Каһар мен Психеяның махаббатының қиссасы

Кіріспе

Купидон мен Психеяның классикалық тарихы – бастапқыда Метаморфоздан (немесе «Алтын есек» деп те аталады) алынған, б.з. 2-ші ғасырында Луций Апулей Мадауренсис (немесе Платоник) жазған әңгіме. Бұл әңгіме Психея мен Купидонның махаббатына кедергі келтіретін қиындықтарды жеңіп, қасиетті некеде бірігулері туралы. Ежелгі заманнан жеткен жалғыз толық әңгіме – б.з. 2-ші ғасырындағы Апулейдің әңгімесі болғанымен, Эрос пен Психея грек өнерінде б.з.д. 4-ші ғасырдан бері кездеседі. Әңгімедегі неоплатондық элементтер мен құпия діндерге жасалған сілтемелер көптеген түсіндірулерге мүмкіндік береді, және ол аллегория ретінде, сондай-ақ халық ертегілері, Märchen немесе ертегілер мен мифтер аясында талданады. Купидон мен Психеяның оқиғасы Боккаччоға шамамен 1370 жылы белгілі болды, ал алғашқы басылымы 1469 жылға жатады. Одан бері классикалық дәстүрде Купидон мен Психея кеңінен танымал болды. Бұл оқиға поэзияда, драмада, операда, сондай-ақ суреттерде, мүсіндерде және тіпті қабырға қағаздарында бейнеленген. Психея рим мифологиясында көбінесе грек атымен аталса да, оның римдік аты тікелей аудармада Анима болып табылады.

Апулейде

Купидон мен Психея (немесе "Эрос пен Психея") туралы әңгіме Апулейдің романының орта тұсына орналастырылған және оның толық ұзындығының шамамен бестен бір бөлігін құрайды. Романның өзі – басты кейіпкер Люциуспен бірінші жақта баяндалған оқиға. Сиқырдың дұрыс болмауынан есекке айналған Люциус түрлі сынақтар мен оқиғаларға қатысады және, ақырында, Изис құдайына арналған қасиетті раушан гүлдерін жеп, адам кейпіне қайта оралады. Психеяның оқиғасында да қауіпті құштарлық, жазалар мен сынақтар, сондай-ақ құдайлық инаят арқылы құтқарылу тақырыбы сияқты ұқсастықтар бар. Бұл әңгіме – негізгі сюжеттің құрылымдық көрінісі, мизе-эн-абиймнің мысалы. Оқиға күрделі сюжеттік аяда өрбиді, Луций бұл әңгімені үйлену күнінде қарақшылардың қолына түсіп, үңгірде тұтқынға алынған Шаритке, қарт әйелдің айтқан сөздерін қайталайды. Әңгіме нақты бір Платондық дәлелдің қатаң аллегориясы ретінде түсіндіруге қарсылық танытса да, Апулей көбінесе қанатты жанның қиын көтерілуі (Федр 248) және Жанның Махаббат (Симпозиум 212б) арқылы игілікке жеткен Құдаймен бірігуі сияқты бейнелерді пайдаланған.

Әңгіме

Бірде аты жоқ қаланың патшасы мен патшайымы болды. Олардың үш қызы бар еді. Ең жас және ең әдемі Психе еді, оның құрметтеушілері Афродитаға (махббат құдайы Венераға) тиісінше құлшылық етуді ұмытып, оған дұға ететін және құрбандықтар шалатын. Ол Венераның қайта келгені немесе құдай мен қарапайым адамның арсыз одағынан туған Венераның қызы деп әңгімелесті. Венера ашуланып, Купидонға кек алуды тапсырады. Купидон Психеге жебе атқылау үшін жіберілді, осылайша ол қорқынышты нәрсеге ғашық болар еді. Бірақ ол өзінің-өзіне жебемен жарақат келтіріп алады, соның салдарынан кез келген тірі жан алғаш көрген нәрсеге ғашық болады. Осылайша ол Психеге терең ғашық болып, анасының бұйрығына бағынбайды. Екі әдемі әпкесі күйеуге шыққанмен, Психе әлі де махаббат таба алмады. Әкесі олардың құдайлардың қаһарына ұшырағанын сезіп, Аполлонның оракулына жүгінеді. Жауап алаңдатарлық болды: патша адам баласы емес, керісінше, от пен темірмен әлемді мазалап, тіпті Юпитер мен жер астының тұрғындарынан қорқатын айдаһар сияқты жаратылысты күтуі керек. Психеге жерлеу киімін кигізіп, процессиямен жартастың шыңына жеткізеді де, жалаңаяқ қалдырады. Неке мен өлім бір-бірімен бірігіп, «белгісіздікке қадам басу» деген бір ғана рәсімге айналады. Батыс желі (Зефир) оны тағдырлас серігімен кездесуге алып кетеді және оны әдемі шалғынға (locus amoenus) қояды, онда ол дереу ұйықтап қалады. Көшірілген қыз оянғанда өзін өсірілген бақтың (lucus) шетінде табады. Айналып қараса, алтын бағаналары, лимон ағашы мен піл сүйегінен жасалған әсем безендірілген төбесі, жабайы және үй жануарларының суреттері салынған күміс қабырғалары және қымбат тастармен әшекейленген едені бар керемет үйді көреді. Бір дауыс оған жайлысып алуын айтады, ол өзін-өзі қызмет ететін дастарханға және көрінбейтін лирамен ойналатын әнге қызықтырады. Қорқынышқа бой алдырып, тәжірибесіз болса да, ол қараңғыда, көре алмайтын бір жаратылыстың онымен қарым-қатынас жасайтын бөлмеге баруға келіседі. Ол оның келуін күтуге бірте-бірте үйренеді, бірақ ол әрқашан күн шығар алдында кетеді және оған қарауға тыйым салады. Біраз уақыттан кейін ол жүкті болады.

There were once a king and queen, rulers of an unnamed city, who had three daughters of conspicuous beauty. The youngest and most beautiful was Psyche, whose admirers, neglecting the proper worship of Aphrodite (love goddess Venus), instead prayed and made offerings to her. It was rumored that she was the second coming of Venus, or the daughter of Venus from an unseemly union between the goddess and a mortal. Venus is offended, and commissions Cupid to work her revenge. Cupid is sent to shoot Psyche with an arrow so that she may fall in love with something hideous. He instead scratches himself with his own dart, which makes any living thing fall in love with the first thing it sees. Consequently, he falls deeply in love with Psyche and disobeys his mother's order. Although her two humanly beautiful sisters have married, the idolized Psyche has yet to find love. Her father suspects that they have incurred the wrath of the gods, and consults the oracle of Apollo. The response is unsettling: the king is to expect not a human son in law, but rather a dragon like creature who harasses the world with fire and iron and is feared by even Jupiter and the inhabitants of the underworld. Psyche is arrayed in funeral attire, conveyed by a procession to the peak of a rocky crag, and exposed. Marriage and death are merged into a single rite of passage, a "transition to the unknown". Zephyrus the West Wind bears her up to meet her fated match, and deposits her in a lovely meadow (locus amoenus), where she promptly falls asleep. The transported girl awakes to find herself at the edge of a cultivated grove (lucus). Exploring, she finds a marvelous house with golden columns, a carved ceiling of citrus wood and ivory, silver walls embossed with wild and domesticated animals, and jeweled mosaic floors. A disembodied voice tells her to make herself comfortable, and she is entertained at a feast that serves itself and by singing to an invisible lyre. Although fearful and without the proper experience, she allows herself to be guided to a bedroom where, in the darkness, a being she cannot see has sex with her. She gradually learns to look forward to his visits, though he always departs before sunrise and forbids her to look upon him. Soon, she becomes pregnant.

Сенім бұзу

Психеяның отбасы оның жаңалықтарын аңсайды, және көп уақыт бойы оны көндіргеннен кейін, әлі күнге дейін келініне беймәлім Купидон Зефирге оның әпкелерін сапарға жіберуге рұқсат береді. Олар Психеяның өмір сүрген салтанатын көргенде, қызғанышқа бой алдырады және күйеуінің кім екенін білуге итермелеу арқылы оның бақытын бұзады, себебі оракул болжағандай, ол қанатты жыланмен бірге жатқан, ол оны және оның баласын жоқ қылар еді. Бір түні Купидон ұйықтап қалғаннан кейін, Психея әпкелерінің жоспарын орындайды: ол бөлмеде жасырып қойған пышақ пен шамды алып шығады, күйеуінің монстр екенін көріп, өлтіру үшін. Бірақ шамның жарығы оның ең әдемі жаратылысты көргенде, ол қатты сескеніп, Купидонның садағынан тасталған жебелердің біріне тікелей тиіп жараланады. Қызғышқан құмарлыққа толы, ол шамнан ыстық май құйып жіберіп, оны оятады. Ол қашып кетеді, ал Психея оның артынан қуалайды, бірақ ол қашып, оны өзен жағасында қалдырады. Сол жерде оны құла түздің құдайы Пан табады, ол оның құмарлық белгілерін таниды. Ол оның құдайлығын мойындайды (numen), содан кейін жоғалған махаббатын іздеп жерді аралай бастайды. Психея бірінші әпкесіне, содан кейін екіншісіне барады; екеуі де Психеяның жасырын күйеуінің кім екенін білгеннен кейін жаңа қызғанышпен толады. Әрбір әпкесі өзін оның орнына ұсынуға тырысады, жартасқа көтеріліп, Зефирге жеткізілу үшін секіреді, бірақ оның орнына қатыгез өлімге ұшырайды.

Қаңғып жүрген күндер мен сынақтар

Саяхаттап жүріп, Психея Церераның ғибадатханасына келеді, ішінде астық, гүл шоқтары мен шаруашылық құралдарының тәртіпсіздігін көреді. Құдайларды дұрыс құрметтеуді естен шығармау керектігін түсініп, ол барлығын жақсы тәртіпке келтіреді, соның нәтижесінде Церераның өзі көрінеді. Психея одан көмек сұраса да, Церера оның лайықты екенін мойындайды, бірақ өзге бір құдайға қарсы көмектесуге құқығы жоқ екенін айтады. Осындай оқиға Юнонаның ғибадатханасында да орын алады. Психея енді Венераға өзі қызмет етуі керектігін түсінеді. Венера оны өзінің билігіне алғанына қуанып, Психеяны екі қызметшісі – Уайым мен Көңілсіздікке тапсырып, қамшымен ұрып, азаптауға бұйырады. Венера оның киімін жыртып, басын жерге тигізеді және жалған некеде бала тудырғаны үшін мазақтайды. Содан кейін ол Психеяға бидай, арпа, мак, нөпісе, бұршақ, жуас қоспасын беріп, таң атқанға дейін оларды бөлек үйірмелерге сұрыптауды талап етеді. Бірақ Венера үйлену тойына кеткенде, мейірімді құмырсқа Психеяға ашып, жәндіктерден әскер құрап, осы жұмысты орындауға көмектеседі. Венера тойдан мас күйінде келгенде ашуға мініп, Психеяға бір нан қабығын ғана лақтырады. Осы сәтте Купидонның да Венераның үйінде екені және жарақатынан қиналғаны белгілі болады. Таң атқанда Венера Психеяға екінші тапсырма береді. Ол өзеннен өтіп, қарсы жағада жайылып жүрген қатал қойлардан алтын жүнді алып келуі керек. Бұл қойлар Гелиоске тиесілі екені айтылады. Психеяның жалғыз ниеті – жолда өзін суға батыру, бірақ музыкалық аспаптар жасауға қолданылатын қамыстан алған құдайлық нұсқаулардың арқасында ол құтқарылады және қылқан бұталарына ілінген жүнді жинайды. Психеяға берілген үшінші тапсырма – Стикс және Кокит өзендерінің бастауынан қара суды жинау үшін кристалл ыдыс беру. Ол жарға көтерілгенде, жердің қауіпті аурасы мен тастардың арасынан жүзіп өтетін айдаһарлардан қорқады және үмітін жоғалтады. Сонда Жомарттың өзі оған аянып, бүркітін айдаһарлармен соғыстырып, суды алып келуге жібереді.

In the course of her wanderings, Psyche comes upon a temple of Ceres, and inside finds a disorder of grain offerings, garlands, and agricultural implements. Recognizing that the proper cultivation of the gods should not be neglected, she puts everything in good order, prompting a theophany of Ceres herself. Although Psyche prays for her aid, and Ceres acknowledges that she deserves it, the goddess is prohibited from helping her against a fellow goddess. A similar incident occurs at a temple of Juno. Psyche realizes that she must serve Venus herself. Venus revels in having the girl under her power, and turns Psyche over to her two handmaids, Worry and Sadness, to be whipped and tortured. Venus tears her clothes and bashes her head into the ground, and mocks her for conceiving a child in a sham marriage. The goddess then throws before her a great mass of mixed wheat, barley, poppyseed, chickpeas, lentils, and beans, demanding that she sort them into separate heaps by dawn. But when Venus withdraws to attend a wedding feast, a kind ant takes pity on Psyche, and assembles a fleet of insects to accomplish the task. Venus is furious when she returns drunk from the feast, and only tosses Psyche a crust of bread. At this point in the story, it is revealed that Cupid is also in the house of Venus, languishing from his injury. At dawn, Venus sets a second task for Psyche. She is to cross a river and fetch golden wool from violent sheep who graze on the other side. These sheep are elsewhere identified as belonging to Helios. Psyche's only intention is to drown herself on the way, but instead she is saved by instructions from a divinely inspired reed, of the type used to make musical instruments, and gathers the wool caught on briers. For Psyche's third task, she is given a crystal vessel in which to collect the black water spewed by the source of the rivers Styx and Cocytus. Climbing the cliff from which it issues, she is daunted by the foreboding air of the place and dragons slithering through the rocks, and falls into despair. Jupiter himself takes pity on her, and sends his eagle to battle the dragons and retrieve the water for her.

Психа және жер асты әлемі

Психеяға Венераның соңғы сынағы – жер астына сапар жасау. Ол қорапты (пиксис) алып, оның ішінде жер асты патшайымы Прозерпинаның сұлулығының бір бөлігін алуға тиіс. Венера өзінің ауырған ұлын күтіп-баптағаннан кейін өзінің сұлулығының солғанын, ал құдайлар театрына (theatrum deorum) қатысу үшін оған бұл ем қажет екенін айтады. Психея тағы да міндетін орындаудан үмітін үзмей, мұнараға көтеріліп, өзін құлатып жіберуді жоспарлайды. Бірақ мұнара кенеттен сөйлеп, оған Грекияның Лакедемон қаласына барып, Таенарус деп аталатын жерді іздеуге кеңес береді, онда жер астына түсетін қақпаны табады. Мұнара жер асты жолын табуға қатысты нұсқаулар береді:

Дистің жолы осында, ал ашық қақпалардан жолсыз бағыт көрінеді. Еңсергеннен кейін, Оркустың патшалығына жеткізетін тоқтаусыз жолға түсесің. Бірақ осы нүктеден кейін көлеңкелер арқылы қолың бос жүрме, екі қолыңда бал қосылған арпа наны алып жүр, ал аузыңда екі тиын болсын. Сөйлейтін мұнара оған бірнеше қауіпті бейнелердің арасынан өтерде үнсіздік сақтауды ескертеді: таяқпен жүктелген қамырды айдайтын жаңсақ адам, тірілер мен өлілер әлемін бөліп тұрған өзенде жүзіп бара жатқан өлі адам және тоқып жатқан қарт әйелдер. Мұнара ескертеді, олар оның көмегін сұрап, оны жолдан тоқтатуға тырысады: оларға құлақ аспау керек. Нан – Оркустың үш басты күзетші иті Серберді алаңдату үшін, ал екі тиын – қайта оралу үшін Кемеші Харонға арналған. Барлығы жоспар бойынша орындалады, және Прозерпина Психеяның қарапайым тілегін қабылдайды. Бірақ ол күннің жарығына қайта кіргенде, Психеяны батыл қызығушылық жеңіп алады, және өзінің сұлулығын арттыру үмітімен қорапты ашуға қарсы тұра алмайды. Ол ішінде "тозақтық және Стикс ұйқысынан" басқа ештеңе таба алмайды, ол оны терең және қимылсыз маусырға түсіреді.

Қайта қосылу және мәңгілік махаббат

Осы арада Купидонның жарасы сауығып, ол терезеден ұшып, анасының үйінен қашып кетеді. Психеяны тапқан соң, оның бетінен ұйқыны алып, қорапқа қайта салады, сосын оны еш зиян келтірмейтін жебемен шалады. Ол оны көкке көтеріп, сандықты Венераға көрсету үшін алып барады. Содан кейін ол Зевске шағымданады, Зевс болашақта Купидонның көмегіне ие болғанда, өзінің келісімін береді, егер таңдалған бойжеткен оның көзіне түсе қалса. Зевс Гермеске көктегі театрға қадірлі құдайлардың жиналысын шақыруды бұйырады, онда ол мақұлдау туралы жариялайды, Венераны араласпауға ескертеді және Психеяға өлместік сусын – амброзияны сыйлайды, осылайша олар тең дәрежеде некелесе алады. Оның айтуынша, олардың одағы Купидонды бұрынғы адалдықты бұзу мен ұятсыз қарым-қатынастардан арылтырады. Зевстің сөзіне құрмет көрсету үшін той жасалады. Бақытты неке және дау-жанжалдардың шешілуімен ертегі классикалық комедия немесе Дафнис пен Хлоя сияқты грек романдарының үлгісімен аяқталады. Олардың туған баласы Волуптас (грекше Hedone ‘Ηδονή), яғни "Қуаныш" болады.

Купидон мен Психаның үйлену тойы

Құдайлар жиналысы бейнелеу және сахналық өнер үшін танымал тақырып болды, әсіресе Купидон мен Психеяның үйлену тойы өте бай оқиға болды. Пелей мен Тетистің үйлену тойымен бірге бұл өнердегі "Құдайлардың мейрамы" сахнасының ең көп таралған көрінісі. Апулей бұл көріністі римдік мерекелік кешкі ас (цена) ретінде сипаттайды. Енді күйеу болған Купидон құрметті орынға ("жоғарғы" диванға) отырып, Психеяны құшағына алады. Зевс пен Гера да осылай орналасады, ал қалған құдайлар да өз орнында тұрады. Апулей шарапшыны Ганимед деп атамай, тек ille rusticus puer, "осы ауылдың баласы" деп атайды. Римдіктердің шарап құдайы Либер компанияның қалған мүшелеріне қызмет етеді. От құдайы Вулкан тамақ пісіреді; Horae ("Мезгіл" немесе "Сағат") гүлдестесімен және басқа гүлдермен бәрін әшекейлейді; Грейс бальзамның иісімен, ал Музалар әуенді әнмен құлқытады. Аполлон өзінің лирасына ән салады, ал Венера тойда билеуде басты рөлді алады, Музалар оның хор қыздары, аулос (латын тілінде сүңгуір) соққан сатир және жас Пан пан құбырлары (фистула) арқылы өзін білдіреді. Той әңгіме құрылымы мен махаббат оқиғасын аяқтайды: Психея өзінің одиссеясының басында Купидонның үйінде көрген құпиялы түрде берілген ләззаттар, ол жерлеу рәсімдерімен алданған некеге кірген кезде, құдайлар залында нақты некеге арналған дұрыс рәсімдермен қайтадан ойлап шығарылады. Құдайлардың орынды ретпен орналасуы (in ordinem) римдіктер үшін лекцистерниумның діни рәсімін еске түсіреді – бұл аса маңызды құдайлар үшін сән-салтанатқа толы төсектерге орнатылған мүсіндер түрінде өткізілетін қоғамдық қонақасы, олардың қатысып отырғанындай көрінеді. Той тойлары Ренессанс өнерінің сүйікті тақырыбы болды. 1497 жылы Джованни Сабадино дельи Ариенти Феррара маңындағы Вилла Белригуардода қазір жоғалған Купидон мен Психея циклының сипаттамасында банкетті басты орынға қойды. Римдегі Вилла Фарнезинада бұл Рафаэль мен оның шеберханасының Loggia di Psiche (шамамен 1518 ж.) және Кастель Сант-Анжелодағы Перино дель Ваганың "Станза ди Психе" (1545–46) үшін екі маңызды көріністің бірі болды. Бұл солтүстік суретшілерінің құдайлар жиналысын бейнелеуіне әсер етті. Бұл сурет өз кезегінде Бартоломей Спрангердің 1585 жылы жасаған сол тақырыптағы суретінен алынған, ол "Голланд маниризмінің классикасы" деп есептеледі және көптеген тұлғаларды қамтитын үлгілі композициясы үшін Карел Ван Мандер талқылаған. 18 ғасырда Франсуа Бушенің "Купидон мен Психеяның үйленуі" (1744) жарықшылдық идеалдарын бекітті, онда Юпитер биліктің иесі ретінде сүйікті теңдердің некесін қадағалайды. Сурет Рококо стиліне тән пастельді бояуларды, сұйық нәзіктікті және жастық пен сұлулыққа толы ғашықтық көріністерді көрсетеді.

The assembly of the gods has been a popular subject for both visual and performing arts, with the wedding banquet of Cupid and Psyche a particularly rich occasion. With the wedding of Peleus and Thetis, this is the most common setting for a "Feast of the Gods" scene in art. Apuleius describes the scene in terms of a festive Roman dinner party (cena). Cupid, now a husband, reclines in the place of honor (the "top" couch) and embraces Psyche in his lap. Zeus and Hera situate themselves likewise, and all the other gods are arranged in order. The cupbearer of Jove (Zeus's other Roman name) serves him with nectar, the "wine of the gods"; Apuleius refers to the cupbearer only as ille rusticus puer, "that country boy", and not as Ganymede. Liber, the Roman god of wine, serves the rest of the company. Vulcan, the god of fire, cooks the food; the Horae ("Seasons" or "Hours") adorn, or more literally "empurple", everything with roses and other flowers; the Graces suffuse the setting with the scent of balsam, and the Muses with melodic singing. Apollo sings to his lyre, and Venus takes the starring role in dancing at the wedding, with the Muses as her chorus girls, a satyr blowing the aulos (tibia in Latin), and a young Pan expressing himself through the pan pipes (fistula). The wedding provides closure for the narrative structure as well as for the love story: the mysteriously provided pleasures Psyche enjoyed in the domus of Cupid at the beginning of her odyssey, when she entered into a false marriage preceded by funeral rites, are reimagined in the hall of the gods following correct ritual procedure for a real marriage. The arranging of the gods in their proper order (in ordinem) would evoke for the Roman audience the religious ceremony of the lectisternium, a public banquet held for the major deities in the form of statues arranged on luxurious couches, as if they were present and participating in the meal. The wedding banquet was a favored theme for Renaissance art. As early as 1497, Giovanni Sabadino degli Arienti made the banquet central to his description of a now lost Cupid and Psyche cycle at the Villa Belriguardo, near Ferrara. At the Villa Farnesina in Rome, it is one of two main scenes for the Loggia di Psiche (ca. 1518) by Raphael and his workshop, as well as for the Stanza di Psiche (1545–46) by Perino del Vaga at the Castel Sant' Angelo. which influenced how other northern artists depicted assemblies of the gods in general. The engraving in turn had been taken from Bartholomaeus Spranger's 1585 drawing of the same title, considered a "locus classicus of Dutch Mannerism" and discussed by Karel Van Mander for its exemplary composition involving numerous figures. In the 18th century, François Boucher's Marriage of Cupid and Psyche (1744) affirmed Enlightenment ideals with the authority figure Jupiter presiding over a marriage of lovely equals. The painting reflects the Rococo taste for pastels, fluid delicacy, and amorous scenarios infused with youth and beauty.

Аллегория ретінде

Купидон мен Психеяның оқиғасы оңай элегорияланды. Ежелгі дәуірдің соңында Мартиан Капелла (5-ғасыр) оны адам жанының құлдырауы туралы аллегория ретінде қайта жасайды. Апулей үшін Психеяның жаны жыныстық махаббатқа адал болғаны үшін өлместікке ие болады. Мартиан нұсқасында жыныстық махаббат Психеяны өлімге ұшыраған материалдық әлемге тартады: «Купидон Психеяны ізгіліктен алып, адамант тізбектерімен байлайды». Осылайша, ертегі христиандық немесе мистикалық контекстте бейімделуге мүмкіндік берді, көбінесе жанның символы ретінде. Гностикалық «Әлемнің пайда болуы» мәтінінде алғашқы раушан Психеяның Купидонға бойын бергендегі қанынан туады. Христиан мифографы Фулгенций (6-ғасыр) Психеяны Адамның бейнесі деп есептейді, оны күнәлі құштарлық пен сезімталдықпен махаббаттың жұмағынан қуды. Психеяның қарындастары – Тән мен Еркін Ерік, ал ата-анасы – Құдай мен Материя. Боккаччо (14-ғасыр) үшін Купидон мен Психеяның үйленуі – жан мен Құдайдың біртүтас болуын көрсетеді. «Метаморфозалар» 13-ғасырда белгісіз болды, бірақ 1300-ші жылдардың ортасында Флоренцияның алғашқы гуманистері арасында көшірмелері тарала бастады. Боккаччоның «Купидон мен Психея» туралы мәтіні мен түсіндірмесі, оның «Жақсы ұлылардың тегі» (1370 жылдары жазылған және 1472 жылы жарық көрген) еңбегінде итальяндық Ренессанс кезеңінде ертегіні қабылдауға және оның Еуропаға таралуына үлкен серпіліс берді. Әңгімедегі ең танымал бейнелердің бірі – Психеяның керамикада, боялған шыныда және фрескаларда табылған, ұйықтаған жалаңаш Купидонды көруі. Маньеризм суретшілері осы сахнаға қатты қызығушылық танытты. Англияда Купидон мен Психея тақырыбы 1566-1635 жылдар аралығында «ең жарқын кезеңін» бастан кешірді, бұл Уильям Адлингтонның алғашқы ағылшын аудармасымен басталды. Эссекс, Хилл Холл үшін жасалған фреска циклы 1570 жылы Вилла Фарнезинадан үлгі алынып жасалды, ал Томас Хейвудтың «Махаббаттың иесі» атты маскарады Чарльз I мен Генриетта Марияның үйлену тойын мерекелеу үшін сахналады, кейіннен оның жеке бөлмесі Якоб Жорданның 22 суретінен тұратын Купидон мен Психея циклымен безендірілді. Цикл Психеяның қасиетке ие болуын төбесінің орталық бөлігіне қойды және королева Франциядан әкелген неоплатонизмнің құралы болды. Орацио Джентилески патшалық жұп үшін жасаған Купидон мен Психеяда толық киінген Психея бейнеленген, оның қызығушылығы психологиялық, ал Купидон көбінесе жалаңаш. Купидон мен Психеяға қызығушылықтың тағы бір шыңы 1790-шы жылдардың соңы мен 1800-ші жылдардың басында Парижде болды, бұл опера, балет, салон өнерінің, сәнді кітаптардың, сағаттар мен қабырға панельдері сияқты интерьердегі безендірулердің және тіпті шаштараздардың өркендеуіне әкелді. Француз төңкерісінен кейін миф өзін-өзі қайта құру құралына айналды. 18-19 ғасырлар аралығында ағылшын зиялылары мен өнер адамдарының арасында Купидон мен Психеяға деген сүйіспеншілік, ежелгі құпия діндерге деген қызығушылықпен қатар жүрді. 1810 жылы Британ мұражайына қосылған Портленд вазасы туралы жазған Эразм Дарвин Купидон мен Психея мифінің Элевсин циклдарының бір бөлігі болуы мүмкін деп болжады. Табиғат философиясына қызығушылық танытқан Дарвин көбелекті жанның орынды символы деп санады, өйткені ол жер бетінде жүретін құрт ретінде пайда болып, қуыршақ күйінде «өліп», содан соң әдемі қанатты жаратылыс ретінде қайта тіріледі.

The story of Cupid and Psyche was readily allegorized. In late antiquity, Martianus Capella (5th century) refashions it as an allegory about the fall of the human soul. For Apuleius, immortality is granted to the soul of Psyche as a reward for commitment to sexual love. In the version of Martianus, sexual love draws Psyche into the material world that is subject to death: "Cupid takes Psyche from Virtue and shackles her in adamantine chains". The tale thus lent itself to adaptation in a Christian or mystical context, often as symbolic of the soul. In the Gnostic text On the Origin of the World, the first rose is created from the blood of Psyche when she loses her virginity to Cupid. To the Christian mythographer Fulgentius (6th century), Psyche was an Adam figure, driven by sinful curiosity and lust from the paradise of Love's domain. Psyche's sisters are Flesh and Free Will, and her parents are God and Matter. To Boccaccio (14th century), the marriage of Cupid and Psyche symbolized the union of soul and God. The Metamorphoses remained unknown in the 13th century, but copies began to circulate in the mid 1300s among the early humanists of Florence. Boccaccio's text and interpretation of Cupid and Psyche in his Genealogia deorum gentilium (written in the 1370s and published 1472) was a major impetus to the reception of the tale in the Italian Renaissance and to its dissemination throughout Europe. One of the most popular images from the tale was Psyche's discovery of a naked Cupid sleeping, found in ceramics, stained glass, and frescos. Mannerist painters were intensely drawn to the scene. In England, the Cupid and Psyche theme had its "most lustrous period" from 1566 to 1635, beginning with the first English translation by William Adlington. A fresco cycle for Hill Hall, Essex, was modeled indirectly after that of the Villa Farnesina around 1570, and Thomas Heywood's masque Love's Mistress dramatized the tale to celebrate the wedding of Charles I and Henrietta Maria, who later had her withdrawing chamber decorated with a 22 painting Cupid and Psyche cycle by Jacob Jordaens. The cycle took the divinization of Psyche as the centerpiece of the ceiling, and was a vehicle for the Neoplatonism the queen brought with her from France. The Cupid and Psyche produced by Orazio Gentileschi for the royal couple shows a fully robed Psyche whose compelling interest is psychological, while Cupid is mostly nude. Another peak of interest in Cupid and Psyche occurred in the Paris of the late 1790s and early 1800s, reflected in a proliferation of opera, ballet, Salon art, deluxe book editions, interior decoration such as clocks and wall paneling, and even hairstyles. In the aftermath of the French Revolution, the myth became a vehicle for the refashioning of the self. In English intellectual and artistic circles around the turn of the 18th and 19th centuries, the fashion for Cupid and Psyche accompanied a fascination for the ancient mystery religions. In writing about the Portland Vase, which was obtained by the British Museum around 1810, Erasmus Darwin speculated that the myth of Cupid and Psyche was part of the Eleusinian cycle. With his interest in natural philosophy, Darwin saw the butterfly as an apt emblem of the soul because it began as an earthbound caterpillar, "died" into the pupal stage, and was then resurrected as a beautiful winged creature.

Аудармалар

Уильям Адлингтон 1566 жылы Апулейдің "Метаморфозалары" атты туындысын ағылшын тіліне алғаш рет аударған. Адлингтон неоплатонизмді зерттеуге қызығушылық танытпаған көрінеді, бірақ оның аудармасы түпнұсқаның сезімталдығын тұрақты түрде жойды. Роберт Грейвстің аудармасы 1951 жылы "Луцийдің түрленулері" деген атпен жарық көрді, сонымен қатар "Алтын есек" деп те аталды, Роберт Грейвстің Апулейден жасаған жаңа аудармасы, оны Farrar, Straus & Giroux, Нью-Йорк баспасы шығарды.

Шығу тегі

Фольклорлық зерттеулер де осы әңгіменің болу себебін зерттеумен айналысып келеді. Ұзақ зерттеулер авторы – швед фольклорисі Ян Оджвинд Сван және неміс филологы Людвиг Фридландер оның легитимді фольклорлық көзден шыққандығы туралы идеяны қорғады. Кейбір ғалымдар жалғыз көзді іздеуге бейім: Стит Томпсон итальяндық тегін ұсынды, ал Лески, Гедеон Хует және Γεώργιος Μέγας грек тегін көрсетті. Француз Эмиль Дерменгем Солтүстік Африкалық көзді жақтады, одан кейін француз зерттеушілері Неджима мен Эммануэль Плантаде, барлығы да Апулейдің қазіргі Алжирде орналасқан Нумидиядағы Мадауроста туып, өмір сүргендіктен, бұл ертегінің бербер фольклорының өңделген нұсқасы екенін айтты. Ғалымдардың тағы бір тобы Апулейдің әңгімесіне негіз болатын мифтерді қарастырады. Неміс классигі Ричард Август Райценштейн "ирандық қасиетті мифті" Мысыр арқылы Грекияға әкелінген деп болжады. Грэхам Андерсон Кіші Азиядағы мифтік материалдарды қайта өңдеуді ұсынады (әсіресе, хетттердің Телипину мифі). Румын фольклорисі Петру Караман да қайтыс болғаннан кейін жарияланған зерттеуінде фольклорлық текті қолдады, бірақ Апулейдің христиандыққа дейінгі жылан немесе дракон күйеуі туралы, немесе түнде адамға айналатын «Жыландар патшасы» туралы мифке грек-рим мифологиясын қосып өңдегенін айтты. Ал, неміс классигі Детлев Фелинг сыншыл көзқараспен қарап, бұл әңгіменің Апулейдің өзінің әдеби туындысы екенін жақтады.

Әдеби мұрасы

Фридландер сонымен қатар "Купидон және Психея" әңгімелер цикліне (кейіннен "Жоғалған күйеуді іздеу" және "Күйеу жігіт ретінде жануар" деп аталды) байланысты, адам қызы мен жануарға айналдырылған ханзада арасындағы неке туралы бірнеше еуропалық әңгімелерді тізімдеді. Бруно Беттельхайм "Сиырлы әңгімелердің пайдасы" еңбегінде 18 ғасырғы "Ару және Адам" ертегісінің Купидон мен Психеяның нұсқасы екенін айтады. Апулейден алынған мотивтер бірнеше ертегілерде кездеседі, соның ішінде Золушка мен Румпельштильцкин ертегілерінде, классикалық дәстүрде білім алған фольклоршылар жинаған нұсқаларда, мысалы, Шарль Перро мен Гримм ағайындылары. Гримм нұсқасында Золушкаға күл мен бұршақ ажырату міндеті жүктеледі, оған құстар көмектеседі, ал Психеяға Венера жүктеген дәнді және бұршақты сұрыптауда құмырсқалар көмектеседі. Золушка сияқты, Психеяның да қызғанышпен қараған екі қарындасы бар, олар ең жақсы жігітке ие болу үшін оған бәсекелес болады. Золушканың қарындастары оған еліктеу үшін өз аяқтарын жарақаттайды, ал Психеяның қарындастары тік жардан құлайды. Ханс Кристиан Андерсеннің "Кішкентай теңіз қызы" ертегісінде Кішкентай теңіз қызына оның әпкелері пышақ береді, олар оның шеккен барлық азабын тоқтатып, оны қайтадан теңіз қызына айналдыру үшін, оны ұйықтаған ханзадасымен бірге өлтіруге көндіруге тырысады. Алайда ол ханзаданы өлтіре алмайды. Психеядан айырмашылығы, ол өлімсіздікке ие болмаса да, оның махаббатына қол жеткізе алмайды, бірақ бәрібір өзі аңсаған мәңгілік жанды иеленеді. Томас Булфинч өзінің "Аңыз дәуірі" үшін Купидон мен Психея ертегісінің қысқартылған нұсқасын жазды, Тигдің Купидонның өзін-өзі жарақаттауы туралы ойлап тапқан идеясын пайдаланды, ол түпнұсқада кездеспеген. Жозефин Престон Пибоди балалар үшін өзінің "Ескі грек халық ертегілері" (1897) кітабында нұсқасын жазды. К. С. Льюис "Біз бет-әлпеттерге ие болғанша" романы Апулейдің "Купидон және Психея" ертегісін Психеяның әпкесінің көзқарасынан қайта баяндайды. "Біз бет-әлпеттерге ие болғанша" - К. С. Льюистің соңғы көркем шығармасы және Апулейдің оқиғасын заманауи стильде кеңейтеді.

Friedländer also listed several European tales of marriage between a human maiden and prince cursed to be an animal, as related to the "Cupid and Psyche" cycle of stories (which later became known as "The Search for the Lost Husband" and "Animal as Bridegroom"). Bruno Bettelheim notes in The Uses of Enchantment that the 18th century fairy tale Beauty and the Beast is a version of Cupid and Psyche. Motifs from Apuleius occur in several fairy tales, including Cinderella and Rumpelstiltskin, in versions collected by folklorists trained in the classical tradition, such as Charles Perrault and the Grimm brothers. In the Grimm version, Cinderella is given the task of sorting lentils and peas from ash, and is aided by birds just as ants help Psyche in the sorting of grain and legumes imposed on her by Venus. Like Cinderella, Psyche has two envious sisters who compete with her for the most desirable male. Cinderella's sisters mutilate their own feet to emulate her, while Psyche's are dashed to death on a rocky cliff. In Hans Christian Andersen's The Little Mermaid, the Little Mermaid is given a dagger by her sisters, who, in an attempt to end all the suffering she endured and to let her become a mermaid again, attempt to persuade her to use it to slay the Prince while he is asleep with his new bride. She cannot bring herself to kill the Prince, however. Unlike Psyche, who becomes immortal, she doesn't receive his love in return, but she, nevertheless, ultimately earns the eternal soul she yearns for. Thomas Bulfinch wrote a shorter adaptation of the Cupid and Psyche tale for his Age of Fable, borrowing Tighe's invention of Cupid's self wounding, which did not appear in the original. Josephine Preston Peabody wrote a version for children in her Old Greek Folk Stories Told Anew (1897). C. S. Lewis' Till We Have Faces is a retelling of Apuleius' Cupid and Psyche from the perspective of one of Psyche's sisters. Till We Have Faces is C. S. Lewis' last work of fiction and elaborates on Apuleius' story in a modern way.

Сахналық өнер

1634 жылы Томас Хейвуд Купидон мен Психеяның әңгімесін Карл I сарайы үшін маскаға айналдырды. Луллидің «Психеясы» (1678) – бұл барокколық француз операсы («tragédie lyrique»), ол Мольердің 1671 жылғы пьесасына негізделген, және Луллидің музыкалық интермедіолары бар. Мэтью Локктың «Психея» жартылай операсы (1675) – 1671 жылғы қойылымның еркін өңдеуі. 1800 жылы Людвиг Абейль өзінің төрт актілі неміс операсын (сингшпиль) – «Амор мен Психеяны» премьералады, либреттосы Франц Карл Химердің Апулейден алынған туындысы. 19 ғасырда Купидон мен Психея «өзгерістерге» – көрінетін интерлюдияларға, оларға тірі суреттер (tableau vivants), транспаренттер және сахналық жабдықтар кірді, бұл пантомима сахналарының арасында, бірақ сюжетке тікелей қатысы жоқ қойылымдар болып табылды. 1890 жылдары, вадевильдің бөлігі ретінде тірі суреттер немесе «көрінетін суреттер» модаға түскен кезде, Бугероның 1889 жылғы «Психея мен Амор» туындысы сахналаған өнер туындыларының бірі болды. Бұл суреттерді жасау үшін костюмдік актерлер түпнұсқадан мұқият көшірілген және үлкен сурет рамкасына сыйымды фон алдында «мұздап» тұрды. Жылаңаштықты шынайылық, жақсы талғам және мораль нормаларын сақтау үшін дене түсіне боялған тоққыштармен жасады. Білім беру және көркемдік құндылығы бар деп мәлімделген әйелдердің жалаңаш бейнелері – танымал көрініс – цензурадан қашуға мүмкіндік берді. «Психея мен Амор» картинасын 1892 жылы Еуропа мен Америка Құрама Штаттары бойынша гастрольдеген көркем суретші Эдуард фон Киланьи, сондай-ақ 1894 жылдың желтоқсанында басталган австралиялық қойылымда Джордж Гордон қайта жаңғыртты. Ұшудың иллюзиясын ұстап тұру өте қиын болғандықтан, бұл сурет қажетті түрде қысқа болды. Фредерик Эштон Лорд Бернерстің музыкасымен және сэр Фрэнсис Роуздің декорациясымен «Купидон мен Психея» балетін қойды, ол алғаш рет 1939 жылдың 27 сәуірінде Садлер Уэллс балеті (қазіргі Корольдік балет) арқылы орындалды. Фрэнк Стафф Купидон, Джулия Фаррон Психея, Майкл Сомс Пан, ал Джун Брей Венера рөлінде биледі.