Кіріспе
Сандро Боттичеллидің суреті «Венераның тууы» (наʃʃita di ˈvɛːnere) – итальян суретшісі Сандро Боттичеллидің суреті, шамамен 1480-ші жылдардың ортасында салынған. Суретте құдай Венера туғаннан кейін теңізден толық бойымен шығып, жағаға келген сәт бейнеленген (Венера Анадиомена деп аталады және өнерде жиі көрсетіледі). Сурет Италиядағы Флоренция қаласындағы Уффици галереясында сақталуда. Бұл екі сурет жұп болмаса да, «Венераның тууы» суреті Ботичеллидің тағы бір ірі мифологиялық туындысы – «Примавера» суретімен бірге талқыланады, ол да Уффициде орналасқан. Олар әлемдегі ең танымал суреттердің қатарында және итальяндық Ренессанс кезегінің иконалары болып саналады. Екеуінің ішінде «Венераның тууы» суреті «Примаверадан» гөрі жақсы танымал. Классикалық мифологиядан алынған сюжеттерді осыншалық үлкен көлемде бейнелеу бұл суреттерге дейін батыс өнерінде классикалық антикалық дәуірден бері кездеспеген, сондай-ақ «Венераның тууындағы» әйел бейнесінің өлшемі мен айқындығы да ерекше. Бұрын осы екі суретті де Медичи әулетінің бір мүшесі тапсырыс берген деп есептелген, бірақ қазір бұл мәселе нақты емес. Суреттер өнер тарихшылары тарапынан көптеген рет талданды, талқылаудың басты тақырыптары: ежелгі суретшілерді үлгі алу, тойлау рәсімдерінің контексі (көпшілік пікір бойынша), Ренессанс неоплатонизмінің ықпалы (даулы мәселе) және тапсырыс берушілердің кім екендігі (келісім жоқ). Дегенмен, көптеген өнер тарихшылары «Венераның тууы» суретінің мағынасын түсіну үшін күрделі талдаудың қажеті жоқ деп санайды, бұл «Примавера» суретіне тән. Суретте ұсақ-түйектер болғанымен, оның негізгі мәні – грек мифологиясынан алынған дәстүрлі көріністің тікелей және жеке интерпретациясы. Оның сезімдік тартымдылығы жоғары және қарапайым адамға да түсінікті болғандықтан, осы сурет өте танымал.
The Birth of Venus ( ˈnaʃʃita di ˈvɛːnere) is a painting by the Italian artist Sandro Botticelli, probably executed in the mid 1480s. It depicts the goddess Venus arriving at the shore after her birth, when she had emerged from the sea fully grown (called Venus Anadyomene and often depicted in art). The painting is in the Uffizi Gallery in Florence, Italy. Although the two are not a pair, the painting is inevitably discussed with Botticelli's other very large mythological painting, the Primavera, also in the Uffizi. They are among the most famous paintings in the world, and icons of Italian Renaissance painting; of the two, the Birth is better known than the Primavera. As depictions of subjects from classical mythology on a very large scale they were virtually unprecedented in Western art since classical antiquity, as was the size and prominence of a nude female figure in the Birth. It used to be thought that they were both commissioned by the same member of the Medici family, but this is now uncertain. They have been endlessly analysed by art historians, with the main themes being: the emulation of ancient painters and the context of wedding celebrations (generally agreed), the influence of Renaissance Neo Platonism (somewhat controversial), and the identity of the commissioners (not agreed). Most art historians agree, however, that the Birth does not require complex analysis to decode its meaning, in the way that the Primavera probably does. While there are subtleties in the painting, its main meaning is a straightforward, if individual, treatment of a traditional scene from Greek mythology, and its appeal is sensory and very accessible, hence its enormous popularity.
Сипаттамасы мен тақырыбы
Ортасында жаңа туған құдай Венера алып деңіз қабығында жалаңаш тұр. Қабықтың мөлшері – таза қиял өнімі, сонымен қатар осы тақырыптың классикалық бейнелерінде де кездеседі. Сол жақта жел құдайы Зефирус оған соққан желді, оның аузынан радиалды сызықтар арқылы көрсетеді. Ол ауада, және бір жас әйелді алып жүр, ол да соққан желге қатысады, бірақ одан әлсіз. Екеуінің де қанаттары бар. Вазари оны «Аура» деп атаған, яғни жеңіл желдің бейнесі деп дұрыс айтқан. Олардың бірлескен күштері Венераны жағалауға қарай соғып, оң жақтағы басқа тұлғалардың шашы мен киімдерін де соқтырады. Оң жақта, жерден сәл көтеріліп тұрған әйел Венера жағаға жеткенде оны жабу үшін зәулім плащ немесе киім ұстап тұр. Ол үш Хораның (Сағаттардың) бірі, грек құдайларының маусымдар мен уақыттың басқа да бөлімдерін бейнелейтін кіші құдайлары, және Венераның ілесушілері. Оның киімінің гүлдік әшекейі оның Көктем Хорасы екенін көрсетеді. Ол Венера келгеніне қуанып, сергек және көңілді көрінеді. Екінші дәрежелі әйел тұлғаларын Primavera картинасындағыдай тануға болады: Зефир ұстаған нимфа Хлорис болуы мүмкін, ол оның әңгімесінің кейбір нұсқаларында үйленген гүл нимфасы, ал құрлықтағы тұлға Флора болуы мүмкін. Флора – грек Хлорисінің римдік баламасы; Primavera картинасында Хлорис Овидийдің «Fasti» еңбегіне сәйкес Флораға айналады, бірақ мұнда осындай трансформация болды деу қиын. Дегенмен, екі ұшқан тұлғамен бірге соққан гүлдер Хлориске сай келер еді. Бұл картинаның тақырыбы қатаң айтқанда «Венераның тууы» емес – бұл атау он тоғызыншы ғасырда картинаға берілген (дегенмен Вазари осылай атаған), бірақ оның оқиғасындағы келесі сахна, ол желдің күшімен құрлыққа жеткен кездегі көрініс. Бұл жер, гректер Венераның жері деп есептеген Жерорта теңізіндегі Китера және Кипр аралдарын көрсетеді.
Техникалық
Сурет үлкен, бірақ Primavera-дан сәл кішірек, ал Primavera панельдік сурет болса, бұл арзан матаға (кенепке) салынған. Кенептің танымалдылығы артып келе жатты, әсіресе елді мекендердегі виллалар үшін жасалған суреттерге, олар қалалық сарайларға қарағанда қарапайым, арзан және көңілді безендірілді, себебі олар сән-салтанат емес, ләззат алу үшін арналған. Сурет екі кенептен тұрады, олар жұмыс басталар алдында тігіліп біріктірілген, ал негіз көк түске боялған гипстен жасалған. Боттичеллидің әдетте панельдерде жұмыс істеу әдісімен салыстырғанда айырмашылықтар бар, мысалы, дене бөліктерінің астындағы жасыл түстің бірінші қабатының жоқтығы. Қазіргі заманғы ғылыми зерттеулер бірнеше түзетулерді көрсетті. Hora бастапқыда "төменгі классикалық сандалдарды" киген, ал ол ұстап тұрған плащтың жағасы кейіннен қосылған. Венера мен ұшқан жұптың шаштары өзгертілген. Шаш, қанаттар, маталар, қабық және пейзаж сияқты нәрселердегі жарқырау үшін алтын пигменті көп мөлшерде қолданылған. Бұлардың бәрі суретке жақтау орнатылғаннан кейін салынған. Ол "салқын сұр лакпен" жабылған, мүмкін жұмыртқа сарысы қолданылған. Primavera-дағыдай, Зефирдің серігінің қанаттарына, сондай-ақ апельсин ағаштарының жапырақтарына қолданылған жасыл пигмент уақыт өте келе жарыққа ұшырағаннан кейін айтарлықтай күңгірттеліп, түстердің қалыпты тепе-теңдігін бұзды. Жоғарғы оң жақ бұрыштағы кейбір жапырақтардың бөліктері, әдетте жақтаумен жабылған, аз әсер көрді. Теңіз бен аспанның көк түстері де өз жарықтығын жоғалтты.
Тарих және уақыт
Көптен бері Боттичеллиге Флоренциядағы Медичи отбасы, мүмкін Лоренцо ди Пьерфранческо де Медичи (1463–1503) – Боттичеллидің басты меценаты, оның туысы Лоренцо де Медичидің, "il Magnifico" ықпалымен сурет салуға тапсырыс берген деп айтылып келеді. Бұл тұжырымды алғаш рет Герберт Хорн 1908 жылғы монографиясында, Боттичелли туралы алғашқы ірі заманауи еңбегінде келтірді, және көптеген авторлар ұзақ уақыт бойы оны қолдады, бірақ соңғы кезде оған күмәнмен қараушылар көбейді, дегенмен оны кейбір мамандар әлі де қабылдайды. Суреттің әртүрлі интерпретациялары осы шығу тегіне сүйенеді. "il Magnifico" мен оның жас туыстары және қамқоршылары Лоренцо ди Пьерфранческо мен оның інісі Джованни ди Пьерфранческо де Медичи арасындағы қарым-қатынас, болжам бойынша, әрқашан керіс болған, алайда кейбір түсіндірмелерде айтылғандай, үлкен Лоренцоны даңқтаған туындыны тапсыру саяси мақсатта болған болуы мүмкін. Қайсы Лоренцоны еске түсіру мақсатында болғаны туралы қасақана түсініксіздік болуы мүмкін. Кейінгі жылдары отбасының екі тармағы арасындағы антагонизм ашық білінді. Хорн картинаны 1477 жылы Лоренцо мен Джованни Флоренциядан тыс жердегі Вилла ди Кастеллоны сатып алып, қайта жаңарту кезінде, жаңа үйлерін безендіру үшін тапсырыс берген деп санайды. Бұл олардың әкесі 46 жасында қайтыс болғаннан кейін, жас ұлдарды Флоренцияның де-факто билеушісі және Медичи отбасының аға тармағы Лоренцо иль Магнификоның қамқорлығына қалдырды. Бастапқы тапсырыс туралы жазбалар жоқ, ал суретті алғаш рет Вазари атап өтті, ол оны Primavera-мен бірге Кастеллода, 1550 жылғы өзінің "Өмірлер" атты еңбегінің бірінші басылымынан бұрын, шамамен 1530–1540 жылдары көрген. 1550 жылы Вазари өзі виллада сурет салған, бірақ ол бұрын да сонда болған болуы мүмкін. Бірақ 1975 жылы Primavera-дан айырмашылығы, "Туу" 1499 жылы Лоренцо ди Пьерфранческоның отбасы тармағына тиесілі өнер туындыларының тізімінде жоқ екені анықталды. Рональд Лайтбоун картина тек содан кейін ғана Медичилердің меншігіне өткен деген тұжырымға келді. Тізім тек 1975 жылы жарияланды және көптеген бұрынғы болжамдарды жарамсыз етті. Хорн туындыны 1477 жылы вилланы сатып алғаннан кейін және Боттичеллидің 1481 жылы Римге Сикстин капелласын безендіруге аттанғанға дейін жасаған деп санайды. Соңғы зерттеушілер жұмыстың Боттичелли стилінің дамуындағы орнына сүйене отырып, шамамен 1484–1486 жылдарға жатқызады. Primavera қазір әдетте одан бұрын, 1482 жылы Боттичеллидің Римнен оралғаннан кейін және мүмкін 1482 жылдың шілдесінде Лоренцо ди Пьерфранческоның үйлену тойына дейін жасалған деп есептеледі, бірақ кейбір мамандар Боттичеллидің Римге аттанғанға дейін жасалғанын да айтады. Екі картина Кастеллода біріктірілгеннен бері олар бірге сақталып келеді. Олар 1815 жылға дейін Кастеллода болды, содан кейін Уффициге көшірілді. Бірнеше жыл бойы, 1919 жылға дейін, олар Флоренциядағы тағы бір мемлекеттік мұражай – Галерея делл'Академияда сақталды.
Ежелгі өнер
Орталық тұлға ретінде ірі әйелдің жалаңаш бейнесі постклассикалық батыс суретталуында бұрын-соңды болмаған жаңалық болды және ол, әсіресе, Боттичеллидің 1481–82 жылдары Сикстин капелласының қабырғаларында жұмыс істеген Римде осы кезеңде жарық көрген классикалық мүсіндерге тікелей сіңіп кетті. Боттичеллидің Венерасының позы классикалық антикалық Венера Пудика ("Сұлулық Венерасы") типіне сәйкес келеді, онда қолдар кеуде мен ұяны жабу үшін ұсталады; классикалық өнерде бұл жаңа туған Венера Анадиоменмен байланысты емес. Осы типтің танымал мысалы – 1559 жылы Римдегі Медичи жинағында болған Венера де Медичи мүсіні, Боттичелли оны зерттеуге мүмкіндік алған болуы мүмкін (оның табылған күні нақты емес). Суретші және оған кеңес берген гуманистік ғалымдар Плиний Ескінің ежелгі грек суретшісі Апелдің жоғалған шедевр туындысын еске түсірген болар. Плинийдің сөзіне қарағанда, Александр Македонский өзінің сүйіктісі Кампаспеге жалаңаш Венераның моделі болуды ұсынды, ал кейіннен Апелдің қызға ғашық болғанын түсінгеннен кейін, оны суретшіге жомарттықпен сыйлады. Плиний Апелдің Кампаспе бейнеленген Венера суреті кейіннен "Август әкесі Цезарьдің ғибадатханасына арналған" деп жазды. Плинийдің айтуынша, "суреттің төменгі бөлігі зақымдалған, оны қалпына келтіретін адамды табу мүмкін болмады. Бұл сурет қартаю және шіру салдарынан бүлініп, Нерон оны Дорофейдің қолынан жасалған басқа суретпен алмастырды". Плиний сондай-ақ Апелдің Венераның тағы бір суреті туралы "оның бұрынғы туындысынан да жоғары" деп атап өтті, оны суретші бастаған, бірақ аяқтамаған. Әртүрлі медиадағы жаңа туған Венераның алып қабықта бейнеленген римдік суреттері осы суреттердің шикі туындылары болуы мүмкін. Боттичелли Помпейде кейіннен табылған фрескаларды көре алмаған, бірақ терракотта немесе гравировкаланған асыл тастардағы мотивтің кіші нұсқаларын көрген болуы мүмкін. Помпейдегі "Венера үйінде" Венераның басқа туындыларда да кездесетін, қабықта жатқан фрескасы бар; басқа суреттерде ол шашымен қолдарымен тұр, одан суды сығып алады, қабықпен немесе қабықсыз. Бұл суреттің екі өлшемділігі Боттичеллиге белгілі ежелгі грек вазаларының суреттелу стилін немесе этрус қабірлерінің қабырғаларындағы фрескаларды еске түсіруге бағытталған қасақана әрекет болуы мүмкін.
Чарльз Р. Мактың түсіндірмесі
Венераның тууы туралы тағы бір түсіндірмені өнер тарихшысы және жазушы Чарльз Р. Мак ұсынады. Бұл түсіндіру жалпыға қабылданған көптеген нәрсені ескереді, бірақ Мак картинаны Лоренцо де Медичидің қасиеттерін дәріптейтін аллегория ретінде түсіндіреді. Бұл тұжырым Ренессанс өнер тарихшылары тарапынан кеңінен қабылданалмады және ол мәселелі болып қала береді, себебі ол картинаның Медичитердің тапсырысымен жасалғанына байланысты, бірақ жұмыс келесі ғасырға дейін Медичитердің қолында тіркелмеген. Мак бұл сахнаның Гомерлік гимн мен ежелгі суреттерден шабыттанғанын көрсетеді. Бірақ, Ботичеллиге осы суретті салуды тапсырған Медичи отбасының мүшесінің ойында жаңадан табылған Гомерлік гимннен гөрі көбірек болған болуы мүмкін. Ботичеллидің "Венераның тууы" картинасында оның ежелгі алдыңғысы Апелл бастаған жұмысты аяқтаған және тіпті одан да асып кеткен болуы мүмкін. Ботичеллиді қайта туылған Апелл ретінде қарастыруға қосымша дәлел 1488 жылы Уголино Вериноның "Флоренция тарихын мақтау туралы" атты өлеңінде айтылған талапты келтіреді. Ботичелли қайта тірілген Апелл ретінде тойланған болса да, оның "Венераның тууы" Флоренцияның бас азаматы Лоренцо де Медичидің ерекше табиғатын көрсетеді. Сурет қазір Медичи отбасының басқа мүшесі үшін жасалған сияқты көрінсе де, ол оның басшысы Лоренцо де Медичиді мақтауға және оны дәріптеуге арналған болуы мүмкін. Дәстүр бойынша, Ботичеллидің суретіндегі Венера бейнесі әйгілі сұлу Симонетта Каттанео Веспуччимен байланысты, оның есімдері Лоренцо мен оның інісі Джулианоның ең жақын адамы болған. Симонетта Лигурия теңіз жағасындағы Портовенере қаласында ("Венера порты") дүниеге келген болуы мүмкін. Осылайша, Ботичеллидің түсіндіруінде, Александр Македонскийдің (Лауренцияның алдыңғысы) сүйіктісі Панкаспе (Симонеттаның ежелгі тірі прототипі) танымал грек суретшісі Апеллдің (Боттичеллидің рекреациялық таланты арқылы қайта туылған) жоғалған Венераның сүйікті моделіне айналады, ол Римде император Августтың Флоренцияның болжамды негізін қалаушы Юлий Цезарьға арналған ғибадатханасына орнатылды. Ботичеллидің "Венераның тууы" картинасында Лоренцоға жасалған сілтемелер, оң жақтағы лавр бұталары сияқты басқа да ішкі көрсеткіштермен қолдау көрсетілген, бұл Флоренцияның білімді гуманистерінің бағалайтын нәрсесі болар еді. Осыған сәйкес, Лоренцо жаңа Александр Македонскийке айналады, ол Августпен, алғашқы Рим императорымен және тіпті Флоренцияның аңызға айналған негізін қалаушы Цезарьмен байланысты. Сонымен қатар, Лоренцо тек керемет қана емес, Плинийдің әңгімесіндегі Александр сияқты, сондай-ақ жомарт. Ақырында, "Венераның тууы" туралы осы тұжырымдар Медичитер мен Ботичеллиге ғана емес, сонымен қатар ежелгі дәуірдің ең ұлы тұлғаларының мұрагерлері Флоренцияға да құрмет көрсетеді. Ботичеллидің "Венераның тууы" картинасының бұл жазық емес, христиандық оқуын да жоққа шығаруға болмайды, ол жоғарыда көрсетілген картинаның неоплатондық оқуынан туындауы мүмкін. Діни тұрғыдан қарағанда, Венераның жалаңаш болуы Еваның күнәға батқанға дейінгі тазалығын, сондай-ақ жұмақтың таза махаббатын көрсетеді. Жерге түскеннен кейін махаббат құдайы өлімге әкелетін күнәлардың жер бетіндегі киімін киеді, бұл жаңа Еваға – тазалығы жалаңаш Венерамен бейнеленген Мадоннаға әкелетін әрекет. Жер бетіндегі киіммен жамылғаннан кейін ол мәңгілік құтқарылудың таза сүйіспеншілігіне рухани жол ашатын христиан шіркеуінің тұлғасы болады. Бұл жағдайда Венера/Ева/Мадонна/Шіркеу бейнесі тұрған шағын қабық оның дәстүрлі түрде символды қажылық контекстіне сәйкес келеді. Сонымен қатар, теңіздің кең кеңістігі Марияның "теңіз жұлдызы" атағын еске түсіреді, ол Мадоннаның есіміне (Мария/теңіз) және аспан денесіне (Венера/жұлдыз) сілтеме жасайды. Теңіз Венераны тудырады, дәл сол сияқты Мария Мәсіхті, махаббаттың ең ұлы символын тудырады. Ботичеллидің Венераның тууының суреттемесіне ұсынылған көптеген түсіндірмелердің бірін таңдаудың орнына, оны әртүрлі көзқарас тұрғысынан қарастырған жөн. Бұл көп қабатты тәсіл – мифологиялық, саяси, діни – мақсат етілген.
Туынды нұсқалары
Боттичелли немесе оның шеберханасы шамамен 1490 жылы Венераның бейнесін тағы бір суретте қайталады. Бұл нақты өлшемдегі жұмыс ұқсас фигура мен позданы бейнелейді, жартылай ашық көйлек киіп, қараңғы фонға қарсы қойылған. Ол Туриндегі Сабауда галереясында сақталады. Берлинде де осындай шеберханада салынған Венера бар, ал басқалары «Жамандықтардың өртелуі» кезінде жойылған болуы мүмкін. Мысалдары Франция мен Германияға экспортталған, бұл, әлдебір Лукас Кранах-Ақсақалға әсер еткен болуы мүмкін. Он жылдан кейін Боттичелли Венераның бейнесін «Ақиқаттың» жалаңаш тұлғасына өзгертіп, «Апелдің жамандауы» суретінде қолданды. Мұнда бір қол көтеріліп, әділдік үшін көкке нұсқайды, ал фигураның үңілуі де жоғарыға қарай бағытталған; жалпы әсері мүлдем басқаша.
Халықтық мәдениеттегі сілтемелер
Суретші суреттің бөліктері 2013 жылғы Lady Gaga-ның Artpop альбомының обложкасының фондық суреті ретінде қолданылған. Альбомның жетекші синглы "Applause" музыкалық видеосы да суретке сілтеме жасайды, онда әнші сары шашты парик киіп, тек қана қабықшадан жасалған киімде бейнеленген. Музыкалық видеода Энди Уорхолдың "Мэрилин Диптихі" сияқты басқа да әйгілі өнер туындыларына жасалған сілтемелер де бар. Сурет 1988 жылғы Терри Гиллиамның "Барон Мюнхгаузеннің оқиғалары" фильмінің бір көрінісінде қайта жаңғыртылған.