Кіріспе

Американдық джаз музыканты (1928–1964)

Эрик Аллан Долфи (Eric Allan Dolphy Jr.) (20 маусым 1928 – 29 маусым 1964) – американдық джаздың көп аспапты орындаушысы және тобының жетекшісі. Негізінен альт-саксофоншы, бас-кларнетші және флейташы болған Долфи сол дәуірде танымал болған көп аспапты музыканттардың бірі еді. Оның бас-кларнетті пайдалануы джазда бұл аспапты қалыпты емес, ерекше деп тануға көмектесті. Долфи альт-саксофонның мүмкіндіктерін кеңейтті және джазда флейтамен жеке орындаудың алғашқы маңызды шеберлерінің бірі болды. Ол "бұрыштармен, интервалдар арасында зигзаг тәрізді қозғалып, күтпеген жерде қайырылып, төменгі тіркемеден жоғарғы тіркемеге күрт секіретін" мелодиялық желілерді қолданды.

Ерте өмір, отбасы және білім

Долфи Лос-Анджелесте туып өскен. Оның ата-анасы Сейди және Эрик Долфи аға болды, олар Панамадан Америка Құрама Штаттарына көшіп келген. Ол орта мектепте оқып жүргенде, кәсіби симфониялық мансапқа ұмтылып, гобойді ойнауды үйрене бастады. 1952 жылдан бастап ол Әскери-теңіз музыка мектебіне қатысты. Долфидің достары жиі келіп, бірге музыка ойнайтын, себебі оның әкесі отбасының ауласында оған студия салып берген.

Мансап

1958 жылы Чико Хамильтонның квинтетіне шақырылғаннан кейін Дольфи үлкен табысқа жетті. Ал жас музыкант 1960 жылы Нью-Йоркке келгеннен кейін көп ұзамай Мингустың джаз шеберханасына қосылды. Ол Мингустың биг-бэндінің Pre Bird альбомын жазуға қатысты (кейде Mingus Revisited деп қайта шығарылады) және "Bemoanable Lady" әнінде ойнады. Кейіннен 1960 жылы Шоуплейсте (Уильям Мэтьюстің "Шоуплейсте Мингус" поэмасында еске алынған) Мингустың жұмыс тобына қосылды және лейблдің екі альбомында пайда болды: Charles Mingus Presents Charles Mingus және Mingus. Мингус: "Дольфи – толыққанды музыкант. Ол кез келген ортаға үйлесе алады. Ол үлкен оркестрде альт саксофонды жақсы орындайтын. Классикалық топта да өнер көрсете алады. Әрине, ол жеке орындағанда өзінің ерекшелігін көрсетті. Ол джазды жақсы меңгерген және өзі ойнаған барлық аспаптарды толыққанды білді. Шын мәнінде, ол олардың мүмкіндіктерінен де артық білген." Сол жылы Дольфи Мингустың жетекшілігімен Jazz Artist Guild жобасына және Newport Rebels жазбаларына қатысты. 1961 жылы Мингуспен Еуропаға гастрольде болған Дольфи Скандинавия және Берлинде жеке орындаушы ретінде жазылды. (Белгілі жазбалар: The Berlin Concerts, The Complete Uppsala Concert, Eric Dolphy in Europe том 1, 2 және 3 (1 және 3 Копенгаген концерті ретінде де шығарылды) және Stockholm Sessions.) Кейіннен ол 1963 жылы Mingus Mingus Mingus Mingus Mingus альбомын жазуға қатысты және "Hora Decubitus" әнінде ойнады. 1964 жылдың басында ол Мингустың жұмыс тобына қайта оралды. Олар көбінесе идея алмасып, бір-бірінен үйренді. Соңында, Кольтрейннің тобында көп түндер өткеннен кейін, Дольфи 1961 жылдың басында толық мүше болуға шақырылды. Кольтрейн Майлс Дэвистің квинтетімен танылып, сыншылардың назарына ілікті, бірақ ол хард-боптан алыстаған кезде кейбір жетекші джаз сыншыларын наразы қылды. Кольтрейннің Дольфимен бірге жасаған квинтеттері (Village Vanguard және Africa/Brass сессиялары) қазір танымал болғанымен, бастапқыда DownBeat журналы Кольтрейн мен Дольфидің музыкасын "джазға қарсы" деп атады. Кольтрейн кейіннен бұл сын туралы: "Олар біздің музыка туралы ең қарапайым нәрсені де білмейтіндей етіп көрсетті (...) [Дольфидің] осы жағдайдан зардап шеккенін көру маған қиын тиді" деді. Кольтрейннің Vanguard-тағы тұруынан шыққан алғашқы жазбада үш трек болды, олардың тек біреуінде ғана Дольфи ойнады. Келесі 30 жыл ішінде кездейсоқ шығарылғаннан кейін, Vanguard-та жазылған музыканы қамтитын толық жинақ Impulse! лейблінде 1997 жылы "The Complete 1961 Village Vanguard Recordings" деген атпен шығарылды. Бұл жинақта Дольфи альт-саксофон мен бас-кларнетте белсенді ойнайды, ал "Naima" әнінің орындалуында ол жетекші солист ретінде көрінеді. 2001 жылы Pablo лейбліндегі жинақта Кольтрейннің 1960 жылдардың басындағы Еуропалық турнелерінен алынған жазбалар бар, оның ішінде 1961 жылғы Village Vanguard материалдарында жоқ "My Favorite Things" әні де бар, оны Дольфи флейтада орындайды.

Букер Литтл

Трубашы Букер Литтл мен Долфидің музыкалық серіктестігі қысқа ғана болды. Литтлдің Candid лейблындағы «Out Front» альбомындағы жетекшілік жұмысында Долфи көбінесе альт-саксофонда орындады, бірақ кейбір ансамбльдерде бас-кларнет пен флейта да тартып берді. Сонымен қатар, Долфидің Prestige үшін жазылған «Far Cry» альбомында Литтл бес пьесада ойнайды (олардың бірі, «Serene», түпнұсқалық LP шығарылымына енбеген). 1961 жылы Долфи мен Литтл «Five Spot» клубында квинтетке бірлесіп жетекшілік етті. Ритм-секцияны Ричард Дэвис, Мал Уолдрон және Эд Блэкуэлл құрады. Долфидің жетекші ретіндегі алғашқы екі альбомы – «Outward Bound» және «Out There»; екеуінің де обложкасын Ричард «Пророк» Дженнингс жасаған. «Out There» альбомы Нью-Джерсидегі Руди Ван Гелдер студиясында Фредди Хаббардтың қатысуымен жазылды. Хаббард Долфимен бірге Нью-Йоркке келген кезде бір бөлмеде тұрған. Альбомда Долфидің үш композициясы бар: Джеральд Уилсонға арналған «G. W.», сондай-ақ «Les» және «245» блюздері. «Out There» үшінші ағым музыкасына жақын, ол Долфидің шығармашылығының да бір бөлігін құрайды, және Рон Картер виолончельде ойнайды. Чарльз Мингустың осы альбомдағы «Eclipse» пьесасы – Долфидің сопрано кларнетте соло орындаған сирек мысалдарының бірі (басқалары – Мал Уолдронның «The Quest» альбомындағы «Warm Canto», «Vintage Dolphy» жинағындағы «Densities» және 1962 жылғы Town Hall концертінің жазылмаған нұсқасынан «Song For The Ram's Horn»). Долфи кейде саксофонда жеке сололарын жазатын; оның алдында тек тенор саксофоншылар Коулман Хокинс («Picasso», 1948) және Сонни Роллинс («Body and Soul», 1958) ғана осындай тәжірибе жасаған, бұл Долфиді альт-саксофонда бұл тәжірибені алғаш рет жасаған музыкант етті. «Far Cry» альбомында Гросс Лоуренстің «Tenderly» стандарты альт-саксофонда орындалған, ал Еуропалық гастрольдері кезінде Билли Холидейдің «God Bless the Child» әні концерттік бағдарламасына енді. (Бұл әннің ең ертерек жазылған нұсқасы Букер Литтлмен бірлескен «Five Spot» клубындағы концертте тіркелген). Ол сондай-ақ 1963 жылы «Conversations and Muses» альбомында жарық көрген «Love Me» әнінің қысқа сололық нұсқасын екі рет жазды. ХХ ғасырдың классикалық музыкасы да Долфидің музыкалық карьерасының бір бөлігі болды. Ол Антон Веберн және Альбан Берг сияқты композиторлардың музыкасын жақсы білді және Милтон Бэббит, Дональд Эрб, Чарльз Айвс және Оливье Мессиан сияқты композиторлардың ноталарын жинаған. Ол Эдгард Варезге үйіне барып, композитордың «Density 21.5» пьесасын 1962 жылы Охай музыка фестивалінде жеке флейтаға орындады. Долфи 1960-шы жылдары Гюнтер Шуллер мен Джон Льюис жасаған «Үшінші ағым» жобаларына қатысты, «Jazz Abstractions» альбомында ойнады және итальяндық флейта виртуозы Северино Газеллониді құрметтеді, оның құрметіне ол «Gazzelloni» деген композиция жазды. 1962-1963 жылдары Долфидің жұмыс тобының құрамында пианист Герби Хэнкок болды, оның орындауы «The Illinois Concert», «Gaslight 1962» және ақын Ри Драгонеттпен бірге Town Hall концертінде естілуі мүмкін. 1963 жылдың шілдесінде продюсер Алан Дуглас Долфидің бірге ойнаған музыканттары сол кездегі жас дағдылы музыканттар болған жазба сессияларын ұйымдастырды, нәтижесінде «Iron Man» және «Conversations» альбомдары, сондай-ақ 2013 жылдың соңында Жапонияда шыққан «Muses» альбомы жарық көрді. Бұл сессияларда Долфи Лос-Анджелестен таныс болған және бір кезде оның қарындасымен кездескен Бобби Хатчерсонмен алғаш рет бірге ойнады. Бұл сессиялар, әсіресе Долфидің басист Ричард Дэвиспен «Alone Together», «Ode To Charlie Parker» және «Come Sunday» пьесаларын орындаған үш дуетімен танымал; аталған «Muses» релизі «Alone Together» әнінің тағы бір нұсқасын және альбомға атын берген дуэтке арналған жаңа композицияны қосты. 1964 жылы Долфи Blue Note Records компаниясымен келісімшарт жасасты және Фредди Хаббард, Бобби Хатчерсон, Ричард Дэвис және Тони Уильямспен бірге «Out to Lunch!» альбомын жазды. Бұл альбом Долфидің толыққанды дамыған, бірақ құрылымды композициялық стилін көрсетеді, ол дәстүрге негізделген. Ол көбінесе оның шедевр туындысы деп есептеледі.

Еуропалық мансап

Түскі асқа! 1964 жылдың басында Эрик Долфи Чарльз Мингустың секстетімен Еуропаға аттанды. Ослодағы концерт алдында ол Мингуске, турне аяқталған соң Еуропада қалу ниетін білдірді, себебі АҚШ-та жаңашылдыққа ұмтылған музыканттарға қатысты көңілі қалған еді. Содан кейін Мингус олар орындаған блюзді "So Long Eric" деп атады. Долфи Париж балетінде жұмыс істейтін Жойс Мордекаймен бірге Еуропаға қоныстанбақшы болды. Ол Вуди Шоу, Ричард Дэвис және Билли Хиггинспен ансамбль құруды жоспарлап, "Love Suite" атты струнный квартет жазумен айналысты. 1964 жылдың 27 маусымында Долфи Берлинге Карл Бергер басқаратын триомен "The Tangent" джаз клубының ашылуына қатысу үшін барды. Ол келген кезде ауырған сияқты болды, ал алғашқы концертте мүлдем ойнай алмады. Сол түні ауруханаға жатқызылды, бірақ жағдайы нашарлай берді. 29 маусымда Долфи диабеттік комаға түсіп, дүниеден озды. Өлімінің кейбір мән-жайлары әлі де даулы болғанымен, оның диагнозы қойылмаған қант диабетінен комаға түскені қабылданған. "Complete Prestige Recordings" жинағының жазбасында Долфи "Берлиндегі қонақ үй бөлмесінде құлап, ауруханаға жеткізілгенде диабеттік комада екені анықталды. Оған инсулин салынғаннан кейін инсулиндік шокқа түсіп қайтыс болды" делінген. Кейінгі деректі фильмдер мен жазбалар бұл мәліметке қарсы шығып, Долфи Берлинде сахнада құлап, содан кейін ауруханаға жеткізілді дегенді айтады. Дәрігерлер Долфидің диабетпен ауыратынын, темекі тартпайтынын және есірткі қолданбайтынын білмегендіктен, джаз музыканттары туралы қалыптасқан стереотипке сүйене отырып, оның есірткіге тым көп берілгенін ойлаған болуы мүмкін. Тед Курсон былай деп есіне алды: "Бұл мені қатты құлатты. Эрик Берлинде ауырғанда, қара және джаз музыканты болғандықтан, оны нашақор деп ойлады. Эрик есірткі қолданған жоқ. Ол диабетпен ауыратын, тек қан талдау жасағанда ғана анықталар еді. Сондықтан оның өлімі бекер болды. Оған детокс жасады, ол қайтыс болды, және Берлиндегі сол клубқа ешкім енбеді. Сол клубтың жұмысы осымен аяқталды". Долфи қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Курсон "Tears for Dolphy" атты шығарманы жазып, шығарды, ондағы тақырыптық трек досының құрметіне арналған жоқтау ретінде қызмет етті. Чарльз Мингус: "Әдетте адам қайтыс болғанда, оның жақсы жақтарын ғана еске аламыз. Эрик туралы да сондай-ақ есте сақтауға болады. Оның ешкімді ренжіткенін есімде ұстамаймын. Ол кісіге зиян келтіру қажеттілігі болмады".

Мұра

Джон Колтрейн 1962 жылы DownBeat сұхбатында Долфидің ықпалын мойындап, былай деді: "Ол бізбен бірге ойнағаннан кейін, бұрын тек сөйлесіп жүрген нәрселерді ойнай бастадық. Ол тобымызға қосылғаннан бері бізге кеңейтім әсерін тигізді. Қазір біз бұрын ешқашан жасаған емес көптеген нәрселерді тырысып жатырмыз. Бұл маған көмектесті. Біз бұрынғыдан гөрі еркін ойнаймыз". Колтрейннің өмірбаяуын жазған Эрик Нисенсон: "Долфидің Колтрейнге әсері терең болды. Колтрейннің сололары әлдеқайда тәуекелге толы болды, ол Долфидің жетілген стилінің химиясы болмаса, көпшіліктен жасырып қоятын музыкалық тұжырымдамаларды қолданды". Эккехард Йост өзінің "Free Jazz" кітабында Колтрейннің Долфимен бірге өткізген уақытында ойнау стилі қалай өзгергеніне нақты мысалдар келтірді, атап айтқанда, Колтрейн алтыншы және жетінші интервалдары сияқты кең мелодиялық аралықтарды қолдана бастады және дыбыстың бояуын және мультифониканы өз сололарына енгізуге көбірек назар аудара бастады. Йост 1961 жылдың қараша айында Долфи топта болған кезде жазылған және "Impressions" альбомында шыққан "India" әніндегі Колтрейннің солосын, шамамен бір жыл бұрын жазылған және "Atlantic" альбомында шыққан "My Favorite Things" әніндегі солосымен салыстырып, "My Favorite Things" әнінде Колтрейн "моданы белгілі бір деңгейде міндетті деп қабылдады, кейде одан ауытқып, гаммаға жат тондарға ұмтылды", ал "India" әнінде Колтрейн, Долфи сияқты, "моданың ішінде емес, айналасында ойнады" деп атап өтті. Алайда, Дэвистің жаңа квинтетінің ритм секциясы бұрын Долфимен жұмыс істеген, осылайша Долфидің ерекше стильіне күшті әсер еткен топ құрылды. Долфидің виртуоздық аспаптарда ойнау шеберлігі және джаздың ерекше стилі, терең эмоционалды және еркін болғанымен, дәстүрге және құрылымды композицияға берік негізделген, Энтони Бракстон, Чикаго өнер ансамблінің мүшелері, Оливер Лейк, Артур Блайт, Дон Байрон және Эван Паркер сияқты музыканттарға зор ықпал етті.

Сыйлықтар, марапаттар және құрметтер

1964 жылы Долфи DownBeat журналының Даңқ залына енгізілді. Джон Колтрейн Долфиге арнап сұхбатында былай деді: "Мен айтсам, тілім жетпейді. Оны танығаным үшін өмірім жақсарғанын айта аламын. Ол – мен таныған ең ұлы адамдардың бірі, адам, дос және музыкант ретінде". Долфи қайтыс болғаннан кейін анасы Колтрейнге флейта мен бас-кларнетті сыйға берді, ал Колтрейн Долфидің суретін алып, қонақүй бөлмелерінің қабырғасына іліп, саяхаттап жүрді. Фрэнк Заппа 1966 жылғы Freak Out! альбомының сыртқы жазбаларында Долфині музыкалық ықпал етуші ретінде мойындады және 1970 жылғы Weasels Ripped My Flesh альбомына "Эрик Долфиге арналған естелік барбекю" атты Долфиге құрмет көрсетуін қосты. Пианист Гери Аллен Питтсбург университетіндегі магистрлік диссертациясы үшін Долфидің музыкасын талдады және 1992 жылы шыққан Maroons альбомында жазылған "Dolphy's Dance" сияқты пьесаларында Долфиге құрмет көрсетті. 1989 жылы Po Torch Records "The Ericle of Dolphi" атты альбомды шығарды, онда Эван Паркер, Пол Ратерфорд, Дэйв Холланд және Пол Ловенс өнер көрсетті. 1997 жылы Вена өнер оркестрі 20 жылдығына арналған жинақтағы бір бөлігі ретінде Эрик Долфиге арналған "Powerful Ways: Nine Immortal Non evergreens" альбомын шығарды. 2003 жылы Долфинің 75 жылдығына орай, оның туған қаласы Лос-Анджелестегі Уильям Грант Стил өнер орталығында Фил Рэнелиннің жаңа композициясы оның құрметіне орындалды. Сонымен қатар, Лос-Анджелес округінің қадағалаушылар кеңесі 20 маусымды Эрик Долфи күні деп белгіледі. Долфидің композициялары көптеген құрмет альбомдарына шабыт берді, мысалы Оливер Лейктің "Prophet" және "Dedicated to Dolphy", Джером Харристің "Hidden In Plain View", Отомо Ёсихиденің "Out to Lunch!" пьесасының жаңаша түсінігі, Сильке Эберхардтың "Potsa Lotsa: The Complete Works of Eric Dolphy" және Аки Такасе мен Руди Махаллдың "Duet For Eric Dolphy" дуэттік альбомы. Пианист Ларри Уиллис жазған және Джеки Маклиннің 1966 жылғы Right Now! альбомында орын алған "Poor Eric" балладасы Долфиге арналған. Долфи 1991 жылы Ханс Хилкема режиссерлік еткен, Хилкема мен Тьерри Брюно жазған және Акка Вольта шығарған "Last Date" атты деректі фильмнің тақырыбы болды. Фильмде Долфидің телешоудағы бейнежазбалары, сондай-ақ 1964 жылдың маусымында Долфимен бірге жазба жасаған Миша Менгельберг триосының мүшелерімен сұхбаттар, сонымен қатар Бадди Колетт, Тед Курсон, Жаки Байард, Гюнтер Шуллер және Ричард Дэвис берген түсіндірмелер бар.