Кіріспе

Америкалық джаз пианині және композиторы

Леонард Джозеф Тристано (19 наурыз 1919 жыл - 18 қараша 1978 жыл) – американдық джаз пианині, композитор, аранжировщик және джаз импровизациясының мұғалімі. Тристано 1946 жылы Нью-Йоркке көшіп кетер алдында Чикагода музыка бойынша бакалавр және магистр дәрежесін оқыды. Ол жетекші бибоп музыканттарымен ойнап, өзінің шағын топтарын құрды, олар көп ұзамай оның алғашқы қызығушылықтарының кейбірін көрсетті – аспаптардың контрапунктікалық өзара әрекеттесуі, гармониялық икемділік және ырғақты күрделілік. 1949 жылы оның квинтеті алғашқы еркін топтық импровизацияны жазды. Тристаноның жаңалықтары 1951 жылы жалғасты, ол алғашқы рет үстінен жазылған, импровизацияланған джаз жазбаларын жасады, және екі жылдан кейін ол гармонияға емес, мотивтерді дамытуға негізделген атональды импровизацияланған фортепиано туындысын жазды. Ол 1960-шы жылдарға дейін полиритмдер мен хроматизм арқылы одан әрі дамыды, бірақ сирек жазылды. Тристано 1940-шы жылдардың басында музыка, әсіресе импровизация пәнін оқытуды бастады, ал 1950-ші жылдардың ортасында орындаушылыққа қарағанда оқытушылыққа көбірек көңіл бөлді. Ол джаз білім беруінде ерекше болған, құрылымды және тәртіпті түрде сабақ берді. Оның үш онжылдықтағы білім беру рөлі оның студенттері, соның ішінде саксофонист Ли Кониц пен Уорн Марш арқылы джазға әсерін тигізді. Музыканттар мен сыншылар Тристаноның музыкант ретінде бағасын әртүрлі береді. Кейбіреулер оның ойнауын салқын деп сипаттап, оның жаңалықтарының әсері аз екенін айтады; басқалары ол бибоп пен кейіннен джаздың еркін түрлері арасындағы көпір болғанын айтады және ол түсініктеме берушілерге оны жіктеу қиын болғандықтан және ол коммерцияланбауды таңдағандықтан, оның қадірі аз бағаланғанын айтады.

Ерте өмір

Тристано 1919 жылғы 19 наурызда Чикагода дүниеге келген. Оның анасы Роза Тристано (қызметтік аты Малано) да Чикагода туған. Оның әкесі Майкл Джозеф Тристано Италияда дүниеге келіп, бала кезінде Америка Құрама Штаттарына көшіп келген. Ленни төрт бауырдың екіншісі еді. Ленни екі-үш жасында отбасының фортепианосында ойнай бастады. Сегіз жасында классикалық фортепианодан сабақ алған, бірақ кейіннен оның дамуына көмектескеннің орнына кедергі келтіргенін айтты. Ол нашар көру қабілетімен дүниеге келген, бұл оның анасы жүктілік кезінде 1918-1919 жылдардағы тұмау пандемиясына ұшырағаннан болуы мүмкін. Алты жасында қызылша ауруы оның жағдайын нашарлатқан, ал тоғыз не он жасында глаукома салдарынан толық соқыр болып қалды. Алғашқыда ол қалыпты мемлекеттік мектептерге барып, кейін 1928 жылдан бастап он жыл бойы Джексонвиллдегі Иллинойс соқырлар мектебінде оқыды. Оқу кезінде ол саксофон, труба, гитара және барабан сияқты бірнеше аспапта ойнады. Он бір жасында ол алғашқы өнер көрсетулеріне қатысты, ол бір жынысқорлық үйінде кларнет ойнады. Тристано 1938 жылдан 1941 жылға дейін Чикагодағы Америка музыка консерваториясында орындаушылықтағы музыка бакалавры дәрежесін оқыды және магистрлік дәрежесін аяқтамай кеткенімен, оқуын жалғастыру үшін тағы екі жыл қалды. Оның бір тәтесі Тристаноға университетте жазба алуға көмектесті.

1940 жылдар

1940-жылдардың басында Тристано тенор саксофон мен фортепианода түрлі шараларда, соның ішінде румба тобында орындады. Ол сол кезде жеке музыка сабақтарын берді, оның ішінде саксофонист Ли Коницке де сабақ алды. 1943 жылдан бастап Тристано Аксель Кристенсен атындағы халық музыка мектебінде оқытты. Ол 1944 жылдың басында фортепианода ойнағаны үшін алғаш рет баспасөзде жарияланды, сол жылғы Чикагодағы Metronome журналының музыкалық шолуында, содан кейін 1945 жылдан бастап Down Beat журналында пайда болды. Ол 1945 жылы Вуди Германның тобынан бірнеше музыканттармен бірге жазба жасады; Тристаноның осы тректердегі орындауы "кеңейтілген гармониясымен, жылдам жеке ноталармен және блок-аккордтармен ерекшеленеді". Сол жылы ол жеке фортепиано туындыларын да жазды. Тристано 1945 жылы үйленді; оның әйелі Джуди Мур болды, ол 1940-жылдардың ортасында Чикагода оның фортепианолық сүйемелдеуімен ән айтқан музыкант еді. Тристаноның джазға деген құштарлығы 1946 жылы Нью-Йоркке көшуге түрткі болды. Ол көшуге дайындық ретінде Лонг-Айлендтегі Фрипортта қалды, онда Арнольд Фишкинд (бас) және Билли Бауэр (гитара)мен бірге ресторанда орындады. Бұл трио, Fishkind-тің орнына басқа бассистермен, 1946-1947 жылдары жазылды. Бірақ бес музыкантты бір-бірімен контрапункттік байланыс ұстап тұрды. Екі трек те сыншылар тарапынан мақтау алды, бірақ олардың шығарылуы кейінгіге қалды – "Intuition" 1950 жылдың соңында, ал "Digression" 1954 жылға дейін жарық көрді. Паркер және композитор Аарон Копланд та әсерленді. Дегенмен, сол кездегі көптеген музыканттар Тристаноның музыкасын тым прогрессивті және эмоционалды түрде салқын деп санады, сондай-ақ ол көпшілікке ұнамайды деп болжады. Секстет жұмыс табу үшін күресті, бірақ Birdland клубының ашылу кешінде "Джазбен саяхат" атты қойылымда, содан кейін сол клубта бес апта бойы, сондай-ақ 1949 жылдың соңында АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы басқа да концерт алаңдарында орындады. Олар осы концерттерде Бахтың фугаларын және басқа да еркін пьесаларды орындады, бірақ уақыт өте келе бастапқыда сезінген еркіндікпен ойнауды жалғастыру қиын болды.

1950 жылдар

Кейде құрамда өзгерістер бола тұра, секстет 1951 жылға дейін өнер көрсетуді жалғастырды. Сол жылы Тристаноның сабақтары Флашингтегі (Куинс) үйінен Манхэттендегі бір бөлмелі үйге көшті, оның бір бөлігін ол жазу студиясына айналдырды. Бұл жерде әртүрлі музыканттар шақырылып, жиі джем-сессиялар өткізілді. Осы мекенжай оның «317 East 32nd Street» атты композициясының атауына айналды. Шамамен сол кезде Тристано Jazz Records атты лейбл құрды. 1952 жылы ол «Ju ju» және «Pastime» әндерін 45 айналымдық пластинкада шығарды, бірақ уақыт тапшылығы мен тарату мәселелеріне байланысты жобадан бас тартты. Екі трек бассист Питер Инд пен барабаншы Рой Хейнс қатысқан трио сессиясынан алынған, және Тристано кейін қосылған екінші фортепианоның үстіне жазылған бөліктерді қамтиды. Инд оларды джаздағы алғашқы импровизацияланған, үстіне жазылған жазбалар деп сипаттады. Алғашқы сыншылар көбінесе үстіне жазудың қолданылғанын байқамады. Тристаноның жазу студиясы қолданыста болды және Роуч пен бассист Чарльз Мингус бірлесіп құрған Debut Records үшін алғашқы сессиялардың өтетін орны болды. 1952 жылы Тристаноның тобы Торонтода, соның ішінде квинтет ретінде кейде өнер көрсетті. Сол жылдың жазында Кониц Стэн Кентонның тобына қосылып, Тристаноның ұзақ жылдар бойы сақталған квинтеті/сектетінің негізгі құрамын бұзды, бірақ саксофонист кейде Тристаномен қайтадан ойнады. 1953 жылы Тристаноның «Descent into the Maelstrom» жазбасы тағы бір жаңалық болды. Бұл Эдгар Аллан Поның сол аттас әңгімесінің музыкалық бейнесі болды және көпжолға негізделген, алдын ала жоспарланған гармониялық құрылымы жоқ, керісінше мотивтердің дамуына негізделген импровизациялық соло фортепианолық туынды болды. Оның атоналиті Сесил Тейлор және Бора Бергман сияқты пианистердің кейінгі жұмыстарын болжады. Келесі жылы Тристаноның секстеті алғашқы Ньюпорт джаз фестивалінде өнер көрсетті. Бұл оның джаз фестиваліндегі жалғыз қатысуы болуы мүмкін, өйткені ол оларды тым коммерциялық деп есептеді. Марш 1955 жылдың жазында топтан кетіп қалды. Тристано 1955 жылы Atlantic Records үшін алғашқы альбомын жазды; ол жазу процесі мен шығарылатын материалды бақылауға ие болды. Осы аттас альбомға жеке және трио тректері кірді, олар көпжолға негізделген эксперименттерді қамтыды («Requiem» және «Turkish Mambo»). Кейбір сыншылар мен музыканттар үшін үстіне жазу мен таспаны өңдеу әдісі даулы болды. Паркердің жақында қайтыс болған құрметіне арналған «Requiem» терең блюз сезіміне ие – бұл әдетте Тристаномен байланыстырылмайтын стиль. «Line Up» және «East 32nd» үшін Тристаноның «хроматикалық гармонияны қолдануы оны джаз импровизациясының гармониялық сөздік қорын кеңейтудегі пионер ретінде бекітеді», - дейді биограф Юнми Шим. 1950 жылдардың ортасында Тристано өзінің күшін музыкалық білім беруге жұмсады. 1956 жылы ол Манхэттендегі студиясын тастауға мәжбүр болды; 1959 жылы Тристаноның квинтеті Торонтода, бұл жолы Famous Door-да қайтадан өнер көрсетті.

1960 және 1970 жылдар

Тристаноның Atlantic үшін екінші альбомы 1961 жылы жазылып, келесі жылы жарық көрді. Альбом мұқабасында көрсетілгендей, «Жаңа Тристано» тек фортепианолық сололардан тұрды және үстеме жазу немесе таспа жылдамдығын өзгерту қолданылмады. Тректерде сол қолмен орындалған бас партиялары бар, олар әрбір орындауға құрылым береді, сонымен қатар оң қолмен ойнауға контрапункт қосады; блок ақкорды, тұманды гармониялар және қайшы ырғақтар да кездеседі. 1961 жылы жазылған басқа фортепианолық соло жазбалары 1970 жылдарға дейін жарық көрген жоқ. 1962 жылы Тристано мен оның әйелі ресми түрде ажырасты. Олардың 1952 жылы туған ұлы Стив, 1956 жылы алғашқы ажырысқаннан кейін әкесімен бір рет қана кездесті. Тристано 1960 жылдардың басында қайтадан үйленді. Оның екінші әйелі – оның шәкірттерінің бірі Кэрол Миллер болды. Олардың Бад есімді ұлы және Таня мен Кэрол есімді екі қызы болды. 1964 жылы жұбайлар ажырасып, Тристано кейіннен балалардың күтімі үшін бұрынғы әйелімен соттасты. 1964 жылы пианист Кониц пен Маршпен бірге квинтетін қайта құрып, Half Note клубында екі айлық келісімге келді. Коницсіз квартет екі жылдан кейін Торонтодағы Cellar Club клубында өнер көрсетті. Тристано 1960 жылдардың ортасына дейін Half Note клубында концерттер берді. 1970 жылдары тағы бір альбом, «Descent into the Maelstrom» жарық көрді; ол 1951 және 1966 жылдар аралығында жазылған жазбалардан тұрды. 1970 жылдары Тристано көз ауруы және эмфизема сияқты бірнеше ауруға шалдықты (ол өмірінің көп бөлігінде темекі шекті). 1978 жылдың 18 қарашасында ол Нью-Йорктегі Ямайкадағы үйінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Тристано 1960 жылдары пайда болған еркін джазды музыкалық логиканың болмауы және теріс эмоцияларды білдіруі үшін сынады. «Егер сіз біреуге ашулансаңыз, оның мұрнына соққы беріңіз – ашулы музыка ойнауға тырыспаңыз», – деді ол; «Барлық жақсы нәрсені білдіріңіз. Әдемілік – жақсы нәрсе». Ол эмоция мен сезім арасындағы айырмашылықты түсіндіріп, нақты эмоцияны ойнаудың жеке бақыттылыққа ұмтылу және сезімнің болмауы екенін айтты. Тристано сондай-ақ джаздың коммерциялануына және орындаудан ақша табу үшін ойнаудың көркемдік жағын қабылдау қажеттігіне наразылық білдірді. Кейінгі сыншылар бұл шағымдар Atlantic компаниясы оған берген еркіндікті елемегенін және көп жағдайда оның өзінің мансаптық шешімдерінің салдары болған жағдайларда басқаларды кінәлағанын айтты.

Ойын стилі

Саксофонистер Паркер мен Лестер Янг Тристаноның қалыптасуына маңызды ықпал етті. Тағы бір маңызды тұлға – пианист Арт Татум: Тристано мансабының басында Татумның жеке туындыларын орындаумен шұғылданды, бірақ кейін өзінің ерекше стилін табу үшін осы ықпалдан бірте-бірте алшақтады. Бибоп орындаушысы Бад Пауэлл де Тристаноның ойнау және оқыту әдісіне әсер етті, өйткені ол жас пианистің артикуляциясы мен экспрессиясына қызығушылық танытты. Тристаноның гармонияны терең меңгеруі оның музыкасын заманауи бибоп қозғалысының күрделілігінен асырды: ол өзінің алғашқы жазбаларынан бастап сол кезең үшін ерекше гармонияларды пайдалануға ұмтылды. Оның ойнау өнері «cool jazz» деп аталады, бірақ бұл оның ойнауының кең ауқымын толыққанды көрсетпейді. Юнми Шим Тристаноның мансабындағы өзгерістерді былайша сипаттады: 1946 жылғы триолық жазбаларда фортепиано мен гитараның өзара әрекеттесуінде жаңа тәсіл байқалады, нәтижесінде контрапункт, полиритм және үйлесімді гармониялар пайда болады. 1949 жылғы секстеттік жазбалар ұжымдық орындау мен солистік ойнаудың үйлесімділігімен, сондай-ақ топтық өзара әрекеттесу мен контрапункт принципіне негізделген еркін импровизациялармен ерекшеленеді. 1950 жылдары Тристано джаз импровизациясындағы «side slipping» немесе «outside playing» деп аталатын озық концепцияны қолданды, ол хроматикалық гармония стандартты гармониялық прогрессияларға қойылғанда уақытша битоналитет құрайды. Тристано 1960 жылдары контрапункт, полиритм және хроматизмді қолдануды күшейтті. Қатар пианист Этан Айверсон былай деді: «Пианиношы ретінде Тристано техникалық жағынан жоғары деңгейде болды. Ол дарынды бала ретінде дүниеге келді және өзін жетілдіру үшін тынымсыз еңбек етті». Тристаноның «сырттан кішкентай көрінетін, бірақ өте икемді қолы болды, ол керемет дәрежеде кеңейе алатын», бұл оған үлкен интервалдарға жете алуға мүмкіндік берді.

Оқыту

Тристано джазды, әсіресе импровизацияны, құрылымдалған түрде үйреткен алғашқылардың бірі саналады. Ол музыканттарға аспаптарына қарамастан сабақ беріп, әрбір оқушының қажеттіліктерін ескере отырып, сабақтарды ұйымдастырды. Сабақтар көбінесе 15–20 минутқа созылды. Ол нота оқуды немесе джаздың түрлі стилдерінің ерекшеліктерін үйретпеді, керісінше студенттерге өздерінің музыкалық сезімдерін немесе стильдерін табуға және жетілдіруге көмектесетін тәсілдермен сынады. Оқушының білімін қалыптастыру үшін музыка ретінде (көбінесе диатоникалық) гаммалар мен гармония негіздерін білу қажет болды. Тристанның жиі қолданған оқу құралының бірі – метроном. Студенттер метрономды бастапқыда ең баяу жылдамдыққа немесе оған жақын деңгейге қойып, содан кейін жылдамдығын біртіндеп арттыратын, осылайша уақыт сезімін және әр нотаны дұрыс қоюға сенімділікті дамытатын. Тристано студенттерін джаз стандарттарының мелодияларын ән айту арқылы, содан кейін орындау арқылы, барлық тональностьда ойнауға үйретті. Ол сондай-ақ студенттеріне джаздың танымал өкілдерінің, Паркер мен Янгтың импровизациялық сололарын орындауды үйретті. Макс Харрисон пианистің тек өзінің жақын музыканттарына ғана ықпал еткенін айтты; Роберт Палмер оның қайтыс болған кезде тек бір ғана альбомы басылғанын атап өтті. Тристаноның ерте, сезімге негізделген орындаулары пианист Билл Эванстың стиліне де әсер етті. Авангард музыканты Энтони Бракстон Тристан мен оның кейбір шәкірттерін өзіне үлгі еткендердің қатарында атады. Пианист Моз Эллисон Тристано мен Пауэллдің "қазіргі заманғы фортепиано ойнаудың негізін қалаушылар" екенін, олардың екеуі де көптеген музыканттарға әсер еткенін мәлімдеді. Олбрайт Тристаноның Пол Блей, Эндрю Хилл, Мал Уолдрон және Тейлор пианистеріне әсер еткенін көрсетті. Тристаноның қайтысынан кейін джаз пианиносы оның ерте орындауларының элементтерін қабылдады. Тед Джиояның пікірінше, "жас музыканттар осы нәтижелерге Тристаноны тыңдағандықтан емес, бұл дамулар қазіргі джаз тілінің логикалық кеңейтілуі болғандықтан келді". Индтің пікірінше, Тристаноның мұрасы "жаз лексикасына техникалық үлес қосуы және джазды музыкалық өнер ретінде қарауында". Grove Music анықтамалығында "Тристаноның ықпалы ең жақсы шәкірттерінің жұмысында және оның жоғары ойлылығы мен мінсіздікке ұмтылысында, джазды өнер ретінде музыканың ең жоғары стандарттарын талап етуінен көрінеді" делінген. Шим Тристаноның жетістіктерін толыққанды бағаламау себебі оның стилінің ерекшелігі мен джаз сыншыларына жіктеуге қиын болғандығында деп санайды. 2013 жылы Тристано 1949 жылғы "Crosscurrents" альбомы үшін Грэмми атақ-даңқ залына енгізілді. 2015 жылы ол Эртегун атақ-даңқ залына қосылды.

Дискография

Тек альбомдар тізімделген.

Басшы / жетекші ретінде

Жазылған жылыАтауЖейіншемелер1945–49Бұшпақ елінде 1949ЖазКейбір тректер соло фортепиано; кейбір тректер квинтет, Уорн Маршпен (тенор саксофон), Билли Бауэрмен (гитара), Арнольд Фишкиндпен (бас), Джефф Мортонмен (барабан); концертте; 1979 жылы шығарылды1946–70Жеке жазбалар 1946–1970Dot Time / Mosaic Кейбір тректер соло фортепиано; басқа тректер әртүрлі музыканттармен1949CrosscurrentsCapitolКейбір тректер квартет, Билли Бауэрмен (гитара), Арнольд Фишкиндпен (бас), Гарольд Грановскиймен (барабан); кейбір тректер секстет, Уорн Маршпен (тенор саксофон), Ли Коницпен (альто саксофон) бірге; кейбір тректер секстет, Дензил Бест (барабан) Грановскийді алмастырды; кейбір тректер квинтет, барабансыз; 1972 жылы Бадди ДеФранконың жазбаларымен бірге шығарылды.c. 1950WowJazzСекстет, Уорн Марш (тенор саксофон), Ли Кониц (альто саксофон), Билли Бауэр (гитара), белгісіз (бас), белгісіз (барабан); концертте1951Чикаго сәуір 1951Uptown JazzСекстет, Уорн Марш (тенор саксофон), Ли Кониц (альто саксофон), Уилли Деннис (тромбон), Бургер "Буди" Джонс (бас), Доминик "Микки" Симонетта (барабан); концертте; 2014 жылы шығарылды1951–66Маэльстромға түсуInner CityКейбір тректер соло фортепиано; кейбір тректер трио, Питер Индпен (бас), Рой Хейнспен (барабан); кейбір тректер трио, Сонни Далласпен (бас), Ник Стабуламен (барабан); 1970-ші жылдары шығарылды1952Торонтодағы тікелей эфирJazzКвинтет, Ли Кониц (альто саксофон), Уорн Марш (тенор саксофон), Питер Инд (бас), Ал Левитт (барабан); концертте1954–55Ленни ТристаноAtlanticКейбір тректер соло фортепиано; кейбір тректер трио, Питер Индпен (бас), Джефф Мортонмен (барабан); кейбір тректер квартет, Ли Коницпен (альто саксофон), Джин Рэмимен (бас), Арт Тейлормен (барабан); 1956 жылы шығарылды1955Ленни Тристано квартетіAtlanticКвартет, Ли Кониц (альто саксофон), Джин Рэми (бас), Арт Тейлор (барабан); концертте; шамамен 1982 жылы шығарылды1955–56Нью-Йорк импровизацияларыElektraТрио, Питер Индпен (бас), Том Уэйбурнмен (барабан); шамамен 1983 жылы шығарылды; сондай-ақ Jazz лейблымен Manhattan Studio деп шығарылды1958–64ҮзділіссіздікJazzКейбір тректер квартет, Уорн Маршпен (тенор саксофон), Генри Граймспен (бас), Пол Мотианмен (барабан); кейбір тректер квинтет, Маршпен (тенор саксофон), Ли Коницпен (альто саксофон), Сонни Далласпен (бас), Ник Стабуламен (барабан); концертте1961Жаңа ТристаноAtlanticСоло фортепиано; 1962 жылы шығарылды1964–65Нотадан нотағаJazzТрио, Сонни Далласпен (бас), Кэрол Тристаномен (барабан, 1993 жылы қосылды)1965Копенгагендегі концертJazzСоло фортепиано; концертте1965Ленни Тристано Еуропадағы соло және Ли Кониц квартеті ЕуропадаUnique JazzКейбір тректер соло фортепиано; кейбір тректер трио, Нильс Хеннинг Орстед Педерсенмен (бас), Конни Кеймен (барабан)1965–74Бетти Скотт Ленни Тристаномен әндейдіJazzДуэт, Бетти Скоттпен (вокал)c. 1967 – c. 1976Дуэттік сессияларDot TimeДуэттер, Конни Кроттерспен (фортепиано), Роджер Манкузомен (барабан), Ленни Попкинмен (тенор саксофон); 2020 жылы шығарылды