Кіріспе

Юань (袁) — қытайлық тегі. 2019 жылы халық саны бойынша Қытайда 37-ші орында тұр. Стандартты қытай тілінде бұл тег Юань (ханью пиньині) немесе Юэн2 (Уэйд-Джайлс) деп транскрипцияланады. Басқа транскрипцияларға Йеу (Шанхай диалектісі), Ион (Чанду Гань), Юэн (Кантон диалектісі), Оан (Хоккиен/Мин Нань), Ван (Тэочеу), Вон (Корей тілі) және Вьен (Вьетнам тілі) жатады. Аймақтар бойынша айтылуында үлкен айырмашылықтар бар. Дәстүр бойынша, бұл тег қазіргі Шығыс Хэнань провинциясындағы ежелгі Чэнь мемлекетінің ақсүйек отбасынан шыққан. Иероглифтің жазбаша түрі бірінші ғасырда қалыптасқан. Хан әулеті кезінде бұл тег Рунаньдағы қуатты Юань кланымен, ал кейін Цзинь және Оңтүстік әулеттері кезінде Чэньдегі Юань кланымен байланысты болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл тег ханьқытайлары арасында жылдам өсім көрсетті, сонымен қатар түрлі қытай емес этникалық топтар да қабылдады. Қазіргі уақытта бұл тегті әлем бойынша 6,5 миллионнан астам адам иеленеді және Қытай халқының 0,54% құрайды. Соңғы алты ғасырда өсім бәсеңдегенімен, Юань тегі Қытайда, сондай-ақ шетелдегі қытайлар арасында кең таралған, ең жоғары концентрациясы Орталық Қытайдың Яңцзы дельтасы аймағында байқалады. Яңцзы дельтасы аймағында кландық сананың жоғары деңгейі болғандықтан, көптеген Юань генеалогиялары бар, олардың көпшілігі қазір мемлекеттік мекемелерде сақталады. Қытай үкіметі Қытайдан тыс жерлерде ата-тектік тарихқа қызығушылықты жандандыруда. Бұл "Жүз отбасылық тегі" өлеңіндегі 59-шы тег.

Тегі

Дәстүрлі дереккөздер бұл тегін б.з.д. 7 ғасырындағы Чэнь мемлекетінің дворяны Юань Таотуға дейін жегізеді, ол сол мемлекетті билеген маркиздер әулетінің тармақтарының бірінің мүшесі болған. Ол атасының лақап аты Боюань (伯爰) есімдігінің екінші таңбасын өз отбасылық аты ретінде таңдады. Юань Таотуға Янцзя (陽夏) жері иелік ретінде берілді, қазіргі Хэнань провинциясының Тайкан ауданында орналасқан. Юань әулетінің ұрпақтары Цзо Чжуаньда (左傳) аталған, олар Чэнь мемлекетінде жоғары лауазымдарды иеленіп, б.з.д. 479 жылы Чу мемлекеті тарапынан жойылғанға дейін қызмет еткен. Тағы бір, көпке танылмаған теория бойынша, Юань тегі Сюаньюань (軒轅 немесе 玄袁) – Сары императордың рулық атынан шыққан. Ол қайтыс болғаннан кейін Сары императордың иеліктері Юаньи (袁邑) деп аталды, ал оның ұрпақтары туған жерін тегі ретінде қабылдады. Юань тегінің алғашқы Хань дәуірінде кем дегенде бес түрлі жазылу нұсқасы болған, ал Хань дәуірінен бұрын олар бір-бірімен алмастырылып қолданылған. Бірінші ғасырға қарай бұл тегтің негізгі стандартталған түрі (袁) қалыптасты, ол бүгінгі күнге дейін сақталған. Шуовэнь (說文) атты ертедегі сөздік бұл таңбаны «ұзын киім» деп түсіндіреді, бірақ бұл көне мағынасы бұрыннан қолданыстан шығып кеткен. Хань дәуірінің мәтіні Цянь фу лунь (潛夫論: «Шұғыл адамның ойлары») бұл таңба 1) ай (哀) таңбасынан, яғни «қасірет, қайғы» мағынасынан немесе 2) гон (公: «билеуші») және гу (谷: «дән») таңбаларының бірігуінен шыққан деген болжам айтады.

Ертедегі Юань тайпалары

Хан әулетінің соңына дейін Юань әулетінің негізгі аймағы әлі де ежелгі Чэнь мемлекетінің жерінде орналасқан еді. Бірінші ғасырдың басында Юань тайпасының үш руы мемлекеттік деңгейде танымал болып, династиялық тарихтарда есімдері тіркелді. Олардың барлығы Хуаи өзенінің салалары маңында, бір-біріне жақын жерде орналасқан. Бірі Чэнь (陳) қаласындағы Фуэй (扶樂) иелігінде, екіншісі Рунань (汝南) аймағындағы Руян (汝陽) қаласында, ал үшіншісі, маңыздылығы жағынан кішірек, Еңчуань (潁川) аймағымен байланысты болды. Осы үш рудың барлығы жер иеленуші ақсүйектерден шыққан адамдарды өндірді, олар жергілікті және мемлекеттік басқаруға белсенді қатыса бастады, алайда егжей-тегжейлі мәлімет тек алғашқы екеуі туралы ғана белгілі.

Рунан Юань

Ең танымал топ, сөзсіз, Руньның Юань кланы болды. Жергілікті шежірелерге сәйкес, Рунан Юань иеліктері қазіргі Юаньлау (袁老) қалашығының маңында, оңтүстікте Фен өзенімен (汾水) шектесіп жатты. Бұл аймақта әлі күнге дейін 20 000-ға жуық Юань бар, ал Юаньлау халқының үштен бірі әлі де Юань тегін алып жүреді. Рунан Юань кланы И Цзиндегі (易经) білімімен ақсүйектер арасында танымал болды, бұл білім ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келді. Рунан Юаньның ең ерте аты белгілі Юань Лян (袁良) ғалымы, Ханның болашақ императоры Миннің кеңесшісі болды. Оның немересі Юань Ань (袁安) 70 жылдан бастап бюрократиялық сатыдан жылдам өрлеп, Министр лауазымына жетіп, 92 жылы қайтыс болғанға дейін Хан сарайының саяси шешімдерінде маңызды рөл атқарды. Оның бір ұлы жоғары әскери лауазымға, ал екі немересі "Үш көрнекті" (三公) атағына ие болды. Дегенмен, олар атқару билігінде маңызды рөл атқармады, көбінесе 169 жылы Лян Цзиге қарсы жасалған төңкеріс сияқты шешуші оқиғаларда билік брокерлері ретінде көзге түсті. Рунан Юаньның беделі мен билігі клиенттер мен байланыстар желісі арқылы, сондай-ақ басқа күшті тектілермен құдандасу арқылы сақталды. Хан императоры Линнің 189 жылы қайтыс болуымен, клан империядағы ең ықпалды текті екені даусыз болды. Оның жетекші мүшелерінің көпшілігі астана Луоян қаласында тұрды, ал оның кейбір ұлдары, мысалы Юань Шао (袁绍), сол жерде дүниеге келді. Юань Шао мен оның жартылай інісі Юань Шу (袁術) 189 жылдың қыркүйегінде евнухтарды қырғынға шығаруда жетекші рөл атқарды, ал келесі жылдары екеуі де аймақтық соғыс лордтары болды. Юань Шу 197 жылы өзін император деп жариялады, таққа талабын император Шудан тарағандығымен негіздеді және көп ұзамай қайтыс болды. Юань Шао 200 жылы Гуанду шайқасында Цао Цаодан жеңілгенге дейін Солтүстік Қытайдың көп бөлігін бақылады. Оның 202 жылы қайтыс болуынан кейін Рунан Юань және оның ізбасарларының ұлттық күш ретіндегі біртүтастығы күйреп кетті.

Ченнің Юаны

Басқа маңызды Юань кланы Фуэй округінде, Чэнь әкімшілігінде (қазіргі Тайканг округінің бөлігі) орналасқан. Рунан Юань сияқты, олар да букіл әулеттер бойы жоғары лауазымды шенеуніктерді тәрбиеледі. Олардың бірі – Юань Хуань (袁渙), Цао Цаоға, кейін оның ұлы Цао Пиге азаматтық бюрократияда қызмет еткен. Юань Хуань Рунан Юаньмен байланысты болмаған және олардың құлдырауы оның мансабына әсер етпеген. Оның ересек болған үш ұлының барлығы тоғыз дәрежелі жүйе бойынша ресми лауазымдарға ие болды. Чэнь Юань – солтүстік Қытайды Сяньбилер басып алғаннан кейін оңтүстікке шегінген солтүстік аристократиялық кландардың бірі болды. 10 ғасырдың көрнекті генеалогі Лю Фанның айтуынша: «Янцзы өзенінен арғы жағындағы элиталық кландар «көшпенді кландар» деп белгілі болды; Ван (王), Сие (謝), Юань және Сяо (萧) олардың ең ірілері болды». 317 жылы Сима Жуй Цзяньканда Шығыс Цзиньді құрғанда, ол осы ұлы отбасылардың ықпалды мүшелерінің қолдауымен іске асырды. Чэнь Юань өздерімен бірге тәуелділер мен қарулы сақшыларды алып келді және ақырында шеткі аймақтарда өздеріне кең иеліктерді иеленді. Кланның бір тармағы Қытайдың шығыс-орталық бөлігіндегі Ичунь қаласына қоныстанды. Соңында, 7-ғасырдың басында бұл аймақ Юаньчжоу (袁州) деп аталды. Шығыс Цзинь және Оңтүстік Династиялар кезеңінде Чэнь Юань басқа ірі кландармен, әсіресе атамекендері бір округте болған Сиемен тығыз некелік одақтар құрды. Клан сонымен қатар императорлық отбасының мүшелеріне, соның ішінде Оңтүстік Сун императоры Вэнь мен Ци императоры Удың императрицаларына да қамқорлық жасады. Чэнь Юань әскери басшылыққа қарағанда ғылыми жетістіктерге басымдық берді. Бұл клан тарихшы Юань Хун (袁宏) және ақын Юань Шансон (袁山松) сияқты бірқатар белгілі ғалымдарды тәрбиеледі. Төрт ірі көшпенді кландардың ішінде Юань әулеті әскери билікке таласпағанымен ерекшеленді. Чэнь Юаньның бір тармағы шамамен 420 жылы солтүстікке көшіп, Луоянға қоныстанды, кейін Солтүстік Вэйге қызмет етті. 589 жылы Суй әулеті Чэнь әулетін басып алғаннан кейін, оңтүстік билеуші элитаның мүшелері, мысалы Юань Сянь (袁憲), астана Чанъаньға көшірілді, онда олар үкіметте қызмет етуді жалғастырды. Тан әулетінің көптеген ақсүйектері өз тегін тікелей Чэнь Юаньға дейін жегізеді.

Тегі таралуы

Жалпы алғанда, Юань тегінің таралуы ханьқытайларының Қытайдың құрлық бөлігіне, Гонконгқа, Тайваньға және Оңтүстік-Шығыс Азияға қоныс аударуымен бірге жүрді. Соңғы 1500 жылдағы жалпы тенденция солтүстіктен оңтүстікке және оңтүстік-шығысқа қарай жылжу болды. Хан әулетінен кейін Юань руының негізгі тармақтары Солтүстік Қытайда орналасқан, олардың көпшілігі Сары өзенге жақын халық тығыздығы жоғары аймақтарда болды. 3 ғасырда Чэнь Юань руының мүшелері қазіргі Вьетнамдағы Қызыл өзен дельтасына дейін оңтүстікке жылжуы белгілі болды. Оңтүстікке ерте жасалған қоныс аударулар Янцзы өзенінің төменгі ағысындағы Даньян, Луцзян, Вуси, Янчжоу және Нанкин қалаларында Юань руларын құрды. Тан әулетінің жазбаларында Юань руының үш ірі тармағы аталады: Рунань, Пэнчэн және Ичунь. Ірі масштабтағы оңтүстікке қоныс аударулар Сун әулетінің орта және соңғы кезеңдерінде, солтүстік Қытайды журчжэньдер, ал кейін моңғолдар басып алған кезде жүзеге асты. Юань рулары қазіргі Чжэцзян (Ханчжоу, Нинбо, Фэнхуа және Иньсянь), Цзянси (Нанчан) және Фуцзянь (Фуань) аймақтарында пайда болды. Бұл тег 12 ғасырда кеңінен таралды, қазіргі Сычуань, Чжэцзян және Шаньси аймақтарында шоғырланды. 14 ғасырдың соңында Мин әулетінің басталуымен Янцзы өзенінің төменгі аңғарындағы халық санының өсуі Цзянси, Цзянсу және Чжэцзян провинцияларын Юань тегі бойынша ең көп халқы бар үш провинцияға айналдырды. Фуцзянь және Гуандунның оңтүстік жағалау провинциялары да айтарлықтай өсімді бастан өткерді. Цин әулеті кезінде Юань оңтүстік-батыстағы Юньнань, оңтүстіктегі Гуанси, солтүстік-шығыстағы Ляонин және оңтүстік-шығыстағы Тайвань шекаралық аймақтарына жетті. Чжэцзян провинциясының Фэнхуа ауданындағы Юаньцзяао өзінің атының бір бөлігін Юань әулетінен алған. Солтүстік-Шығыс Қытайда Хэйлунцзян провинциясының оңтүстік-шығысында, сондай-ақ Ресеймен шекараның бойындағы ұзын жолақта шоғырланған. Жалпы айтқанда, бұл тег Қытайдың ең шеткі географиялық аймақтарында, атап айтқанда, оңтүстік Юньнань, Гуанси және Хайнань арал провинциясында сирек кездеседі.

Хан емес халықтардың асырап алуы

2 ғасырда Юань тегін Бандун халқының үш тайпалық тобының бірі қабылдады, олар қазіргі Чунцин мен Сычуань аймақтарында мекен еткен. Бұл топ кейіннен солтүстікке қарай Вэй өзені аңғарына көшіп, біртіндеп ханьқытайларымен сіңісіп кетті. 494 жылы көшпелі Сяньбэй императоры Сяовэнь астанасын Луоянға көшіргеннен кейін, оның Туоба руы қытай халқымен ықпалдасу үшін өз тегін Юань (元) деп өзгертті. Келесі ғасырларда бұл тегі сиреп, кейде одан да көп таралған Юань (袁) тегімен біріктірілді. "Юань" (袁) таңбасы сонымен қатар Орталық Азиядағы Гаожу халқымен де байланысты, олар Хуан Дидің Сюаньюань руынан тарағандарын айтқан. Олардың тоғыз руының бірі Юаньхэ (袁紇) немесе Юаньвэй (袁韋) деп аталды, ал олардың он екі негізгі тегінің бірі – Цыюань (乞袁) болды. 605 жылы Юаньхэ Гөктүріктерді жеңіп, Хуйхэ (回紇) деп аталған тайпалық конфедерацияға жетекшілік етті. Шыңғыс ханның тайпасының аты – Кияд (қытай тілінде "Qiyan" 乞顏 немесе "Qiyin" 乞引 деп аталады) – "Qiyuan" сөзінің бұрмалануы болуы мүмкін деген пікірлер бар. Қиюань тегін сақтап қалған моңғолдар Қытайға қоныстанғаннан кейін оны "Юань" деп қысқартқан болуы мүмкін. 17 ғасырдың басында, Цин (Маньчжу) әулеті тұсында, бұл текті Сегіз Тудың мүшелері, соның ішінде Шэньяңдағы маньчжу тулары да қабылдады. Бүгінде бұл тегі маньчжур, моңғол, яо, и, бай, корей және тибеттіктер арасында кездеседі. Гуанси провинциясының Лонг'ан ауданында және Юньнань провинциясының Фунин қаласында яо тайпасының ішінде ірі Юань рулары бар. Юань тегі Кореяда сирек кездеседі, онда оны Вон (원) деп атайды. 2000 жылғы халық санауы бойынша, Оңтүстік Кореяда осы тегін 1104 адам бар екені анықталды. Олар өз тегін Вон Роэбо (袁賚輔) Биань (安比縣) елді мекенінен шыққан деп санайды. 20 ғасырда Вон руы Оңтүстік Кореяның солтүстік-орталық аймағында, Ганвондо провинциясында шоғырланған.

Шежірелер

Атаудың ерте тегі туралы барлық қолдағы ақпарат 10 ғасырға дейін жаңартылып, сақталған ақсүйек шежірелерінен алынған. Тан әулетінің кейбір аристократиялық Юань отбасылары осы тізімдерді өз беделін және ықпалын сақтау үшін пайдаланған. Бұл мәтіндер 5 ғасырлық «Шишуо синью» (世說新語: «Әлемнің жаңа әңгімелері») әңгімелер жинағының да көзі болған. Цзянсидегі Юань руының шежіресі «Суй шу» (隋书: «Суй кітабы») еңбегінде еске алынған, ал Юань руының ғибадатханасындағы жазу ақын және эссеші Хан Юдің антологиясында сақталған. Ертедегі шежірелердің түпнұсқалары бүгінде жоқ болғанымен, олардың үзінділері 11 ғасырлық «Синь Тан шу» еңбегінде танымал қытай тарихшысы Оуян Сюдің еңбегінде сақталған. Оуян Сюден бастап, шежірелерді құрастыру практикасы ақсүйек отбасыларына көшті және осыған сәйкес кеңірек таралды. Янцзы дельтасы мен оның ішкі аймақтарындағы рулар шежірелерді жасау ісінде ең белсенді болды. Көптеген Юань руының шежірелері өз руларын Рунан Юань немесе Чэн Юаньмен байланыстырып, олардың тегін Юань Анға дейін жегізеді. Мысалы, Донггуан Юань руын құрған және Мин әулетінің генералы Юань Чунхуанның (袁崇煥) атасы Юань Чжицзюнь (袁志君) өзін Юань Анның 38-ші ұрпағы деп мәлімдеген. Шыңнин, Мейсянь және Хуйянның бірнеше тармақтары да осы талапқа қосылған. Сол сияқты, Сун әулетінде көптеген джинши дәрежесін алған Синьчан, Фэнхуа және Иньсян рулары өздерінің атасы Юань Юаньдың (袁元) Юань Анның 31-ші ұрпағы екенін айтқан. Рулар Юань Анның құрметіне «Ру'нан», «Восюэ» (卧雪: «Қарда ұйықтау») немесе «Шоучжэн» (守正: «әділдікті сақтау») деп аталатын ескерткіштер салған жиі кездесетін. Рулардың тегін танымал тұлғаға іздестірудің тарихи дәлдігінен гөрі әлеуметтанулық құбылыс ретінде маңызы бар. Руларға негізделген іс-әрекеттер мен шежірелер Мәдени революция кезінде қытай үкіметінің шабыттандырған әртүрлі қозғалыстары ескі қоғамның символдарымен күрескен кезде сынға ұшырады. Олардың күресі белгілі бір нәтиже берді, сондықтан көптеген шежірелер жоғалып кетті. Қазіргі кезде материктегі Юань шежірелерінің көпшілігі жеке қолында емес. Пекин, Шанхай және Нинбо қалаларындағы мемлекеттік мұрағаттар мен кітапханаларда Юань руының жүзге жуық шежіресі сақталғаны белгілі. Бұл шежірелердің географиялық таралуы провинциялар бойынша: Чжэцзян (23), Цзянсу (22), Хунань (17), Цзянси (9), Шаньдун (9), Сычуань (5), Хэнань (4), Анхуэй (3), белгісіз (7). Жапония мен АҚШ-тағы университеттердің мұрағаттарында да бірнеше шежірелер сақталған болуы мүмкін. Қытайдың ауылдары мен қалашықтарында одан да көп үзінділер шашырап жатыр деп болжауға болады.

Кланның ұйымы

Сунь әулетінің шамасында кландар өзара міндеттемелерге негізделген қарым-қатынастарда ұйымдаса бастады, көбінесе шежірелерді жинақтау арқылы. Клан ақсақалдарының рөлі көбінесе моральдық немесе конфуцийлік үйретімдерді беру болды. Сунь әулетінің жинши Юань Цай (袁采) жазған «Юань ши ши фан» (袁氏世范: «Юань кланының мұрагерлік ережелері») этикалық мінез-құлық туралы алғашқы нұсқаулық болып саналды және замандастары оны кландық үйретімнің классикасы деп таныды. Империялық кезеңнің соңына қарай бұл қарым-қатынастар күшейіп, кейде кландар әлеуметтік көмек көрсетіп, дәстүрлі заңдарды күшімен орындады. Аймақтық беделді кландар көбінесе «алғашқы көшкен ата-баба» (始遷祖) деп аталатын ортақ (кейде жалған) ата-бабаға байланысты одақ құрды. 1980-жылдардың соңынан бері шетелдегі қытайлардың тамыр іздеуге деген қызығушылығы Қытайдың материктік үкіметі тарапынан тікелей шетелдік инвестицияларды тартудың бір жолы ретінде қолдау көрсетілді. Мысалы, 2001 жылы Гонконгтың Юань кланының қауымдастығы (香港袁氏宗親會) Юань Чонхуанға арналған ескерткіш саябағының құрылысына 1,2 миллион гонконг доллары (шамамен 6 миллион теңге) қаржы жұмсады. 2004 жылы Шэньчжэнь мен Гонконгтан келген 68 Юань кланының кәсіпкерлері «аспан астындағы барлық Юаньдың ата-бабалар мекені» деп аталатын Руань округіне шақырылды. Гонконгтың Ұлттық халық конгресіндегі өкілі Юэн Мо басқарылған топ аймақтағы азық-түлік өңдеу жобаларын дамыту мәселесі бойынша провинциялық және жергілікті шенеуніктермен келіссөздер жүргізді. Соңғы жылдары шежірелерді жинақтау және кландық ұйымдастыру жаңадан өркендеді, сонымен қатар жергілікті тарихқа қызығушылық танылды. 1999 жылы Руаньда өткен 13-ші «Шун ұрпақтарының конференциясына» Гонконг пен Таиландтан келген Юань кландарының өкілдері қатысты. Көптеген жергілікті кландар өздерін қайта ұйымдастырып, шежірелерінің жаңа нұсқаларын жариялауда. 2005 жылдың мамырында, 1939 жылғы шежірелерін жаңартып, Синьбо қаласының Симен Юань кланы жергілікті бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланған ата-бабаларға құрмет көрсету рәсімін өткізді. Алайда, кландық санаға оралу Қытайдағы географиялық және әлеуметтік ұтқырлықтың артуымен шектелді.

Қазіргі заманға дейінгі

Юань Таоту (б.з.д. VII ғасыр): Чэнь мемлекетінің ақсүйекі және дипломаты. Юань Ан (б.з.д. 148 жылы қайтыс болды): Бұрынғы Хань әулетінің жоғары лауазымды адамы, Лю Банның сарайында қызмет етті. Юань Ан (92 жылы қайтыс болды): Кейінгі Хань әулетінің ғалымы және лауазымды тұлғасы, Хан императоры Хэнің сарайында қызмет етті; Рунанның Юань кланының жетекші өкілі. Юань Шао (202 жылы қайтыс болды): Кейінгі Хань әулетінің лауазымды адамы, кейіннен 190 жылдары Солтүстік Қытайдың көп бөлігінде билік құрған соғыс басшысы. Юань Шу (199 жылы қайтыс болды): Кейінгі Хань әулетінің императорлық гвардиясының қолбасшысы, кейіннен соғыс басшысы және өзін Чэн әулетінің императоры деп жариялаған. Юань Хуань (шамамен 219 жылы қайтыс болды): Цао Цаоның қызметінде болған мемлекеттік қызметкер, Чэнь Юань кланының жетекші тұлғаларының бірі. Юань Хун (328–376): Цзинь әулетінің тарихшысы, ғалымы және лауазымды адамы. Юань Шансон (399 жылы қайтыс болды): Цзинь әулетінің лирика ақыны, тарихшысы және эссеші. Юань Цай (шамамен 1195 жылы қайтыс болды): Сун әулетінің лауазымды адамы және ғалымы, кландық қатынастар туралы кеңестер жинағының авторы, «Юань ши ши фан». Юань Зонгдао (1560–1600): лауазымды адам және ғалым. Ол бауырларымен бірге Гунъань әдеби мектебін құрды. Юань Чжундао (1575–1630): лауазымды адам және ғалым. Юань Хундао (1568–1610): Мин әулетінің ақыны. Юань Чунхуань (1584–1630): Ляонин түбегіндегі Мин әулетінің әскери қолбасшысы, кейіннен патриот ретінде құрметтелді. Юань Мэй (1716–1797): Цин әулетінің ақыны және ғалымы. Юань Ренлин (шамамен XVIII ғасыр): грамматикалық бөлшектерді зерттеуімен танымал лингвист.