Мүсінші Зураб Церетели қалаға өзінің көптеген туындыларын орнатуда Лужковтың жеке қолдауын алды. 1999 жылы москваликтердің тұрғын үй жағдайын жақсарту мақсатында Юрий Лужков ескі бес қабатты үйлерді, олардың құрылысында қолданылған ескі технологияларға байланысты жөндеуге келмейтін болғандықтан, жаңа үйлермен ауыстыру үшін ірі бұзу жобасын бастады. 2010 жылға дейін 1722 үйді бұзу жоспарланған. Билік органдары үйлерді тек тұрғындары жаңа тұрғын үйге көшірілгеннен кейін ғана бұзуға және жаңасымен алмастыруға болатынын талап етті.

Тіркеу

Лужковтың тұрақты тұрғылықты жерді (прописка) тіркеуді негіздеуінің себебі Мәскеу қаласының инфрақұрылымының қарқынды өсіп жатқан халыққа шыдамауы еді. Жоғарғы Сот пен Конституциялық Сот Лужковтың адвокаттарымен ұзақ соттасқаннан кейін ең айқын шектеулердің бір бөлігін жойды, соның нәтижесінде тіркеу процесі біршама жеңілдеді. 2003 жылы Privacy International Лужковқа "прописка" ережелері үшін "Ең осыратындай ақымақтық" сыйлығының күміс жүлдесін берді.

Танымалдық

2001 жылдың сәуірінде Мәскеу тұрғындарының 63 пайызы қала әкімі Лужковқа жақсы немесе өте жақсы баға берді. Бірақ Лужковтың рейтингісі тұрақты түрде төмендеді және 2009 жылдың қазан айындағы соңғы сауалнама бойынша, москвишілердің бар болғаны 36 пайызы оны жағымды тұрғысынан қарады.

Сыбайлас жемқорлық туралы айыптаулар

Лужковтың заңбұзушылықтары туралы айыптаулар бұрын да болған, бірақ ол өмірінде жала жапқандарға қарсы сотта ешқашан жеңілмейтін болды, оның ішінде Борис Немцовқа, "Коммерсант" газетіне және "Нью-Йорк Таймс" газетіне қарсы да. Екеуі арасындағы сот процестеріне қарамастан, Лужковты қызметтен босатудан кейін Борис Немцов былай деді: "Маған бұл тергеу Лужков пен Батуринаға кек қайтару үшін жүргізіліп жатыр, заңдылықты орнату үшін емес деп ойлануға мәжбүрмін. Менің сенімimше, мұндағы басты мақсат – мемлекеттік қолдаумен бизнеске шабуыл жасау. Батуринаның бизнесін марғауға тырысып жатыр. Ал қылмыстық істер – осы мақсатқа жетудің құралы ғана. Мен мұндай қарақшылыққа қатыспаймын, ешқашан қатыспаймын. Сөйтіп, Батуринамен араздасып жүргенім енді толық аяқталды."

Босату

Лужков 2010 жылдың 28 қыркүйегінде Австриядан демалыстан оралғаннан кейін президент Медведевтің бұйрығымен "сенімсіздік" негізімен қызметтен алынды. Бұл Ресейде лайықсыз қызметтен босату үшін қолданылатын дәстүрлі құқықтық формулада. Соңғы жылдары Кремль Борис Ельцин заманында сайланған ескі аймақ басшыларын жас үміткерлермен тұрақты түрде алмастырып келді. Сарапшылар Лужковтың қызметтен алынуын жылдар бойы болжаған. Кейбір бақылаушылар бұл оқиғаны Медведев пен премьер-министр Путин арасындағы күрес ретінде қарастырады. Лужков "Біріккен Ресей" партиясынан кеткенін ресми түрде жариялады. Лужков 27 қыркүйекте президентке Медведевтің саясатын және оның әкімшілігінің әрекеттерін сынап, хат жолдаған еді. Президенттің баспасөз хатшысының мәлімдемесіне сәйкес, Медведев бұл хатты шешім қабылданғаннан кейін оқыған, бірақ бұл шешімге ешқандай ықпал етпеді.

Мэрлік қызметтен кейінгі іс-шаралар

2010 жылы қарашада Лужков Telegraph газетіне берген сұхбатында қыздарын Лондонға "мүмкін болатын қудалаулардан қорғау үшін" оқуға жібергенін мәлімдеді. Ол олар үшін қаланың батысында үй сатып алынғанын айтты. Ол және оның әйелі оларды үнемі барып көруді жоспарлаған. Лужков сондай-ақ Ресей билігі оның әйелінің бизнес империясын қиратуды көздеп отырғанын және олар бұл әрекетке қарсы күресетінін жеткізді: "Біз бас ие алмаймыз. Әйелім өзінің бизнесі, ар-намысы және өз құндылығы үшін күреседі. Бұл сөзсіз". Тағайындау туралы бұйрыққа университет президенті, Мәскеу қаласының бұрынғы мэрі (және Лужковтың мері лауазымындағы ізбасары) Гавриил Попов қол қойды. Үлкен қалаларды басқару факультеті 2002 жылы Лужковтың бастамасымен құрылды, сол жылы Лужков осы факультеттің ғылыми жетекшісі және университеттың құрметті профессоры атанды. Сол күні бұрынғы мэр Лужков өзінің бұрынғы жұмыс орнынан кетті. 2016 жылдың 21 қыркүйегінде Лужковтың 80 жылдығында Ресей президенті Владимир Путин оған "қоғамдық жұмыстағы белсенділігі үшін" 4-ші дәрежелі Отанға көрсеткен қызметі үшін орденмен марапаттау туралы жарлыққа қол қойды.

Ресей саясатында

1998 жылы Борис Ельциннің саяси қиындықтары тамыз айындағы экономикалық дағдарысқа байланысты күшейгенде, Лужков алдағы президенттік сайлауда өзінің базасы ретінде қызмет ететін «Отечество» (Отан) атты ұлттық саяси фракциясын құрды. «Отечество» көптеген ықпалды аймақтық саясаткерлердің қолдауын алды және «Вся Россия» (Барлық Ресей) партиясымен бірігіп, «Отечество – Вся Россия» партиясын құрды. Ресей саясатын бақылап отырғандардың көпшілігі Лужков пен оның жаңа одақтасы, бұрынғы премьер-министр Евгений Примаковтың 1999 жылдың соңында және 2000 жылдың ортасында өтетін парламенттік және президенттік сайлауда Ельцин мен оның жақын шеңберін ығыстыра алады деп сенді. Алайда, 1999 жылдың тамызында Борис Ельцин Владимир Путинді Премьер-министр етіп тағайындағаннан кейін Лужковтың бағыты өзгерді. Алғаш тағайындалғанда көпшілікке таныс болмаған Путин, қатал тәртіп пен заң үстемдігі имиджінің және қуатты мемлекеттік және мемлекетке жақын БАҚ пен экономикалық мүдделердің қолдауының арқасында тез арада халықтың қолдауын жеңіп алды. 1999 жылдың күзіндегі Думадағы қаһарлы сайлау кампаниясы «Отечество – Вся Россия» партиясын тек үшінші орынға жеткізді. Келісімге келіп, Лужков пен оның партиясы Путиннің «Бірлік» партиясымен «Бірыңғай Ресей» партиясына бірігуге келісті және 2000 жылғы президенттік сайлауда Путинді қолдады, ол оңай жеңіске жетті. «Бірыңғай Ресей» партиясының тең төрағасы болғанымен, содан кейін Лужковтың федералдық саясаттағы белсенділігі азайды.

Сын

Лужков оппозициялық наразылықтарды қатыгездікпен жаншуда айыпталды және 2010 жылғы Ресейдегі орман өртінен туындаған тұман дағдарысы кезінде Мәскеуді тастап кеткені үшін көпшілік тарапынан айыпталып, сынға ұшырады. Ол қаладағы көлік қанағатсыздығына да кінәлі деп есептеледі.

Дау

2002 жылы Лужков Любянка алаңына Кеңес Чекасының негізін қалаушы Феликс Дзержинскийдің он бес тонналық темір мүсінін қайта орнатуды ұсынды. Мүсін 1991 жылы Михаил Горбачевтің кеңес үкіметіне жасалған төңкеріс талпынысы сәтсіз аяқталғаннан кейін алынып тасталған еді. Бұл ұсынысқа қарсы шыққандар 114 мың москвалықтың мүсінді қайтаруға қарсы қолдауын жинады.

Рехник ауданындағы үйлерді қирату

Мәскеудің Речник ауданында салынған үйлерді бұйрықпен қиратуға Лужков батыл шешім қабылдады. "Московский комсомолец" газетінде жарияланған сұхбатта Лужков тұрғындардың "қорғалған экологиялық аймақта" жерді заңсыз пайдаланғанын айтты. Тұрғындар 1950 жылдары бау-бақша кооперативі ретінде бөлінген жерге кеңес дәуірінде алған рұқсаттарының, үйлер салынған жерге құқық бергенін және осы құқықтардың көп бөлігі бастапқы иелерінен сатып алынған немесе мұраға қалған деп мәлімдеді; Лужков құрылыс компанияларының мүддесін қорғау үшін лобби жасады деп айыпталды. Бірақ, қала әкімдігі 1950 жылдан бері сол жерге жеке үй салуға рұқсат берілмегенін, сондықтан тұрғындар рақымшылыққа үміттенуге болмайтынын хабарлады. Дегенмен, Лужков қаланың Совет заманынан бері Речникте тұрып жатқан Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлеріне Мәскеу маңындағы басқа жерлерді ұсынып, толық өтемақы төлеуге дайын екенін мәлімдеді.

Сталинді құрметтеу

2010 жылы Лужков Мәскеу қаласында Иосиф Сталиннің он плакатын орнату жоспарын жариялады, бұл Никита Хрущев Сталиннің саясатын сынағаннан кейін шамамен елу жылдан бері жасалған алғашқы қадам болды. Либералды сыншылар Сталиннің "үрдіс билігі" естеліктерінің ұмытылуымен оның жақсарту қаупіне алаңдаушылық білдірді.

Жеке өмір

1958 жылы Лужков өзінің бірінші әйелі Марина Башиловаға үйленді және одан Михаил мен Александр есімді екі ұлы болды. Башилова 1989 жылы бауыр қатерінен қайтыс болды. Ол 1987 жылы өзінен 27 жас кіші бизнесмен Елена Батуринамен танысты. Олар 1991 жылы үйленді және екі қызы болды, Елена (1992 жылы туған) және Ольга (1994 жылы туған). Сондай-ақ, 2013 жылы Гибралтарда тіркелген оффшорлық компания арқылы сатып алынған Лондонның Кенсингтон ауданындағы үйге ие болды. Лужков түрлі фестивальдар мен мерекелерде жиі көзге түсіп, Мәскеуді белсенді түрде дәріптеді. Оның хоббилері теннис пен ара шаруашылығы болды. Дене шынықтыруды қолдауы бұрыннан мәлім болғандықтан, Зураб Церетели оның теннис формасындағы мүсінін жасады.

Жеке пікірлер

Лужков өзінің сенімді православиеші екенін айтқан, ол Рождество мен Пасха қызметтеріне жиі қатысқан. Бірақ 1990 жылдардың соңында BBC түсірген деректі фильм оның православиеші еместігін көрсетті. Шіркеуді неге қолдайтыны туралы сұраққа ол оның моральдық ұстанымдарын қолдайтынын жауап берді. Ол Патриарх II Алексиймен жақын қарым-қатынаста болды. 2005 жылы Православ христиандарының Бірлігі Халықаралық қорынан сыйлық алды. Лужков гомосексуализмді сынады және Николай Алексеев ұйымдастырған Мәскеу Мақтаныш шеруіне бірнеше рет тыйым салды. Гей белсенділері оны гомофобиямен айыптап, Еуропалық адам құқықтары сотына шағымданып, Еуропалық конвенцияда қарастырылған жиналу бостандығы бұзылғанын мәлімдеді. Лужков Солтүстік өзендерін қайта бағыттау жобасының белсенді жақтаушысы болды, ол Орталық Азияның су мәселесін шешіп, Ресейге табыс әкеледі деп сенді.

Өлім

Лужхов 2019 жылдың 10 желтоқсанында Германияның Мюнхен қаласында, Мюнхен университеті клиникасында қайтыс болды. Оған инвазивті жүрек отасы жасалған кезде анестезия берілді, содан кейін анафилактикалық шоктан көз жұмды.

Юрий Лужков қоры

Юрий Лужков қоры 2020 жылдың қыркүйегінде оның есімін, еңбегі мен жетістіктерін ұлықтау, сондай-ақ оның әлеуметтік-саяси, әдеби және ғылыми мұрасын насихаттау мақсатында құрылды. Қордың естелік жұмысына Президент Владимир Путиннің арнайы жарлығымен қолдау көрсетілді. Қор Юрий Лужковтың Мәскеу және Ресей азаматтарының мүддесі үшін атқарған жұмысын жалғастыратын әлеуметтік-мәдени және қайырымдылық жобаларын қолдауға және дамытуға тырысады, оның ішінде қазіргі заманғы қала құрылысы мәселелерін шешуге жастарды белсенді түрде тартуға ерекше мән береді.

Қордың жұмысы бірқатар жобалар мен бағдарламаларда көрініс табады

Ұлттық театр сыйлығы «Кристалл Турандот» Юрий Лужковтың есімімен театрлық басқарудағы еңбегі үшін сыйлық белгіледі, ол алғаш рет 2021 жылдың маусым айында табысталды. Фестиваль аясында «Жас инноватор» арнайы сыйлығы белгіленіп, жыл сайын беріліп келеді. Балалар мен жастардың ғылыми-техникалық дамуының халықаралық фестивалімен ұзақ мерзімді ынтымақтастық орнатылды. Лужковтың өнеркәсіп, ғылым және білім беру саласына қосқан үлесін еске алу үшін, оның бітірген оқу орны – Губкин атындағы Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті де ескеріле отырып, Мәскеу университеттерімен бірлесіп жыл сайынғы стипендиялар мен гранттар бағдарламалары іске асырылуда. Қор Ресейдің еркін экономикалық қоғамы ұйымдастырған «Барлықресейлік экономикалық диктант» білім беру кампаниясын тұрақты түрде қолдайды және жас экономистерді қолдауға ерекше мән береді: диктант сұрақтарының ең жас авторы Юрий Лужков қорынан арнайы сыйлық алады. Мәскеу қалалық спорт басқармасымен және Ресей мен Мәскеу теннис федерацияларымен бірлесіп, Қор жыл сайын «Юрий Лужковты еске алуға арналған теннис турнирі» республикалық жастар сайысын өткізеді. Қор қолдаған басқа да спорттық іс-шараларға жыл сайынғы жазғы Мәскеу көше спорты фестивалі The BOWL және әуесқойлар арасындағы «Leather Cap» теннис турнирі жатады.