Кіріспе
Малч ретінде қолданылатын пластикалық пленка
Пластикалық малч – өсімдік шаруашылығы мен ландшафтты безендіруде шөптерді басу және суды сақтау үшін малч сияқты қолданылатын өнім. Кейбір пластикалық малч түрлері метилбромидті топырақта ұстап тұруға да кедергі жасайды, метилбромид – қуатты фумигант және озонды құртушы зат. Өсімдіктер жұқа пластик қабаттардағы тесіктер арқылы өседі. Пластикалық малч көбінесе тамшылатып суару жүйесімен бірге қолданылады. Өсімдіктердің өсуіне әсер ету мақсатымен әртүрлі түсті малчтарды қолдану бойынша зерттеулер жүргізілген. Пластикалық малчты пайдалану ең көп көлемде көкөніс өсіруде кездеседі, әр жылы әлем бойынша миллиондаған гектар жер пластикалық малчпен өңделеді. Пластикалық малчты кәдеге шығару экологиялық проблеманы құрайды. Қолданылған/қалдық пластикалық малчты пластик өндіріс саласында қайта пайдалануға жарамды пластик шикізатқа айналдыруға мүмкіндік беретін технологиялар бар. Дегенмен, пластикке агрохимиялық заттардың енуіне байланысты бұл әдістер тиімділігімен шектеледі. Басқа да алаңдатарлық мәселелерге топырақтағы микропластик қалдықтары жатады, олар топырақ экологиясына, соның ішінде микроорганизмдер мен жануарларға зиян келтіруі мүмкін.
Тарих
Өсімдік өндірісінде полиэтилен пленкасын мульча ретінде қолдану идеясы 1950 жылдардың ортасында пайда болды. Кентукки университетінің докторы Эмери М. Эмерт көкөніс өндірісінде LDPE (төмен тығыздықтағы полиэтилен) және HDPE (жоғары тығыздықтағы полиэтилен) пленкасын мульча ретінде пайдаланудың пайдасын бірінші болып таныды. Эмерт сонымен қатар шыны орнына пластикпен жылыжайлар жасау және егістік алқаптарындағы биік туннельдер сияқты басқа да тақырыптар туралы жазды. Бүкіл әлемде шамамен 2500 шаршы миль (6,475 км²) ауыл шаруашылығы жерлері полиэтилен мульчасын және осыған ұқсас қатарлық жабындарды өсімдік өндірісі үшін пайдаланады. Топырақтағы төбелерге полиэтилен пластигін (мульчаны) төсеуді Жаңа Зеландияда 1950 жылдардың ортасында Окленд аймағындағы клубника өсірушілер алғаш рет енгізді. 1960-1961 жылдары Жаңа Зеландияда өндірілетін барлық клубника қара полиэтилен арқылы өсірілді, көбінесе қолмен төселді. Пластик өсімдіктердің өсуін жақсартты, ылғалды сақтап, ерте пісіп-жетілуге көмектесті және арамшөптердің таралуын шектеді. Ең алғашқы полиэтилен төсеу машиналары 1960 жылдардың ортасында Жаңа Зеландияда пайда болды және бүгінгі күні сатылатын машиналарға ұқсас болды. Алғашқы машиналарды өндірушілер жобалап, шағын инженерлік-өндірістік шеберханаларда, әдетте фермердің қатаң бақылауымен жасады. Көп жылдар бойы әрбір машина бұрынғысына ұқсас болды, кейде өнімділікті арттыру үшін өзгерістер енгізілді.
Топырақ температурасы
Пластикалық малчты қолдану топырақтың температурасын өзгертеді. Қара және мөлдір малчтар топыраққа жайылғанда күн сәулесін ұстап, топырақты жылытады, осылайша ертерек егуге және өсу маусымының басында өсімдіктің тез өсуіне жағдай жасайды. Ақ малч күннен келетін жылуды кері шағылыстырып, топырақтың температурасын тиімді түрде төмендетеді. Бұл температураның төмендеуі жаздың ортасында, салқын топырақ қажет болғанда өсімдіктердің жақсы тамырлануына көмектеседі.
Топырақтың ылғалдылығын ұстауы
Пластмассалық малч топырақтан булану арқылы жоғалатын су мөлшерін азайтады. Бұл суаруға қажетті судың азаятынын білдіреді. Пластмассалық малч сонымен қатар ылғалды топыраққа тең бөліп таратуға көмектеседі, бұл өсімдіктердегі стрессті азайтады.
Арамшөптерді жою
Пластмассалық қаптамалар күн сәулесінің топыраққа жетіп, көптеген бір және көп жылдық арамшөптердің өсуіне бөгет жасайды. Мөлдір пластик арамшөптердің өсуін тоқтатады. Қаптамадағы өсімдіктерге арналған тесіктер арамшөптерге өсу үшін жалғыз мүмкіндік болып табылады.
Аңтималдарды сұрыптауды азайту
Пластмассадан жасалған мульчамен бірге тамшылатып суаруды қолдану тыңайтқыштардың шайылуын азайтуға мүмкіндік береді. Тамшылатып суару топыраққа үлкен мөлшерде су құйылатын су басу және аралық суару қажеттілігін жояды, нәтижесінде азот және басқа да қоректік заттар тамыр аймағынан тереңге шайылып кетеді. Тамшылатып суару тыңайтқыштар қосылған аз мөлшерде суды қолданады, осылайша тыңайтқыштар қажеттілікке қарай тікелей тамыр аймағына жеткізіледі. Бұл, сондай-ақ, тарату арқылы тыңайтқыш қолданумен салыстырғанда, өсімдіктердің қалыпты өсуі үшін қажетті тыңайтқыш мөлшерін азайтады.
Өсімдіктердің сапасын жақсарту
Пластмассалық қаптамалар пісіп келе жатқан жемістерді топырақтан жоғары ұстайды. Топырақпен тікелей жанасудың азаюы жемістердің шіруін кемітеді, сонымен қатар жемістер мен көкөністерді таза сақтайды. Бұл, мысалы, клубника өндірісі үшін тиімді.
Топырақтың тығыздалуын азайту
Пластикалық малч топырақты жамып, жаңбыр мен күн сәулесінен қыртысты қабат пайда болуын азайтады. Арамшөп мөлшерінің төмендеуі механикалық өңдеу қажеттілігінің азаюын білдіреді. Пластикалық төсектер арасындағы арамшөптерді тікелей қолданылатын гербицидтермен және механикалық тәсілдермен жоюға болады. Пластикалық малч астындағы топырақ түйіршіктелген күйде болып, жақсы ауа толады, ал малч оны эрозиядан сақтайды.
Кемшіліктер
Өсімдік шаруашылығында пластик малчтарды қолданудың да көптеген кемшіліктері бар.
Құны
Пластмассалық малчты қолданудың пайдасы, қара топыраққа отырғызуға қарағанда жоғарырақ құнға түседі. Бұл құнға жабдықтар, малч ретінде қолданылатын пластикалық пленка, пластикалық егістіктерге арналған көшет дайындау машиналары және малч пленкаларын орнату мен алып тастау кезіндегі қосымша еңбек кіреді. Пластмассалық малч егістігін орнату үшін арнайы малч қолдану жабдығы қолданылуы тиіс. Бұл машиналар топырақты қалыпқа келтіріп, дайындалған топыраққа пластикті жабады. Пластмассалық малчқа арналған көшет дайындау машиналарын қажетті дақылды отырғызу үшін пайдалануға болады. Қолмен көшет дайындау мүмкін, бірақ ол тиімсіз. Пластмассалық малчты алып тастау да қосымша еңбек және жабдық қажеттілігі арқылы құнның артуына себеп болады. Егін жинаудан кейін егістіктен пластикті алу үшін арнайы жасалған астынан кесіп алу жабдығы қолданылуы мүмкін.
Қолдану
Пластикалық малчты қолдану үшін пластик пленканың дұрыс орналасуын қамтамасыз ететін ерекше қолдану процесі қажет. Бұл процесс тұқымдық егістікті дайындаған сияқты, алдымен егістіктің дайындығынан басталады. Топырақта үлкен топырақ кесектері мен органикалық қалдықтар болмауы керек. Пластикалық қабаттау машинасы немесе төсек пішіндеуші машина егістік үстінен жүргізіліп, егістік төсегін жабатын пластикалық малч қатарын жасайды. Бұл төсек тегіс болуы мүмкін, яғни пластикалық малчтың беті егістік қатарлары арасындағы топырақ бетімен бір деңгейде болады. Көтерілген төсек жасайтын машиналар егістік қатарлары арасындағы топырақ бетінен биік пластикалық бетін жасайды. Пластикалық төсек пішіндеушінің негізгі принципі – төсек пішінін жасау үшін қолданылатын пішіндеу жәшігі, содан кейін ролик және екі дискі арқылы пластикпен жабылады, пленканың шеттері топыраққа бекітіліп, пластиктің бетінде ұстап тұрады. Бұл машиналар пластик жабылатын кезде тамшылатып суару жүйесін пластик астына орналастырады. Пластиктің жеткілікті тартылып, тығыз болуы өте маңызды, ол егу процесінде үлкен рөл атқарады.
Егіс
Егістікті отырғызу үшін арнайы отырғызу жабдықтары қажет. Ең көп қолданылатын отырғызу жабдығы – су дөңгелегі түріндегі көшет отырғызу машинасы. Су дөңгелегімен жұмыс істейтін отырғызу машинасы белгілі бір аралықта тікенектері бар айналмалы барабан немесе барабандарды пайдаланады. Барабан немесе барабандар сумен үнемі толтырылып отырады. Отырғызу машинасы тікенектері бар барабанды пластик төсеніште домалатып өтеді. Барабан пластикке тікенекпен басылғанда тесік жасалып, содан су ағып шығады. Отырғызу машинасының үстінде отырған адам сол тесікке көшетті орналастыра алады. Бұл барабандарда бірнеше қатарлар және әртүрлі аралықтар болуы мүмкін, бұл нақты бір дақыл үшін қажетті аралықты жасауға мүмкіндік береді.