Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гавайидегі ұлттық парк
National park in Hawaii
Галакала ұлттық паркі – Гавайи штатындағы Мауи аралында орналасқан американдық ұлттық парк. Парк, шекараларындағы тыныш жатқан Галакала жанартауының атымен аталып, ауданы құрайды. Бұл жер 1976 жылы ұлттық парк деп жарияланды және 2005 жылы оның шекарасы кеңейтілді.
Haleakalā National Park is an American national park located on the island of Maui in the state of Hawaii. Named after Haleakalā, a dormant volcano within its boundaries, the park covers an area of , The land was designated a national park in 1976 and its boundaries expanded in 2005.
Тарих
Халеакала бастапқыда 1916 жылы құрылған Гавай ұлттық паркінің бір бөлігі болды, оған Гавай аралындағы Мауна-Лоа және Килауэа жанартаулары да кірді. Гавайи жанартаулары ұлттық паркі 1961 жылы Bill S. 3623 заңымен жеке ұлттық парк болып бөлінді. Парк аумағы 1980 жылы Халықаралық биосфералық қорық мәртебесін алды. Халеакала атауы гавай тілінде "күн үйі" деген мағынаны білдіреді. Жергілікті аңыз бойынша, жартылай құдай Мауи күнді ұзарту үшін осы жерде тұтқындаған. Гавай ұлттық паркінің тілін түзету жөніндегі 2000 жылғы заң жобасы гавай тіліндегі дұрыс жазылуын сақтау мақсатымен ұсынылды, бірақ ол заңға айналмады. Паркте соңғы рет 1480 және 1600 жылдар аралығында атқан, қазірде ұйықтап жатқан Халеакала (Шығыс Мауи) жанартауы орналасқан. Парк екі ерекше аймаққа бөлінген: саммит аймағы және жағалаудағы Кипахулу аймағы. Халеакала ұлттық паркі 1961 жылы құрылғаннан бері Тынық мұхитының батыс аймағының құрамында болып келеді.
Haleakalā was originally part of Hawaii National Park along with the volcanoes of Mauna Loa and Kilauea on the island of Hawaii, created in 1916. Hawaiʻi Volcanoes National Park was made into a separate national park in 1961 by Bill S. 3623. The park area was designated an International Biosphere Reserve in 1980. The name Haleakalā is Hawaiian for "house of the sun." According to a local legend, the demigod Maui imprisoned the sun here in order to lengthen the day. The Hawaiian National Park Language Correction Act of 2000 was proposed to observe the Hawaiian spelling, but it did not become law. The park features the dormant Haleakalā (East Maui) Volcano, which last erupted sometime between 1480 and 1600 AD. The park is divided into two distinct sections: the summit area and the coastal Kipahulu area. Haleakalā National Park has been a part of the Pacific West Region since its inception in 1961.
Саммит
Тауға өте қисық, бірақ жақсы күтілген жол салады. Саммит аймағына Халеакала кратері, жанартаудың шыңы және оның төңірегі кіреді. Парктің осы бөлігіне Гавайи штатының 378-ші тас жолы арқылы кіруге болады. Саммитқа жақын жерде тұрақ пен дәретханалары бар келушілер орталығы орналасқан. Саммитте тағы бір тұрақ және жабдықтары жоқ қарапайым обсерватория бар. Парктің осы бөлігінің басты ерекшелігі – Халеакала кратері, аты айтылғанмен, геологиялық тұрғыдан эрозиялық аңғар. Оның диаметрі 11 километр, ені 3 километр, ал тереңдігі 792 метрді құрайды. Кратердің ішінде көптеген жанартаулық нысандар, оның ішінде ірі күл конустары бар. Саммиттен кратерге екі басты жол салады: Халемауу және Слайдинг Сэндс жолдары. Кратердегі саяхатшылар үш кабинаның бірінде тұруға мүмкіндік алады. Көбінесе келушілер жанартау шыңына күн шығысын және/немесе батуын тамашалау үшін келеді. Парктің бір қызықты жері – Хосмерс-Гроув, Гималайдан келген деодар (Cedrus deodara), Жапониядан келген суги (Cryptomeria japonica), Австралиядан келген эвкалипт және Солтүстік Америкадан келген бірнеше түрлер (қайын, қарағай, кипарис, шырша және т.б.) сияқты ағаштардың бірегей орманшасы. Орманның ішінде жергілікті өсімдіктер мен ағаштар да кездеседі, бірақ олар сирек, себебі биік жат ағаштар оларға өсу үшін жеткілікті жарық қалдырмайды. Парк жанартаулық ерекшеліктерімен, көптеген панорамалық көріністері бар ұзақ саяхатымен және түнгі аспанның ерекше айқын көрінісімен танымал. Халеакала – Америка Құрама Штаттарындағы әуесқой астрономия үшін ең жақсы орындардың бірі, бинокльдер мен телескоптарды көптеген жергілікті саудагерлерден жалға алуға болады. Нене (Гавайи қаздары, Branta sandvicensis) де өз табиғи ортасында Халеакала кратерінде кездеседі. Ненелер паркте толығымен жойылғанмен, 1946 жылы олар қайтадан қалпына келтірілді, мұнда скауттар жас құстарды рюкзактарында кратерге алып кірді.
An extremely winding but well maintained road leads up the mountain. The summit area includes Haleakalā Crater, the summit of the volcano, and the area surrounding the summit. This part of the park is accessed by Hawaii State Road 378. There is a visitor center, with parking and restrooms, near the summit. At the summit itself is another parking lot and a simple observatory without facilities. The main feature of this part of the park is Haleakalā Crater which, despite its name, is geologically an erosional valley. It is 6.99 mile (11 km) across, 2.0 mile (3 km) wide, and 2600 feet (792 m) deep. The interior of the crater is dotted by numerous volcanic features, including large cinder cones. Two main trails lead into the crater from the summit area: the Halemau'u and Sliding Sands trails. Hikers in the crater can stay in one of three cabins. Visitors frequently come to the summit of the volcano to watch the sunrise and/or sunset. One attraction of the park is Hosmer's Grove, a unique forest of trees including deodar (Cedrus deodara) from the Himalayas, sugi (Cryptomeria japonica) from Japan, eucalyptus from Australia, and several species from North America (pine, spruce, cypress, fir, and others). Native plants and trees are also present in the forest but are not common because the taller alien trees leave them little light to grow. The park is known for its volcanic features, its long scenic drive with numerous overlooks, and the unusually clear views of the night sky available. Haleakalā is one of the best places in the United States for amateur astronomy, and binoculars and telescopes are available for rent from many local merchants. Nēnē (Hawaiian geese, Branta sandvicensis) can also be seen in their natural habitat in Haleakalā Crater. Although nēnē died out entirely in the park, in 1946 they were re introduced with the help of the Boy Scouts, who carried young birds into the crater in their backpacks.
Климат
Мұхитқа жақын ең төменгі бөлігінде тропикалық жаңбырлы ормандар мен тропикалық муссондық климаттар шектеседі. Бірақ, биіктік көтерілген сайын климат мұхиттық/Жерорта теңізі климатына өтеді, ал Халеакала тауының ең жоғарғы нүктесінде альпілік климатқа жетеді.
At its lowest, near the ocean, the National Park has a tropical rainforest climate bordering a tropical monsoon climate. However, as altitudes progresses the climate becomes oceanic/Mediterranean, reaching, at the very top of Haleakalā, an alpine climate.
Жабайы үйректілер
Жабайы бұғылар, ешкілер мен шошқалардың жаюы және қазбалауы жергілікті өсімдіктерді қырып салуда. Олар жерді басып, туа біткен өсімдіктерді сындырып, топырақ эрозиясына себеп болады. Биологиялық түрлердің алуандығы төмендеп, жер асты су қорына кері әсер етіп жатыр.
Grazing and rooting feral deer, goats, and pigs have been destroying native vegetation. They trample the ground and break down the native plants and cause soil erosion. Biodiversity has been compromised and is negatively affecting the groundwater reserve.
Келесі кезеңдегі есеп
2018 жылдың мәліметі бойынша, паркте 24 382 236 долларлық күтілмей қалған жөндеу жұмыстары бар. Оның 49,8%-ы асфальтталмаған жолдарға қатысты. Қалған күтілмей қалған жөндеу шығындары жолдар, су жүйелері, ғимараттар және кемпингтерді қамтиды. Бұл мәселені шешуге көмектесу үшін Халеакала достар тобы ай сайын жөндеу сапарларын ұйымдастырады. Бұл кабиналарды тазалау және жуу, қызыл қыяқ, қараторғай және гетеротеканы жоюды қамтиды. Олар сонымен қатар инвазивті шөптерді жою арқылы нене мекендеу ортасын жақсарту жұмыстарын жүргізеді.
As of 2018, the Park has deferred maintenance valued at $24,382,236. 49.8% of this number is from unpaved roads. The rest of the deferred maintenance cost range from trails, water systems, buildings, and campgrounds. To help combat this problem the Haleakalā friends group runs monthly service trips. This includes cleaning and scrubbing the cabins, the eradication of thistles, blackberries, and heterothecas. They also work on improving the nene habitat by removing invasive grass.
Кипахулу
Парктің екінші бөлімі – Кипахулу бөлімі. Саяхатшылар осы бөлімге таудан тікелей көлікпен бара алмайды, олар аралдың жел соғатын жағалауын айналатын серпілген жағалау жолымен саяхаттауы керек. Парктің бұл бөлігі Кипахулу аңғарының төменгі жағында орналасқан. Ол парктің таулық бөлігінен аңғардың жоғарғы жағымен бөлінген. Бұл аймақ Кипахулу аңғарының биологиялық қорығы деп белгіленген және осы сезімтал жаңбырлы орманның туған өсімдіктер мен жануарлар түрлерін сақтау үшін көпшілікке жабық. Бұл бөлімде Охео деп аталатын шатқалдағы Паликеа өзенінің бойында екі оннан астам тоған бар. Бұл тоғандарда сирек кездесетін туған жердің тұщы су балықтары мекендейді. Саяхатшылар осы тоғандарда жүзуге немесе Ваймоку сарқырамасының басына жететін жолмен серуендеуге баруға құмарлана алады.
The second section of the park is the Kipahulu section. Visitors cannot drive directly to this section from the summit area; they must take a winding coastal road that travels around the windward coast of the island. This part of the park lies within the lower part of Kipahulu Valley. It is separated from the summit area of the park by the upper portion of the valley. This area is designated the Kipahulu Valley Biological Reserve and is closed to the public to preserve the native plant and animal species in this fragile rainforest. This section of the park features more than two dozen pools along Palikea Stream in the gulch called Oheo. These pools contain rare native freshwater fish. Visitors may choose to swim in these pools, or they may choose to hike a trail that takes visitors up to the base of Waimoku Falls.
Флора мен фауна
Халеакала ұлттық паркі АҚШ-тағы басқа ұлттық парктерге қарағанда көбірек жойылып бара жатқан түрлерге ие. Аралдың осы бөлігіне саяхат жиілеген кезде, жергілікті түрлер жойылды. Мысалы, ахинахина (Haleakalā silversword, Argyroxiphium sandwicense macrocephalum) бұрын Халеакала тауын қармен жабылғандай етіп көрінетіндей жапқан. Басқа да жойылып бара жатқан түрлердің қатарында Халеакала шиедеясы (Schiedea haleakalensis) бар. Паркте 850-ден астам өсімдік түрі өседі, сондай-ақ паркте эндемикалық гераниумның төрт түрі де кездеседі. Парк таудың шаңырағына жақын жердегі экстремалды ортада тіршілік ететін көптеген артта қалған түрлердің мекені. 1980 жылдары жергілікті биолог Сэм Гон III мұнда 31 артта қалған түрді ашып, Халеакаланың "артта қалғандар үшін Жер бетіндегі ең бай жері" екенін айтты. Парк сонымен қатар тек Мауи аралының шығысында ғана кездесетін үш эндемикалық Гавайи балқұмыршасының да мекені. Оларға Мауи Алауахио, Акохекохе және шамамен 200 мүшесі қалған, өте қауіпті Кивикиу кіреді. Паркте тіршілік ететін жергілікті жәндіктерге жәндіктер, құмырсқалар және бұқақтар жатады. Жәндіктер мен құмырсқалар парктің жаңбырлы ормандары мен бұталы жерлерінде таралған, ал бұқақтар көбінесе Кипахулу аңғарындағы парктің жаңбырлы ормандарында ғана кездеседі. Парктегі ең сирек бұқақтардың көпшілігі Партулина туысына жатады. Олар гавай тілінде кахули деп аталады.
More endangered species live in Haleakalā National Park than any other national park in the United States. Once traveling to this part of the island became more frequent, native species were destroyed. One example is the āhinahina (Haleakalā silversword, Argyroxiphium sandwicense macrocephalum), which formerly covered Haleakalā Mountain to a degree where the mountain looked as if it were covered with snow. Other endangered species include the endangered Haleakalā schiedea (Schiedea haleakalensis). Over 850 species of plants grow in the park and there are four endemic species of geraniums that are also found in the park. The park is home to many tardigrade species surviving in the extreme environment near the mountain summit. In the 1980s, local biologist Sam Gon III discovered 31 tardigrade species here and described Haleakalā as the "richest place on Earth for tardigrades". The park is also home to 3 endemic Hawaiian Honeycreepers only on east Maui. These include Maui Alauahio, Akohekohe, and the Critically Endangered Kiwikiu with around 200 members left. Native Invertebrates that live in the park include Insects, Spiders, and Snails. The insects and spiders live throughout the Rainforests and Shrublands of the park. While the snails are only found in the Park’s rainforests generally in the Kipahulu valley. Many of the park’s rarest snails are in the Partulina Genus. They are called Kāhuli in Hawaiian.
Халеакала обсерваториясы
Халеакала обсерваториясы – келушілер орталығының жанында орналасқан бақылау алаңы. Ол тропикалық инверсия қабатының жоғарысында жатыр, сондықтан өте жақсы көру жағдайлары мен мөлдір аспанға ие. 40 жылдан бері Гавайи университетінің Астрономия институты осы алаңды басқарып, арнайы астрофизикалық тәжірибелер жүргізіп келеді. Оның миссияларының бірі – Мауи ғарыш күзету жүйесі (MSSS), Жер төңірегінде айналып жүрген спутниктер мен ғарыш қалдықтарын қадағалайды. Ғимараттар саммиттен кейін, қақпалы жолда орналасқан және ұлттық саябасының шекарасына кірмейді.
Haleakalā Observatory is an observation site located near the visitor center. It lies above the tropical inversion layer and so experiences excellent viewing conditions and very clear skies. For over 40 years, the University of Hawaii Institute for Astronomy has managed this site, conducting dedicated astrophysical experiments. One of its missions, the Maui Space Surveillance System (MSSS), tracks satellites and debris orbiting the Earth. The buildings are on a gated road just past the summit and are not within the park boundary.