Кіріспе

Sun Ra, Le Sony'r Ra (шын аты Herman Poole Blount, 22 мамыр 1914 – 30 мамыр 1993), Sun Ra деп кең танылған американдық джаз композиторы, оркестр жетекшісі, фортепиано және синтезатор ойнаушы, сонымен қатар эксперименталды музыкасымен, «ғарыштық» философиясымен, өнімді шығармашылығымен және театрлық қойылымдарымен белгілі ақын. Мансабының көп бөлігінде Ра «Аркестра» ансамблін басқарды, ол үнемі өз атауын және құрамын өзгертіп отырды. Алабама штатында туып өскен Блоунт 1940-шы жылдардың соңында Чикаго джаз ортасына қатысты. Көп ұзамай ол туған атын тастап, Le Sony'r Ra есімін алды, ол Sun Ra деп қысқартылды (Мысырдың Күн құдайы Раның атынан). Өзін бейбітшілік уағыздау миссиясымен Сатурн планетасынан келген ғарышкермін деп мәлімдеп, ол мифтік бейне және ерекше кредо жасады, осылайша афрофутуризмнің алға басушысы болды. Өмірі бойы Ра бұрынғы өзіне қатысты байланыстарды жоққа шығарды, «Ра есімінен басқа қолданған барлық есім псевдоним» деді. Оның кең ауқымды және авангардтық музыкасы джаз тарихының барлық кезеңдерін қамтыды – рэгтаймнан және ерте Нью-Орлеан джазынан бастап, свинг, бибоп, фри-джаз және фьюжн музыкасына дейін. Оның шығармалары фортепианомен орындалатын сололардан 30-дан астам музыканттан тұратын үлкен оркестрлерге арналған туындыларға дейін, сондай-ақ электрондық импровизациялар, әндер, шыршалар, перкуссиялық композициялар мен гимндерді де қамтыды. 1950-ші жылдардың ортасынан өмірінің соңына дейін Ра «Аркестра» музыкалық ұжымын басқарды, оның құрамында Маршалл Аллен, Джон Гилмор және Джун Тайсон сияқты суретшілер әртүрлі кезеңдерде болды. Оның қойылымдарында көбінесе ежегіт египет киімдері мен ғарыш дәуірінен шабыттанған әсем, футуристикалық костюмдер киген бишілер мен музыканттар болды. 1992 жылы денсаулығына байланысты Ра зейнеткерлікке шыққаннан кейін, тобы The Sun Ra Arkestra ретінде жұмысын жалғастырды және 2023 жылға дейін, ардагер Раның музыканты Маршалл Алленнің басшылығымен концерттер беріп келеді. Оның кең танылуы шектеулі болғанымен, Ра өнімді жазушы және жиі концерттік орындаушы болды, өмірі бойы музыкасы мен бейнесі арқылы үлкен ықпал етті. Ол қазір инноватор ретінде танылады, оның ерекшеліктеріне еркін импровизация және модальдық джаздағы алғашқы жұмыстары, сондай-ақ электрондық клавиатуралар мен синтезаторларды ерте пайдалануы жатады. Мансабында ол ондаған сингл және 100-ден астам толық альбом жазды, онда 1000-нан астам ән бар, осылайша ол 20-шы ғасырдың ең өнімді музыканттарының біріне айналды.

Ерте өмір

Ол 1914 жылы 22 мамырда Алабама штатының Бірмингем қаласында Херман Блоунт болып дүниеге келді. Бұл туралы оның өмірбаянын жазған Джон Ф. Свед анықтады және 1998 жылы жарық көрген «Space Is the Place: The Lives and Times of Sun Ra» кітабында жариялады. Оған анасына үлкен әсер еткен, танымал водевиль сахнасында өнер көрсеткен сиқыршы Блэк Германның есімі берілді. Оның туған күні көп жыл бойы белгісіз болды, себебі ол 1910 жылдан 1918 жылға дейін әртүрлі уақыттарды атады. Сун Ра қайтыс болғанға бірнеше жыл қалғанда да оның туған күні құпия болып қалды. Джим Макнидің 1989 жылғы «Көк қуаныш» атты жазбасында Сун Ра шамамен 75 жаста болғандығы айтылады. Бірақ Свед оның ерте өмірінен көптеген мәліметтерді тауып, 1914 жылдың 22 мамырында туғанын растады. Бала кезінде Блоунт шебер пианист болған. 11-12 жасында ол музыка жазып, нотадан оқуды үйренді. Бірмингем гастрольдік музыканттар үшін маңызды тоқталыс болды және ол Флетчер Хендерсон, Дьюк Эллингтон және Фэтс Уоллер сияқты танымал музыканттарды, сондай-ақ олардан да аз танымал өнер иелерін көрді. Сун Ра бірде: «Әлем көптеген жақсы музыканттарды ренжітті» деді. Жасөспірім шағында Блоунт керемет музыкалық дарынымен көзге түсті: таныстарының айтуынша, ол жиі биг-бендтердің концерттеріне қатысып, содан кейін топтардың әндерін жадынан шығарып, толық транскрипцияларын жасайтын. Ол жасөспірім кезінде жеке пианист ретінде немесе түрлі джаз және R&B топтарының құрамында жартылай кәсіби өнер көрсететін. Ол Бірмингемдегі сегрегациялық Индустриалдық орта мектепте (қазір Паркер орта мектебі деп аталады) оқыды, онда музыка пәнінің мұғалімі Джон Т. «Фесс» Уотли сабақ берді. Оның отбасы дінге берілгенімен, ешқандай христиан шіркеуімен немесе сектасымен ресми байланысы болған жоқ. Блоунт орта мектепте көптеген жақын достары болмады, бірақ ол мейірімді, тыныш, жақсы оқушы және көп оқитын адам ретінде есте қалды. Ол Бірмингемдегі афроамерикалықтардың кітаптарға еркін қол жеткізе алатын сирек орындардың бірі болған қара масондық ложасының мүмкіндігін пайдаланды. Ондағы масондық және басқа эзотерикалық ұғымдар туралы жинақ оған үлкен әсер етті. Жасөспірім шағында Блоунт крипторхизм ауруынан зардап шекті. Бұл оған үнемі мазасыздық тудырып, кейде қатты ауыруға себеп болды. Блоунт бұл оқиға 1936 немесе 1937 жылы болғанын айтқан. Сведтің сөзіне сәйкес, музыканттың жақын достары бұл оқиғаның 1952 жылға дейін болғанын еске алмайды. (Блоунт бұл оқиғаның Чикагода тұрған кезінде болғанын айтқан, бірақ ол 1940 жылдардың соңына дейін онда тұрақты түрде қоныстанбаған). Сун Ра өмірінің соңына дейін бұл көріністі еш өзгеріссіз айтып отырды. Оның Сатурнға сапары 1947 жылы Кеннет Арнольдпен болған кездесумен ұшқыш тәрелкелер жұртшылық назарына түскенге дейін толық он жыл бұрын болған. Бұл басқа ашық мәліметтерден де ертерек: Джордж Адамски мейірімді жандармен байланысқандығы туралы жазғаннан шамамен 15 жыл бұрын; және Барни мен Бетти Хиллдің 1961 жылғы оқиғасынан 20 жыл бұрын, олар UFO-лардың қастандықтары туралы айтқан. Свед былай дейді: «Бұл оқиға ревизионисттік автобиография болса да, Сонни өмірінің әртүрлі аспектілерін біріктірді. Ол өзінің болашағын да, өткенін де жеке мифологиясымен түсіндіруге тырысты».

Музыкаға деген жаңа құлшыныс (1930-шы жылдардың соңы)

Колледжді бітіргеннен кейін Блоунт Бирмингемдегі ең жанындағы музыкант ретінде танылды. Ол көбінесе ұйықтамайтын, Томас Эдисон, Леонардо да Винчи және Наполеон сияқты өте өнімді адамдардың ұйықтауын мысалға келтіретін. Ол отбасының үйінің бірінші қабатын консерваториялық шеберханаға айналдырды, онда ол әндер жазатын, жазбаларды транскрипциялап, көптеген музыканттармен репетиция жасап, қызығушылық танытқандармен Библиялық және эзотерикалық ұғымдарды талқылайтын. Блоунт Бирмингемдегі ақтарға тиесілі Форбс пиано компаниясының тұрақты жанкүйеріне айналды. Блоунт Форбс ғимаратына күнделікті музыка ойнауға, қызметкерлер мен клиенттермен идея алмасуға немесе ноталарды дәптерлеріне көшіруге баратын. Ол жаңа топ құрды, және бұрынғы ұстазы Уотли сияқты, қатаң күнделікті репетицияларға талап етті. Жаңа "Сонни Блаунт" оркестрі әсерлі, тәртіпті және әртүрлі стильдерде бірдей шеберлікпен ойнай алатын топ ретінде танылды.

Әскерге шақыру және соғыс тәжірибесі

1942 жылдың қазан айында Блоунт АҚШ әскеріне шақырылғандығы туралы хабарлама алды. Ол соғысқа және өлтіруге қарсы діни нанымын, үлкен тәтесі Иданы қаржылық тұрғыдан қолдауын, сондай-ақ созылмалы жарық тырысуын (кілегейін) келтіре отырып, өзін саналы түрде әскери қызметтен бас тартушы ретінде жариялады. Жергілікті әскерге шақыру комиссиясы оның өтінішін қабылдамады. Ұлттық шақыру комиссиясына жолдаған үндеуінде Блоунт комиссия құрамында қара нәсілді адамдардың болмауының "Гитлершілдікке ұқсайтынын" жазды. Оның әскерге барудан бас тартуы отбасына үлкен ұят әкелді, көптеген туыстары одан жаңылды. Соңында оған Пенсильваниядағы азаматтық қызмет лагерінде балама қызмет атқаруға рұқсат берілді, бірақ 1942 жылдың 8 желтоқсанында белгіленген мерзімде лагерьке келмеді. Ұзақ өтпей, оны Алабама штатында тұтқындады. Сотта Блоунт балама қызметті қабылдамайтынын айтты, судьямен заңдар мен Киелі кітапқа қатысты мәселелер бойынша пікір таластырды. Судья Блоунт заңды бұзып отырғанын және АҚШ әскеріне шақырылу қаупі бар екенін мәлімдеді. Блоунт оны әскери қызметке қабылдаса, әскери қару-жарақ пен дағдыларын пайдаланып, мүмкіндігінше жоғары шенді әскери офицерді өлтіретінін жауап ретінде айтты. Судья Блоунтты түрмеге қамауға үкім шығарды (әскерге шақыру комиссиясы мен Азаматтық қызмет басқармасының шешімін күтіп), содан кейін: "Мен сен сияқты қара нәсілді адамды ешқашан көрген емеспін" деді. Блоунт: "Жоқ, және енді көрмейсің", - деп жауап берді. 1943 жылдың қаңтар айында Блоунт АҚШ маршалдары қызметіне Уокер округінің Алабама түрмесінен (Джаспер қаласы) хат жазды. Ол түрмедегі стрестен жүйкелік ауруға шалдығуға жақын екенін, өзін-өзі өлтіру ойларымен күресіп жатқанын және жыныстық шабуылға үнемі қорқуда екенін мәлімдеді. 1943 жылдың ақпан айында оның саналы түрде әскери қызметтен бас тартушы мәртебесі расталғаннан кейін, оны Пенсильванияға эскорттап әкелді. Күндіз орман шаруашылығы жұмыстарында жұмыс істеді, ал түнде пианинода ойнауға рұқсат берілді. Психиатрлар оны "психопатиялық тұлға [және] жыныстық бұрмалаушылыққа бейім" деп сипаттады, бірақ сонымен қатар "жақсы білімді, зиялы қабілеті жоғары қара нәсілді адам" деп атады. 1943 жылдың наурыз айында әскерге шақыру комиссиясы Блоунтты жарық тырысуына байланысты 4-В санатына жатқызды, ол Бірмингемге оралып келді, ашулы және ренжіді. Ол жаңа музыкалық топ құрды және көп ұзамай кәсіби музыкант ретінде танылды. 1945 жылы сүйікті тәтесі Ида қайтыс болғаннан кейін, Блоунт Бірмингемде қалуға себеп жоқ деп шешті. Топты таратып, Екінші Ұлы көші-қонның бір бөлігі ретінде Чикагоға көшіп кетті (соғыс кезеңінде және одан кейін солтүске көшкен оңтүстік афроамерикалықтар).

Чикаго жылдары (19451961)

Чикагода Блоунт тез арада жұмыс тапты, әсіресе блюз әншісі Уайнони Харриспен, ол 1946 жылы екі синглге, Dig This Boogie / Lightning Struck the Poorhouse және My Baby's Barrelhouse / Drinking By Myself жазды. Dig This Boogie – Блоунттың тұңғыш пианино солосы болды. Ол жергілікті жетістіктерге жеткен Lil Green тобымен бірге өнер көрсетті және Калумет қаласының стриптиз клубтарында бірнеше ай бойы bump and grind музыкасын ойнады. 1946 жылдың тамызында Блоунт оркестр жетекшісі және композитор Флетчер Хендерсонның жетекшілігімен Club DeLisa клубында ұзақ уақытқа келісімшарт жасады. Блоунт ұзақ уақыт бойы Хендерсонға құлшылық ететін, бірақ Хендерсонның табысы төмендеді (оның тобы қазір бұрынғы жылдардың жұлдыздары емес, орташа музыканттардан құралған), негізінен оның тұрақсыздығына байланысты, Хендерсонның ұзақ уақыт бойы жол апатынан алған жарақаттарына байланысты. Хендерсон Blount-ты пианист және аранжировщик ретінде жалдап, Марл Янгтың орнын ауыстырды. Блоунттың аранжировкалары бастапқыда бибоптың ықпалын көрсетті, бірақ топ мүшелері Хендерсонның жігерлендіруіне қарамастан жаңа музыкаға қарсылық көрсетті. 1948 жылы Блоунт саксофонист Коулман Хокинс пен скрипкашы Стафф Смитпен үштік құрамында қысқа уақыт өнер көрсетті. Бұл трионың жазбалары жоқ, бірақ 1953 жылы Блоунт-Смит дуэті үйде жазылған Sound Sun Pleasure альбомында пайда болды, ал 1992 жылы Sun Ra-ның соңғы жазбаларының бірі скрипкашы Билли Бангтың Stuff Smith-ке арналған құрмет грамотасында сирек кездесетін көрініс болды. Оның кәсіби жетістіктеріне қоса, Чикагода болған оқиғалар Блоунттың жеке көзқарасын өзгертті. Қала афроамерикалық саяси белсенділік пен шеткері қозғалыстардың орталығы болды, қара мұсылмандар, қара еврейлер және басқалар дін тарату, пікірталас жүргізіп, листовкалар немесе кітаптар басып шығарды. Блоунт бұл жердің бәрін көріп, қаланың ежелгі Мысыр стиліндегі көптеген ғимараттары мен ескерткіштеріне таң қалды. Ол Джордж Г. М. Джеймстің «Ұрланған мұра» (грек философиясының көне Мысырдан бастау алатынын дәлелдейтін) сияқты кітаптарды оқыды. Блоунт африкалықтардың жетістіктері мен тарихы еуропалық мәдениеттермен жүйелі түрде жоққа шығарылып, құрметсіздікке ұшырады деген қорытындыға келді. 1952 жылы Блоунт Space Trio тобының жетекшісі болды, оған барабаншы Томми «Bugs» Хантер және саксофонист Пэт Патрик кірді – ол білген ең талантты музыканттардың екеуі. Олар үнемі өнер көрсетті, ал Sun Ra одан да дамыған әндер жаза бастады. 1952 жылдың 20 қазанында Блоунт заңды түрде өзінің атын Ле Сони’р Ра деп өзгертті. Sun Ra өзінің туған есімі Блоунтқа әрқашан ыңғайсыз болған деп мәлімдеді. Ол оны құл есімі деп есептеді, ол өз отбасынан емес. Дэвид Мартинелли оның атын өзгерткенін «Малькольм Икс және Мухаммед Али құл есімдерін жаңа өзін-өзі тану мен өзіне деген құрметтің процесінде тастауымен» салыстырды. Патрик жаңа әйелімен Флоридаға көшіп кетті. Оның досы Джон Гилмор (тенор-саксофон) топқа қосылды, ал Маршалл Аллен (альто-саксофон) көп ұзамай соңынан ерді. Патрик өмірінің соңына дейін топқа кіре-кіре жүрді, бірақ Аллен мен Гилмор Аркестраның ең адал мүшелері болды. Шындығында, Гилморды Sun Ra-мен қырық жылдан астам уақыт бірге болғаны үшін жиі сынға алады, оның өзі жетекші болуға лайық еді. Саксофонист Джеймс Сполдинг пен тромбоншы Джулиан Пристер де Чикагода Sun Ra-мен бірге жазды, екеуі де өздерінің мансабымен айналысты. Чикаголық тенор Фон Фримен де 1950-ші жылдардың басында топпен қысқа уақыт жұмыс істеді. Чикагода Sun Ra Алтон Абрахаммен танысты, ол өте ақылды жасөспірім және туысқан рух. Ол Аркестраның ең үлкен жақтаушысы және Sun Ra-ның жақын достарының бірі болды. Екеуі де өздерін шетте қалғандай сезінді және эзотерикаға қызығушылық танытты. Абрахамның күшті жақтары Раның кемшіліктерін теңестірді: ол тәртіпті оркестр жетекшісі болғанымен, Sun Ra біршама интровертті және іскерлік сезімсіз болды (оның бүкіл мансабын қорлаған қасиет). Абрахам көпшілікке жақын, жақсы қарым-қатынаста болған және іс жүзінде қолданатын адам болды. Жасөспірім болса да, Абрахам ақырында Sun Ra-ның іс жүзіндегі бизнес-менеджері болды: ол өнер көрсетулерді ұйымдастырды, Arkestra-ға музыканттарды ұсынды және топтың репертуарына бірнеше танымал әндерді енгізді. Ра, Абрахам және басқалар идеялар алмасу және оларды қызықтырған ерекше тақырыптарды талқылау үшін кітап клубының бір түрін құрды. Бұл топ өз тұжырымдары мен идеяларын түсіндіретін бірнеше буклеттер мен парақшаларды басып шығарды. Олардың кейбіреулерін сыншы Джон Корбет пен Энтони Элмс жинады, «The Wisdom of Sun Ra: Sun Ra's Polemical Broadsheets and Streetcorner Leaflets» (2006). 1950 жылдардың ортасында Sun Ra мен Абрахам тәуелсіз жазбалар компаниясын құрды, ол көбінесе El Saturn Records деп белгілі болды. (Оның бірнеше атаулары болды.) Бастапқыда Sun Ra және оған байланысты әртістердің 45 айналымдық синглдарына бағытталған Saturn Records 1950 жылдары екі толық альбомын шығарды: «Super Sonic Jazz» (1957) және «Jazz In Silhouette» (1959). Продюсер Том Уилсон 1957 жылы Transition Records тәуелсіз лейблы арқылы Sun Ra-ның «Jazz by Sun Ra» альбомын шығарды. Осы кезеңде Sun Ra түрлі доу-уоп және R&B әншілеріне қосымша ән орындау үшін топ ретінде ондаған синглдар жазды, олардың бірнеше ондаған Evidence Records компаниясымен «The Singles» екі дискілік жинағында қайта басылды. 1950 жылдардың соңында Sun Ra және оның тобы Мысыр стиліндегі немесе ғылыми-фантастикалық тақырыбтағы киімдер мен бас киімдерін кие бастады. Бұл костюмдердің бірнеше мақсаты болды: олар Sun Ra-ның ежелгі Мысыр мен ғарыш дәуіріне деген құмарлығын білдірді, Аркестра үшін танымал форма киімді қамтамасыз етті, сахнада топқа жаңа бейне берді және комедиялық эффектіні қамтамасыз етті. (Sun Ra авангард музыканттары әдетте өзін тым қатық қабылдайды деп ойлады.)

Нью-Йорк жылдары (19611968)

1961 жылдың күзінде Сун Ра мен Аркестра Нью-Йорк қаласына көшіп келді. Ақшаны үнемдеу үшін Сун Ра мен оның тобының мүшелері бірлесіп тұрды. Бұл Сун Раға кез келген уақытта репетицияларды спонтанды түрде ұйымдастыруға мүмкіндік берді, ол оның қалыптасқан әдеті еді. Осы Нью-Йорк кезеңінде Сун Ра «The Futuristic Sound of Sun Ra» альбомын жазды. Ал пианист Телониус Монк, Сун Раның «тынысынан шығып кеткені» туралы айтқан біреуге: «Иә, бірақ ол әдемі ойнайды» деп жауап берді. 1966 жылы Сун Ра, Аркестра мүшелері және Al Kooper’s Blues Project тобы «The Sensational Guitars of Dan and Dale» псевдонимімен «Бэтмен мен Робин» альбомын жазды. Альбом көбінесе «Бэтмен» тақырыбының аспаптық вариацияларынан және авторлық құқығы бұзылмаған классикалық музыкадан тұрады, сонымен қатар «Робин» тақырыбын айтқан, есімі көрсетілмеген әйел вокалисі де бар. Ақшаны жоспарлы басқаруға қарамастан, Нью-Йорктегі шығындар ақырында тым жоғары болды және топты Филадельфияға көшуге мәжбүр етті.

Филадельфия жылдары (1968)

1968 жылы Нью-Йорктегі жалдап тұрған ғимарат сатылымға шығарылғанда, Sun Ra және Arkestra Филадельфияның Germantown ауданына көшіп барды. Сун Ра Мортон көшесіндегі үйге көшті, ол Аркестраның өліміне дейін негізгі орталығы болды. Кейін ол Сун Раның Аркестраль институты деп аталды. Репетициялардың шуына кейде шағым түссе де, олардың достығы, есірткі қолданбауы және жастармен жақсы қарым-қатынасының арқасында жақсы көршілер деп есептелді. Саксофоншы Дэнни Рэй Томпсон көршілес аудандағы "Фараонның үйі" атты дүкеннің иесі және басқарушысы болды. Сун Ра көшедегі ағашқа шартқы соққанда, оны жақсы белгі деп қабылдады. Джеймс Джексон сол күйген ағаштан "Космикалық шексіз барабан" жасады. Олар теміржолмен Нью-Йоркке, "Слаг" клубындағы сейсенбілік концерттеріне және басқа да шараларға қатысты. Сун Ра Филадельфияда белгілі бір тұлғаға айналды, WXPN радиосында үнемі пайда болып, қоғамдық ұйымдарға лекция оқыды немесе қалалық кітапханаларды аралады. 1970 жылдардың ортасында Аркестра кейде демалыс күндері үйлеріне жақын орналасқан Germantown саябағында тегін концерттер берді. 1970 жылдардың ортасында Филадельфиядағы түнгі клубтардағы концерттерінде біреу бөлменің артында тұрып, топтың тікелей орындауынан жасалған, жапсырмасы жоқ, ақ қаптамалы пластинкаларды сатты.

Калифорния және әлем турнелері (1968-1993)

1968 жылдың соңында Sun Ra және Arkestra АҚШ-тың Батыс жағалауына алғашқы гастрольдік сапарын жасады. Қарсы алу әртүрлі болды. Grateful Dead сияқты ұзақ формадағы психоделикаға үйренген хиппилер көбінесе Arkestra-ға ұқпады. Сол кезде қойылымға 20–30 музыкант, бишілер, әншілер, от жегіштер және әсем жарықтандыру кірді. Rolling Stone журналының Джон Беркс Сан-Хосе штатының колледжінде өткен концерт туралы жағымды пікір жазды. 1969 жылғы 19 сәуірде Сун Ра «Роллинг Стоун» журналының мұқабасында пайда болды, миллиондаған адамға оның түсініксіз көзқарасын таныстырды. Осы тур кезінде Сан-Хоседегі өнер студенті Деймон Чойс Аркестраға қосылып, вибрафоншы болды. 1970 жылы Франция, Германия және Ұлыбританиядағы концерттерден бастап, Arkestra халықаралық гастрольдік сапарларға шықты. Олар оның музыкасын тек жазбалар арқылы білетін көрермендерге ойнады. Сун Ра өмірінің соңына дейін Еуропада концерттер берді. Саксофонист Дэнни Рэй Томпсон осы кезеңде гастрольдік және бизнес-менеджер рөлін атқарды, ол «ешқандай қиындықсыз C. O. D.» деп атаған әдісін ұстанды, яғни өнер көрсетуден немесе жазбаларды тапсырудан бұрын қолма-қол ақша алуды қалаған. 1971 жылдың басында Сун Ра Берклидегі Калифорния университетінде «Космостағы қара адам» атты курсты оқыту үшін резидент-суретші болып тағайындалды. Оның сабақтарына аз ғана студент қатысты, бірақ айналасындағы қоғамнан қызығушылық танытқан адамдар жиі келіп тұратын. Әр сабақтың жарты сағаты лекцияға (тапсырмалар мен үй жұмыстарымен), ал қалған жарты сағаты Аркестраның өнеріне немесе Sun Ra-ның клавишадағы солосына арналды. Оқу материалдарына мадам Блаватская мен Генри Дюманың еңбектері, Тибет өлілер кітабы, Александр Хислоптың «Екі Вавилон», «Оаспе кітабы», сондай-ақ мысыр иероглифтері, афроамерикалық фольклоры және басқа да тақырыптарға қатысты әртүрлі томдар кірді. 1971 жылы Сун Ра Аркестрамен бірге Мысырды аралады, бұл шақыруды барабаншы Салах Рагаб жасаған. Ол 1983 және 1984 жылдары Мысырға оралып, Рагабпен бірге жазбалар жасады. Мысырда жасалған жазбалар Live in Egypt, Nidhamu, Sun Ra Meets Salah Ragab, Egypt Strut және Horizon аттарымен шығарылды. 1972 жылы Сан-Францискодағы KQED телеарнасының продюсерлері Джон Кони, Джим Ньюман және сценарист Джошуа Смит Sun Ra-мен бірге 85 минуттық көркем фильмді жасады, ол «Space Is the Place» деп аталды, онда Sun Ra-ның Arkestra және өндіріс тобы жинаған актерлер тобы ойнады. Ол Окленд пен Сан-Францискода түсірілді. 1975 жылы Кливлендте өткен Arkestra концертінде Devo тобының алғашқы құрамы ашылушы ретінде өнер көрсетті. 1978 жылғы 20 мамырда Sun Ra және Arkestra «Saturday Night Live» (S3 E20) телешоуында пайда болды. 1979 жылдың күзінде Нью-Йоркте Sun Ra және Arkestra 23-ші көшедегі Squat театрында «үй тобы» ретінде өнер көрсетті, бұл авангардтық венгр театр труппасының сахнасы болды. Олардың менеджері Янос театрды түнгі клубқа айналдырды, ал труппаның көп бөлігі сол маусымда Еуропаға гастрольдік сапарға кеткен кезде. Дебби Гарри, The Velvet Underground тобының Джон Кейл және Нико (Энди Уорхолдың Factory күндерінен), Джон Лурри және The Lounge Lizards және басқа да поп және авангард музыканттары тұрақты түрде келіп тұратын. Сун Ра тәртіпті болды және концерттерде тек клубтық сода ішті, бірақ музыканттарына қатаң ережелерді таңбаудан тартынды. Олар оның тәртібі мен билігіне құрмет көрсетті. Жұмсақ сөйлейтін және харизматикалық Сун Ра Squat театрын биг-бенд «ғарыш» джазының және сексапильді Юпитер қыздарының қосымша шоуының ғаламына айналдырды. Ол үш синтезаторды бір уақытта ойнап, режиссерлік қызмет атқарды. Сол кезде «Space Is The Place» Squat кеңістігі болды. Ол 1993 жылғы 30 мамырда ауруханада қайтыс болды және Элмвуд зиратында жерленді. Мойынша тақтада «Герман Сонни Блоунт, Ле Сонни Ра» деп жазылған.

Аркестра

Сун Раның қайтысынан кейін Аркестраны тенор саксофонист Джон Гилмор басқарды, ал кейіннен альт саксофонист Маршалл Алленнің жетекшілігімен өнер көрсетті. Аллен жетектеген 1999 жылғы "Song for the Sun" альбомында Джимми Хоппс және Дик Гриффин орындаған. 2004 жылдың жазында Аркестра Оңтүстік Сібірдегі Тувада өнер көрсеткен алғашқы американдық джаз тобы болды, онда олар Ustuu Huree фестивалінде бес рет сахнаға шықты. 2019 жылдың шілдесіне дейін Аркестра гастрольдік сапарларын жалғастырып келеді. 2008 жылдың қыркүйегінде олар ZXZW фестивалінде жеті күн қатарынан өнер көрсетіп, әр күні Сун Раның музыкалық мұрасының әртүрлі жақтарын көрсетті. 2009 жылы олар Филадельфиядағы Қазіргі заманғы өнер институтында Аркестраның өнер мұрасы мен қазіргі заманғы өнердің байланысын зерттейтін көрмемен бірге өнер көрсетті. 2011 жылы олар алғаш рет Австралияға, 2011 жылғы Мельбурн халықаралық джаз фестиваліне және Тасманиядағы MONA (Ескі және жаңа өнер мұражайына) сапар жасады. 2017 жылы Аркестра Массачусетс штатының Лоуэлл қаласында өткен 31-ші Лоуэлл халықтық фестивалінде өнер көрсетті. 2019 жылы Аркестраның Орегон штатының Портленд қаласындағы Голливуд театрында 14, 15 және 16 шілдеде үш күн өнер көрсететіні жарияланды. 2021 жылдың 22 қазанында олар Бруклиннің орталық ауданында өткен BRIC JazzFest-те өнер көрсетті.

Музыка

Сун Раның фортепиано техникасы көптеген стильдерді қамтыды: жастық шағындағы буги-вуги, стрит-пиано және блюзға деген құштарлығы, кейде граф Бази немесе Ахмад Джамалға еске салатын нәзік әсер, Телониус Монк стиліндегі бұрыштық фразалар, немесе Сесил Тейлор сияқты қатыгез, соққылы шабуылдар. Көп жағдайда назардан тыс қалған классикалық музыканың кең әсері бар – Сун Ра фортепиано үшін өзінің сүйікті композиторлары ретінде Шопен, Рахманинов, Шенберг және Шостаковичті атады. Сун Раның музыкасын шамамен үш кезеңге бөлуге болады, бірақ оның жазбалары мен өнер көрсетулері күтпеген жағдайларға толы болды, сондықтан келесі санаттарды тек жуықтау ретінде қарастыру керек.

Чикаго кезеңі

Бірінші кезең 1950 жылдары басталды, сол кезде Сун Раның музыкасы биг-бенд свингінен оның ең танымал болған ғарыш тақырыбындағы "космостық джазға" эволюциялады. Музыка сыншылары мен джаз тарихшылары оның ең жақсы туындыларының бір бөлігі осы кезеңде жазылғанын және оның ең оңай түсінілетін музыкасының бірі екенін айтады. Осы дәуірдегі Сун Раның музыкасы көбінесе тығыз арандаталған және кейде Дьюк Эллингтон, Каунт Бэйси немесе басқа да маңызды свинг музыкалық ұжымдарын еске түсіретін. Дегенмен, бибоп, хард-боп және модальды джаз сияқты пост-свинг стильдерінің күшті әсері болды, сондай-ақ экзотикалық элементтер мен оның кейінгі музыкасында басым болған экспериментализмнің алғашқы белгілері де көзге түсті. 1950 жылдардағы Sun Ra-ның танымал альбомдары: Sun Ra Visits Planet Earth, Interstellar Low Ways, Super Sonic Jazz, We Travel the Space Ways, The Nubians of Plutonia және Jazz In Silhouette. Сун Раның бас гитарисі Ронни Бойкинс "Сун Раның музыкасы сегіз жыл бойы айналған басты тірек" деп сипатталған. Бұл әсіресе 1965 жылғы маңызды жазбаларда (The Magic City, The Heliocentric Worlds of Sun Ra, Volume One және The Heliocentric Worlds of Sun Ra, Volume Two) айқын байқалады, онда Бойкинстің бас сызықтары мен Раның электрондық клавиатураларының өзара үйлесімділігі тұтастыққа қол жеткізеді.

Нью-Йорк кезеңі

Нью-Йоркқа көшкеннен кейін Сун Ра және оның тобы Чикагода тек меңзеген экспериментализмге толыққанды енді. Музыка көбінесе өте қатты болды, ал Аркестра құрамына бірнеше барабаншы мен перкуссияшылар кірді. Осы кезеңдегі жазбаларда Ра кеңістіктік дыбыс туындыларын құрастыру үшін, мысалы, "Сатурн" сияқты, жаңа технологияларды – ленталық кешіктіруді кеңінен пайдалана бастады, бұл туындылар бұрынғы композициялардан мүлдем өзгеше болды. Жазбалар мен тікелей орындалымдарда көбінесе ерекше аспаптар үйлесіміне арналған бөлімдер мен еркін импровизацияны қамтитын ұжымдық ойнау фрагменттері кездесетін. Композицияның қайда аяқталып, импровизация қайда басталатынын анықтау қиын. Осы кезеңде Сун Ра дирижерлік жасау үшін қол және дене қимылдарын қолдана бастады. Бұл жүйе корнетист Бутч Морриске шабыт берді, ол кейіннен импровизаторларды дирижерлеудің өзінің жетілдірілген әдісін жасады. Көбінесе авангардтық джазбен байланысты болғанымен, Сун Ра өзінің туындыларын "еркін музыка" деп санауға болмайды деп есептеді: "Мен әрбір нотаның, әрбір нюанстың дұрыс екеніне көз жеткізуім керек. Егер сіз оны осылай атағыңыз келсе, оны p h r e деп жазыңыз, себебі ph – нақты артикль, ал re – күннің аты. Сондықтан мен фре музыкасын орындаймын – күннің музыкасын". Композициялық мүмкіндіктерін кеңейту үшін Сун Ра топ мүшелерінің барлығын түрлі соққы аспаптарында ойнауға талап етті, бұл әлемдік музыкаға дейін әртүрлі этникалық музыкалық формаларды пайдалану арқылы жасалды, ал көптеген саксофонистер флейта, гобой немесе кларнет сияқты аспаптарды қосып, мультирейдисттерге айналды. Осы кезеңде Сун Ра синтезаторларды және басқа да түрлі электрондық клавиатураларды кеңінен және алғашқы рет пайдаланған музыканттардың бірі болды; оған өнертапқышы Роберт Муг Minimoog прототипін сыйлады. Боб Муг қорының мәліметінше: "Сун Ра Роберт Мугпен алғаш рет 1969 жылдың күзінде Downbeat журналисі және Сун Раның танысы Там Фиофори Трумансбургтегі Мугтың зауытына сапар ұйымдастырғаннан кейін кездесті. Осы сапар барысында Муг Сун Раға коммерциялық аспап (модель D) 1970 жылдың наурыз айында ұсынылғанға дейін бірнеше ай бұрын Minimoog (модель B) прототипін берді. Ра бірден осы аспапты өзінің клавиатуралар репертуарына қосты, кейін екіншісін сатып алды және 1970 жылдардың басындағы көптеген жазбаларында Minimoog-ты ерекше атап көрсетті". Бұл кезеңдегі танымал туындылар: "Сиқырлы қала", "Психикалық терапияға арналған ғарыштық дыбыстар", "Күн шыққанда", "Сун Раның гелиоцентрлік әлемі", "Бірінші том", "Атлантида", "Күннің және басқа планеталардың құпиялары".

Филадельфия кезеңі

Үшінші кезеңінде, 1970 жылдары басталған Sun Ra and the Arkestra салыстырмалы түрде дәстүрлі дыбысқа көшті, көбінесе свинг стандарттарын пайдаланды, бірақ олардың жазбалары мен концерттері әлі де өте алуан түрлі және күшті болды, және әдетте кем дегенде бір ұзақ, жартылай импровизацияланған соққы аспаптарымен джемді қамтыды. Сун Ра джаз дәстүрінің жалғастығын нақты айқындады: "Олар сені адастыруға тырысты, енді мен сені джаз туралы, джаз туралы білім беруге тиіспін" деп ол концерттерде ән шырқады, Флетчер Хендерсон мен Джелли Ролл Мортонның шығармаларын қоса алғанда. 1970 жылдары Сун Ра Уолт Диснейдің фильмдеріне қызығушылық танытты. Ол сол кезден бастап көптеген қойылымдарына Диснейдің музыкалық номерлерін енгізді. 1980 жылдардың соңында Аркестра Уолт Дисней әлемінде концерт берді. The Arkestra-ның "Pink Elephants on Parade" нұсқасы Stay Awake альбомында бар, ол әртүрлі артистер орындаған және Хэл Уиллнер продюсерлік еткен Дисней әндеріне арналған құрмет альбомы. Сун Раның 1970 жылдардағы концерттерінің бірнешесі CD-де қол жетімді, бірақ олардың ешқайсысы оның бұрынғы музыкасымен салыстырғанда кеңінен таралмады. 1978–1980 жылдардағы қойылымдарда Sun Ra үлкен электронды құрылғыны қосты, ол Outerspace Visual Communicator деп аталды және дыбыс емес, бейнелер шығарды; оны ойлап тапқан Білл Себастьян клавиатурада орындады. Концерттер кезінде OVC әдетте Аркестраның артында сахнаның ортасында орналастырылды, ал Себастьян музыканттармен бірге сахнада отырды.

Сыртқы ғарышқа арналған визуалды коммуникатор

Сыртқы ғарыш визуалды коммуникаторы – музыканттардың аспаптарымен дыбыс шығарып, жарық дизайнын жасауына ұқсас, қолдар мен аяқтармен ойнау арқылы жарық суреттерін құруға арналған алып машина болды. Аталмыш құралдың аты Билл Себастьянның 1978-1980 жылдары OVC-ді Arkestra тобына енгізген және 1981-1987 жылдары бейне қолданбаларын зерттеген Sun Ra-мен бірлескен жұмысынан туындады.

Философия

Сун Раның дүниетанымын философия деп жиі айтқан, бірақ ол бұл терминді қабылдамады, өзінің тәсілін "теңдеу" деп сипаттады. Оның айтуынша, философия теориялар мен абстракт ойлауға негізделсе, оның әдісі логика мен прагматизмге құрылған. Аркестраның көптеген мүшелері Сун Раның ілімдерін өте маңызды деп есептейді, олар музыкаға ұзақ жылдар бойы адасуға, көп ақша таппаса да, шабыттандырды. Оның теңдеуі сирек (немесе ешқашан) толығымен түсіндірілген жоқ; оның орнына, ол көп жылдар бойы бөліп-бөліп айтылды, соның салдарынан кейбіреулер оның біртұтас хабары бар-жоғына күмәнданды. Дегенмен, Мартинелли тұтастай алғанда қарастырғанда, көптеген көзқарастарға сүйене отырып, біртұтас дүниетанымын аңғаруға болатынын айтады, ол Сун Раға ғана тән: «Сун Ра музыканы, мифтерді және өнерді өзінің көп деңгейлі теңдеулеріне біріктіретін біртұтас тұжырымдама ұсынады. Сун Раның тәжірибесінің әрбір аспектісі, Сатурн рекордс сияқты бизнес практикасынан бастап, поэзия жинақтарына және 35 жылдық музыкалық мансабына дейін, оның теңдеулерінің көрінісі болып табылады. Сун Ра адамзатты қазіргі жер бетіндегі жағдайынан жоғарылатуға тырысады, оларды өмір мен өлім туралы ескірген түсініктерге байлап, алдағы уақытта өлімсіздік мүмкіндігі күтіп тұрғанда. Холл былай деді: «Бұл «практикалық» заманда адамдар тіпті Құдайдың бар екеніне күлкі тартады. Олар жақсылықты мазақтайды, ал материяның қиялын ойлап, саналары шатастырады. Олар жұлдыздардан тысқары жолға жететін жолды ұмытты». Ол көптеген монотеистік діндердің құдайының Жаратушы емес, ең жоғарғы құдай емес, кішірек, зұлым күш екенін айтады. Сун Ра Киелі кітапқа қорқынышпен қарады, өйткені ол құлдықты ақтау үшін қолданылғанын білді. Ол Киелі кітаптың «жасырын» мағыналарын ашу үшін, жиі Киелі кітаптың үзінділерін қайта жазып, сөздерді, есімдерді немесе тіркестерді өзгертетін. Бұл жүйенің ең айқын дәлелі – Раның өзімен бірге ойнаған музыканттардың аттарын өзгертуі. Бас-кларнетші Джеймс Джексон Сун Раға қосылғанға дейін Дзен буддизмін зерттеген және Дзен ілімдері мен практикалары (әсіресе Дзен коандары) мен Раның себеп-салдар байланысы жоқ сөздерін және сұрақтарға ақылға сыймас жауаптары арасындағы үлкен ұқсастықтарды анықтады. Барабаншы Арт Дженкинс Сун Раның «нәзік ойларының» кейде бірнеше күн бойы оның ойын мазалағанын мойындады, содан кейін парадигмалық өзгеріске немесе көзқарастың терең өзгеруіне әкелді. Барабаншы Эндрю Сирилл Сун Раның пікірлерінің «сенсең де, сенбесең де қызықты екенін» айтты. Көп жағдайда ол күлкілі, кейде ақылға сыймас, ал кейде ақиқатты айтқан». Сун Раның философиясын оның «Ғарыш – бұл орын» фильмінен де түсінуге болады. Фильм алыс планетадағы Сун Рамен басталады, онда музыка мен діріл Жерден мүлдем өзгеше, ауа «оқтардың, ашудың және наразылықтың» дыбыстарымен толтырылған. Бұл планетада қара нәсілділер үшін арнайы колония құрылады, өйткені тек алыс планетада ғана қара нәсілі табиғи діріліне оралып, үйлесімді өмір сүре алады. Бұл жаңа тағдырға жол ашады. Сун Раның қара нәсілді адамдармен және қара мәдениеттерімен қарым-қатынасына деген көзқарасы уақыт өте келе «радикалды түрде өзгерді». Бастапқыда Сун Ра қара билік, қара саяси ықпалы және қара сәйкестігі үшін күрестермен тығыз байланысты болды және өзінің музыкасын қараларды тәрбиелеу мен азат етудің маңызды құралы деп есептеді. Бірақ 1960-шы жылдардағы қара күш радикализмінің өрбу кезеңінде Сун Ра осы мақсаттарға деген көңілінің тоқ екенін білдірді. Ол өзінің кез келген нәсілге жақындық сезініп тұрғанын жоққа шығарды. 1970 жылы ол былай деді: «Мен қара адамдарға шындықты айта алмаймын, өйткені олар өтірікті жақсы көреді. Бір кезде мен ақ адамдарды бар кінәға тоғыстырдым, бірақ содан кейін олардың тек үлкен күштердің қуыршақтары мен пешенесі екенін, олар оларды пайдаланып отырғанын білдім. Кейбір күш ақ және қара адамдарды манипуляциялап, олардан ләззат алып, резервтегі орыннан «Олар қашан оянады екен?» деп ойланып отыр».

Афрофутуризм

Сун Ра музыкасы, жазбалары және басқа да еңбектері арқылы афрофутуризм қозғалысының ерте дамушыларының бірі саналады. Сун Раның ықпалын қара музыканың көптеген салаларында көруге болады. Ол афрофутуризмді қаралықты бейнелеудің музыкалық дәстүріне негіздеді, бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін маңыздылығын жойған жоқ. Сун Ра өзінің афрофутуризм сенімдерін күнделікті өмірінде іске асырды, бұл қозғалысты тек музыкасында ғана емес, киімдері мен іс-қимылдарында да көрсете білді. Осы бейнелеу арқасында ол қара ұлтшылдығын қазіргі мәдениетке қарсы бағытталған балама ретінде көрсетуге мүмкіндік алды. Сонымен қатар, елуінші жылдардың ортасында Чикагода Ра сахналық қойылымдарында ғарышқа қатысты эксперименттер жасады, кейде ғарыш костюмдері мен ежелгі Египеттік киімдерін киіп, қарапайым коктейль залдарында өнер көрсетті. Өзінің тобы мен өнерлерін ғарыш пен сыртқы әлемде көрсету арқылы Сун Ра африкалық диаспораның байланысын түсіндіретін жеке әлемін құрды.

Табысы мен мұрасы

Сун Раның көптеген жаңалықтары маңызды және жаңашыл болып қала береді. Ра екі қос бас аспабын қолданған, электр бас аспабын қолданған, электронды клавиатураларды қолданған, кең ауқымды перкуссия мен полиритмдерді қолданған, модальды музыканы зерттеген және жеке және топтық еркін импровизацияны дамытқан алғашқы джаз лидерлерінің бірі болды. Сонымен қатар, ол мәдени контекстте өз ізін қалдырды: джаздың африкалық тегін жариялады, қара тарихына деген мақтанышты қайта жаңғыртты және музыканың рухани және мистикалық өлшемдерін күшейтті, бұл 1960-шы жылдардағы қара мәдени/саяси жаңарудың маңызды факторлары болды. NRBQ 1968 жылы Columbia лейблындағы дебюттік альбомы үшін "Rocket #9" әнін жазды. Sun Ra NRBQ-ның Терри Адамсқа 45 айналымды пластинкада әннің көшірмесін сыйлап, "Бұл әсіресе сен үшін" деді. Адамс бұл оны белсенділіксізден кейін тобын қайта құруға шабыттандырғанын мәлімдеді. Топ әлі де өнернамаларында Sun Ra-ның шығармаларын орындайды және "Rocket #9" әнінен басқа "We Travel the Spaceways" және "Love in Outer Space" әндерін шығарды. Arkestra-ның бірнеше мүшелері жылдар бойы NRBQ-мен гастрольдік сапарларда болды, олардың ішінде Пэт Патрик, Маршалл Аллен, Кноэл Скотт, Тайрон Хилл және Дэнни Томпсон есімдері бар. Адамс бірнеше турларда Аркестраға пианист ретінде қосылды, соңғы рет 2016 жылдың ақпан айында АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы қалалар бойынша гастрольдік сапар кезінде. Детройттың MC5 тобы Sun Ra-мен бірнеше концертте ойнады және оның шығармаларынан үлкен әсер алды. Олардың дебюттік альбомынан шыққан "Kick Out the Jams" (1969) әнінде Ra-ның өлеңіне негізделген "Starship" атты трек болды. 1979 жылы Sun Ra Алабама джаз даңқы залына енгізілді. Sun Ra-ның Жер планетасына оралуын жеңілдету мақсатында 2008 жылы Sun Ra-ның Репатриация жобасы іске қосылды, бұл жоба планетаралық байланыс арқылы жүзеге асырылатын болды. Кинорежиссер және бейнелеу өнері шебері Колин Смит Sun Ra-ның өмірі мен мұрасын терең зерттеді. Оның 2013 жылғы "17" көрмесі "өзі сандарды зерттеумен айналысқан және 17 саны мәдени өлместікке сілтеме жасайтындай болған Sun Ra мұрасын зерттеуден туындады". Оның "The Solar Flare Arkestral Marching Band" жобасы Sun Ra-ға қатысты бірнеше элементтерді қамтиды. "Жобаның бір бөлігі (2010) – Sun Ra-ның Arkestra-сынан шабыт алған марш-орталықпен бес флешмоб көшелік өнер акциясын ұйымдастыру. Жобаның екінші бөлігі – Чикагодағы Sun Ra-ның уақытындағы қалалық аңыздарды және осы қалада тұратын және жұмыс істейтін заманауи суретшілер туралы толық метражды бейнефильм". 2014 жылы Австралияда құрылған "Sun Ra Revival Post Krautrock Archestra" тобы "Realm Beyond Realm" және "Sun Ra Kills the World" альбомдарында Sun Ra-ның философиясы мен музыкалық идеяларына құрмет көрсетті. 2006 жылы Джерри Даммерс (британдық ска-тың қайта жаңғыру тобы The Specials-тің негізгі ән авторы) құрған Spatial AKA Orchestra бастапқыда Sun Ra-ға құрмет көрсету мақсатымен құрылды, көптеген идеялар, тақырыптар мен мотивтер Sun Ra-ның өнернамаларынан алынған. 2022 жылы 5626 Мортон көшесінде орналасқан Аркестраль институты деп аталатын ғимарат Филадельфияның тарихи орындарының тізіліміне енгізілді. Оның тұрғындарының бірі, The Sun Ra Arkestra тобымен жұмыс істеген Маршалл Аллен 1968 жылдан бері сол жерде тұрып келеді. Чикаго университеті Регенштейн кітапханасындағы Арнайы жинақтар зерттеу орталығында Sun Ra-ның еңбектері мен жеке заттарының кең жинағы сақталады. Жинақты Раның бизнес-менеджері Алтон Абрахам жинады және ол сұраныс бойынша жұртшылыққа ашық. Арнайы жинақтар зерттеу орталығында Sun Ra-ның шығармалары бірнеше рет көрмеге қойылды.