Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Юань (袁) — қытайлық тегі. 2019 жылы халық саны бойынша Қытайда 37-ші орында тұр. Стандартты қытай тілінде бұл тег Юань (ханью пиньині) немесе Юэн2 (Уэйд-Джайлс) деп транскрипцияланады. Басқа транскрипцияларға Йеу (Шанхай диалектісі), Ион (Чанду Гань), Юэн (Кантон диалектісі), Оан (Хоккиен/Мин Нань), Ван (Тэочеу), Вон (Корей тілі) және Вьен (Вьетнам тілі) жатады. Аймақтар бойынша айтылуында үлкен айырмашылықтар бар. Дәстүр бойынша, бұл тег қазіргі Шығыс Хэнань провинциясындағы ежелгі Чэнь мемлекетінің ақсүйек отбасынан шыққан. Иероглифтің жазбаша түрі бірінші ғасырда қалыптасқан. Хан әулеті кезінде бұл тег Рунаньдағы қуатты Юань кланымен, ал кейін Цзинь және Оңтүстік әулеттері кезінде Чэньдегі Юань кланымен байланысты болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл тег ханьқытайлары арасында жылдам өсім көрсетті, сонымен қатар түрлі қытай емес этникалық топтар да қабылдады. Қазіргі уақытта бұл тегті әлем бойынша 6,5 миллионнан астам адам иеленеді және Қытай халқының 0,54% құрайды. Соңғы алты ғасырда өсім бәсеңдегенімен, Юань тегі Қытайда, сондай-ақ шетелдегі қытайлар арасында кең таралған, ең жоғары концентрациясы Орталық Қытайдың Яңцзы дельтасы аймағында байқалады. Яңцзы дельтасы аймағында кландық сананың жоғары деңгейі болғандықтан, көптеген Юань генеалогиялары бар, олардың көпшілігі қазір мемлекеттік мекемелерде сақталады. Қытай үкіметі Қытайдан тыс жерлерде ата-тектік тарихқа қызығушылықты жандандыруда. Бұл "Жүз отбасылық тегі" өлеңіндегі 59-шы тег.
Yuan (袁, ) is a Chinese surname ranked 37th in China by population in 2019. In Standard Chinese, the surname is transliterated Yuán (hanyu pinyin) or Yüen2" (Wade Giles). Other romanizations include Yeu (Shanghainese), Ion (Chang Du Gan), Yuen (Cantonese), Oan (Hokkien/Min Nan), Wang (Teochew), Won (Korean), and Viên (Vietnamese). Pronunciation differs widely from region to region. According to tradition, the surname originated from a noble family of the ancient state of Chen, in what is now eastern Henan province. The written form of the character took its current standardised form around the 1st century. During the Han dynasty, it was associated with the powerful Yuan clan of Ru'nan and later during Jin and Southern dynasties, with the Yuan clan of Chen. Historically, the name has been fast growing amongst Han Chinese, and has also been taken up by various non Chinese ethnic groups. The surname is now held by more than 6.5 million people worldwide, and makes up 0.54% of the population of mainland China. Although growth has tapered off in the past six centuries, the Yuan name is still relatively widespread throughout China, as well as among overseas Chinese, with heaviest per capita concentrations in the Yangtze Delta region of central coastal China. Because the Yangtze Delta region has historically exhibited high clan consciousness, there exist a large number of Yuan genealogies, most of which are now held in public institutions. Renewed interest in ancestry outside mainland China has been encouraged by the PRC government. It is the 59th name on the Hundred Family Surnames poem.
Тегі
Дәстүрлі дереккөздер бұл тегін б.з.д. 7 ғасырындағы Чэнь мемлекетінің дворяны Юань Таотуға дейін жегізеді, ол сол мемлекетті билеген маркиздер әулетінің тармақтарының бірінің мүшесі болған. Ол атасының лақап аты Боюань (伯爰) есімдігінің екінші таңбасын өз отбасылық аты ретінде таңдады. Юань Таотуға Янцзя (陽夏) жері иелік ретінде берілді, қазіргі Хэнань провинциясының Тайкан ауданында орналасқан. Юань әулетінің ұрпақтары Цзо Чжуаньда (左傳) аталған, олар Чэнь мемлекетінде жоғары лауазымдарды иеленіп, б.з.д. 479 жылы Чу мемлекеті тарапынан жойылғанға дейін қызмет еткен. Тағы бір, көпке танылмаған теория бойынша, Юань тегі Сюаньюань (軒轅 немесе 玄袁) – Сары императордың рулық атынан шыққан. Ол қайтыс болғаннан кейін Сары императордың иеліктері Юаньи (袁邑) деп аталды, ал оның ұрпақтары туған жерін тегі ретінде қабылдады. Юань тегінің алғашқы Хань дәуірінде кем дегенде бес түрлі жазылу нұсқасы болған, ал Хань дәуірінен бұрын олар бір-бірімен алмастырылып қолданылған. Бірінші ғасырға қарай бұл тегтің негізгі стандартталған түрі (袁) қалыптасты, ол бүгінгі күнге дейін сақталған. Шуовэнь (說文) атты ертедегі сөздік бұл таңбаны «ұзын киім» деп түсіндіреді, бірақ бұл көне мағынасы бұрыннан қолданыстан шығып кеткен. Хань дәуірінің мәтіні Цянь фу лунь (潛夫論: «Шұғыл адамның ойлары») бұл таңба 1) ай (哀) таңбасынан, яғни «қасірет, қайғы» мағынасынан немесе 2) гон (公: «билеуші») және гу (谷: «дән») таңбаларының бірігуінен шыққан деген болжам айтады.
Traditional sources trace the surname to Yuan Taotu, a 7th century BC Chen nobleman, who was part of a collateral branch of the family of the marquis ruling that state. He selected the second character in his grandfather's style name, Boyuan (伯爰), to be his own family name. Yuan Taotu was granted a feoff in Yangjia (陽夏), in what is now Taikang county, Henan. Descendants of Yuan house are mentioned by name in the Zuo Zhuan as holding high office in the state of Chen until it was extinguished by Chu in 479 BC. An alternate, much less widely accepted theory, suggests that the surname Yuan is derived from Xuanyuan (軒轅 or 玄袁), the clan name of the Yellow Emperor. After his death, the Yellow Emperor's estates came to be called Yuanyi (袁邑), and his descendants took their place of birth as a surname. The surname Yuan could be written in at least five different ways in early Han times, and they were used interchangeably in pre Han times. By the 1st century, the name had taken a largely standardised form (袁), which remains to the present day. An early dictionary, the Shuowen, defines this character as "a long garment", but this archaic meaning had already fallen into disuse. The Han text Qian fu lun (潛夫論: "Comments of a Recluse") suggests that the character was derived from either 1) the character ai (哀), meaning "sorrow, grief"; or 2) a combination of the characters gong (公: "lord") and gu (谷: "grain").
Ертедегі Юань тайпалары
Хан әулетінің соңына дейін Юань әулетінің негізгі аймағы әлі де ежелгі Чэнь мемлекетінің жерінде орналасқан еді. Бірінші ғасырдың басында Юань тайпасының үш руы мемлекеттік деңгейде танымал болып, династиялық тарихтарда есімдері тіркелді. Олардың барлығы Хуаи өзенінің салалары маңында, бір-біріне жақын жерде орналасқан. Бірі Чэнь (陳) қаласындағы Фуэй (扶樂) иелігінде, екіншісі Рунань (汝南) аймағындағы Руян (汝陽) қаласында, ал үшіншісі, маңыздылығы жағынан кішірек, Еңчуань (潁川) аймағымен байланысты болды. Осы үш рудың барлығы жер иеленуші ақсүйектерден шыққан адамдарды өндірді, олар жергілікті және мемлекеттік басқаруға белсенді қатыса бастады, алайда егжей-тегжейлі мәлімет тек алғашқы екеуі туралы ғана белгілі.
Until the end of the Han dynasty, the heartland of the Yuan house was still in the area of the ancient state of Chen. Around the 1st century, three Yuan clans rose to sufficient national importance to be mentioned in the dynastic histories. All were located in close proximity of each other, on the tributaries of the Huai River. One maintained its estates at Fuyue (扶樂), in Chen (陳); another was based at Ruyang (汝陽) in Ru'nan (汝南); and a third of lesser importance was associated with Yingchuan (潁川). All three clans produced members of a land owning gentry which began to participate increasingly in local and national government, although only the first two are known of in any detail.
Рунан Юань
Ең танымал топ, сөзсіз, Руньның Юань кланы болды. Жергілікті шежірелерге сәйкес, Рунан Юань иеліктері қазіргі Юаньлау (袁老) қалашығының маңында, оңтүстікте Фен өзенімен (汾水) шектесіп жатты. Бұл аймақта әлі күнге дейін 20 000-ға жуық Юань бар, ал Юаньлау халқының үштен бірі әлі де Юань тегін алып жүреді. Рунан Юань кланы И Цзиндегі (易经) білімімен ақсүйектер арасында танымал болды, бұл білім ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келді. Рунан Юаньның ең ерте аты белгілі Юань Лян (袁良) ғалымы, Ханның болашақ императоры Миннің кеңесшісі болды. Оның немересі Юань Ань (袁安) 70 жылдан бастап бюрократиялық сатыдан жылдам өрлеп, Министр лауазымына жетіп, 92 жылы қайтыс болғанға дейін Хан сарайының саяси шешімдерінде маңызды рөл атқарды. Оның бір ұлы жоғары әскери лауазымға, ал екі немересі "Үш көрнекті" (三公) атағына ие болды. Дегенмен, олар атқару билігінде маңызды рөл атқармады, көбінесе 169 жылы Лян Цзиге қарсы жасалған төңкеріс сияқты шешуші оқиғаларда билік брокерлері ретінде көзге түсті. Рунан Юаньның беделі мен билігі клиенттер мен байланыстар желісі арқылы, сондай-ақ басқа күшті тектілермен құдандасу арқылы сақталды. Хан императоры Линнің 189 жылы қайтыс болуымен, клан империядағы ең ықпалды текті екені даусыз болды. Оның жетекші мүшелерінің көпшілігі астана Луоян қаласында тұрды, ал оның кейбір ұлдары, мысалы Юань Шао (袁绍), сол жерде дүниеге келді. Юань Шао мен оның жартылай інісі Юань Шу (袁術) 189 жылдың қыркүйегінде евнухтарды қырғынға шығаруда жетекші рөл атқарды, ал келесі жылдары екеуі де аймақтық соғыс лордтары болды. Юань Шу 197 жылы өзін император деп жариялады, таққа талабын император Шудан тарағандығымен негіздеді және көп ұзамай қайтыс болды. Юань Шао 200 жылы Гуанду шайқасында Цао Цаодан жеңілгенге дейін Солтүстік Қытайдың көп бөлігін бақылады. Оның 202 жылы қайтыс болуынан кейін Рунан Юань және оның ізбасарларының ұлттық күш ретіндегі біртүтастығы күйреп кетті.
The most well known group were undoubtedly the Yuan clan of Runan. According to local genealogies, the Ru'nan Yuan estates were in the vicinity of the modern township of Yuanlao (袁老), bordering the Fen River (汾水) in the south. There are still some 20,000 Yuan in the area and around a third of the population of Yuanlao there still bears the name Yuan. The Yuan clan of Ru'nan became known among the gentry for its learning in the I Ching, which was passed on between generations. The scholar Yuan Liang (袁良), the earliest Ru'nan Yuan known by name, was an aide to the heir apparent, the future Emperor Ming of Han. His grandson Yuan An (袁安) made the family's fortunes, rising rapidly through the bureaucracy from 70 AD onwards, reaching the post of Minister over the Masses and playing an important role in policy decisions at the Han court until his death in 92. One of his sons took the highest military post and two of his grandsons both reached the rank of "Three Excellencies". They did not, however, play any significant role in the executive, and usually appeared instead as power brokers during critical events, such as the coup d'etat against Liang Ji in 169. The reputation and power of the Ru'nan Yuan was maintained with a network of clients and associates, and through intermarriage with other powerful lineages. At the time of Emperor Ling of Han's death in 189, the clan was undisputed as the most influential in the empire. Most of its leading members lived at the capital Luoyang and some of its sons, such as Yuan Shao (袁紹), were born there. Yuan Shao and his half brother Yuan Shu (袁術) played leading roles in the massacre of the eunuchs in September 189 and in the succeeding years both became regional warlords. Yuan Shu declared himself emperor in 197, basing his claim to the throne on descent from Emperor Shun, and died shortly afterwards. Yuan Shao dominated much of north China until he was decisively defeated by Cao Cao at the Battle of Guandu in 200. Following his death in 202, the cohesion of Ru'nan Yuan and its followers as a national power collapsed.
Ченнің Юаны
Басқа маңызды Юань кланы Фуэй округінде, Чэнь әкімшілігінде (қазіргі Тайканг округінің бөлігі) орналасқан. Рунан Юань сияқты, олар да букіл әулеттер бойы жоғары лауазымды шенеуніктерді тәрбиеледі. Олардың бірі – Юань Хуань (袁渙), Цао Цаоға, кейін оның ұлы Цао Пиге азаматтық бюрократияда қызмет еткен. Юань Хуань Рунан Юаньмен байланысты болмаған және олардың құлдырауы оның мансабына әсер етпеген. Оның ересек болған үш ұлының барлығы тоғыз дәрежелі жүйе бойынша ресми лауазымдарға ие болды. Чэнь Юань – солтүстік Қытайды Сяньбилер басып алғаннан кейін оңтүстікке шегінген солтүстік аристократиялық кландардың бірі болды. 10 ғасырдың көрнекті генеалогі Лю Фанның айтуынша: «Янцзы өзенінен арғы жағындағы элиталық кландар «көшпенді кландар» деп белгілі болды; Ван (王), Сие (謝), Юань және Сяо (萧) олардың ең ірілері болды». 317 жылы Сима Жуй Цзяньканда Шығыс Цзиньді құрғанда, ол осы ұлы отбасылардың ықпалды мүшелерінің қолдауымен іске асырды. Чэнь Юань өздерімен бірге тәуелділер мен қарулы сақшыларды алып келді және ақырында шеткі аймақтарда өздеріне кең иеліктерді иеленді. Кланның бір тармағы Қытайдың шығыс-орталық бөлігіндегі Ичунь қаласына қоныстанды. Соңында, 7-ғасырдың басында бұл аймақ Юаньчжоу (袁州) деп аталды. Шығыс Цзинь және Оңтүстік Династиялар кезеңінде Чэнь Юань басқа ірі кландармен, әсіресе атамекендері бір округте болған Сиемен тығыз некелік одақтар құрды. Клан сонымен қатар императорлық отбасының мүшелеріне, соның ішінде Оңтүстік Сун императоры Вэнь мен Ци императоры Удың императрицаларына да қамқорлық жасады. Чэнь Юань әскери басшылыққа қарағанда ғылыми жетістіктерге басымдық берді. Бұл клан тарихшы Юань Хун (袁宏) және ақын Юань Шансон (袁山松) сияқты бірқатар белгілі ғалымдарды тәрбиеледі. Төрт ірі көшпенді кландардың ішінде Юань әулеті әскери билікке таласпағанымен ерекшеленді. Чэнь Юаньның бір тармағы шамамен 420 жылы солтүстікке көшіп, Луоянға қоныстанды, кейін Солтүстік Вэйге қызмет етті. 589 жылы Суй әулеті Чэнь әулетін басып алғаннан кейін, оңтүстік билеуші элитаның мүшелері, мысалы Юань Сянь (袁憲), астана Чанъаньға көшірілді, онда олар үкіметте қызмет етуді жалғастырды. Тан әулетінің көптеген ақсүйектері өз тегін тікелей Чэнь Юаньға дейін жегізеді.
The other Yuan clan of importance were based in the county of Fuyue, Chen Commandery (part of what is now Taikang county). Like the Ru'nan Yuan, they produced generations of high officials. One of the first whose background can be verified is Yuan Huan (袁渙), who served Cao Cao and later his son Cao Pi in the civil bureaucracy. Yuan Huan does not seem to have been connected to the Ru'nan Yuan and his career was not affected by their downfall. Of his three sons who lived to adulthood, all were granted official positions under the Nine rank system. The Chen Yuan were among the northern aristocratic clans that retreated south as north China was overrun by the Xiongnu. According to the great 10th century genealogist Liu Fang: "Across the Yangzi River, the elite clans were known as 'émigré clans'; the Wang (王), Xie (謝), Yuan, and Xiao (萧) were the greatest among them." When Sima Rui established the Eastern Jin at Jiankang in 317, he did so with the support of powerful members of these great families. The Chen Yuan brought with them dependants and armed retainers, and they were eventually able to carve out large estates for themselves in the peripheral frontier districts. One branch of the clan settled in Yichun, in east central China. Eventually it grew to such size that the prefecture was renamed Yuanzhou (袁州) in the early 7th century. During the Eastern Jin and the Southern dynasties period, the Chen Yuan established extensive marriage alliances with the other major clans, especially the Xie, whose ancestral lands were in the same county. The clan also provided consorts for the imperial family, including the empresses of Emperor Wen of Southern Song and Emperor Wu of Qi. The Chen Yuan had strong traditions of scholarly accomplishment rather than military leadership. It produced a number of notable scholars such as the historian Yuan Hong (袁宏) and the poet Yuan Shansong (袁山松). Among the four great émigré clans, the Yuan were notable for never making a bid for military power. A branch of the Chen Yuan moved north around 420 and settled in Luoyang, later serving the Northern Wei. Upon the conquest of the Chen dynasty by Sui in 589, members of the southern ruling elite, such as Yuan Xian (袁憲), were moved to the capital Chang'an where they continued to serve in government. A number of Tang dynasty noblemen trace their ancestry directly to the Chen Yuan.
Тегі таралуы
Жалпы алғанда, Юань тегінің таралуы ханьқытайларының Қытайдың құрлық бөлігіне, Гонконгқа, Тайваньға және Оңтүстік-Шығыс Азияға қоныс аударуымен бірге жүрді. Соңғы 1500 жылдағы жалпы тенденция солтүстіктен оңтүстікке және оңтүстік-шығысқа қарай жылжу болды. Хан әулетінен кейін Юань руының негізгі тармақтары Солтүстік Қытайда орналасқан, олардың көпшілігі Сары өзенге жақын халық тығыздығы жоғары аймақтарда болды. 3 ғасырда Чэнь Юань руының мүшелері қазіргі Вьетнамдағы Қызыл өзен дельтасына дейін оңтүстікке жылжуы белгілі болды. Оңтүстікке ерте жасалған қоныс аударулар Янцзы өзенінің төменгі ағысындағы Даньян, Луцзян, Вуси, Янчжоу және Нанкин қалаларында Юань руларын құрды. Тан әулетінің жазбаларында Юань руының үш ірі тармағы аталады: Рунань, Пэнчэн және Ичунь. Ірі масштабтағы оңтүстікке қоныс аударулар Сун әулетінің орта және соңғы кезеңдерінде, солтүстік Қытайды журчжэньдер, ал кейін моңғолдар басып алған кезде жүзеге асты. Юань рулары қазіргі Чжэцзян (Ханчжоу, Нинбо, Фэнхуа және Иньсянь), Цзянси (Нанчан) және Фуцзянь (Фуань) аймақтарында пайда болды. Бұл тег 12 ғасырда кеңінен таралды, қазіргі Сычуань, Чжэцзян және Шаньси аймақтарында шоғырланды. 14 ғасырдың соңында Мин әулетінің басталуымен Янцзы өзенінің төменгі аңғарындағы халық санының өсуі Цзянси, Цзянсу және Чжэцзян провинцияларын Юань тегі бойынша ең көп халқы бар үш провинцияға айналдырды. Фуцзянь және Гуандунның оңтүстік жағалау провинциялары да айтарлықтай өсімді бастан өткерді. Цин әулеті кезінде Юань оңтүстік-батыстағы Юньнань, оңтүстіктегі Гуанси, солтүстік-шығыстағы Ляонин және оңтүстік-шығыстағы Тайвань шекаралық аймақтарына жетті. Чжэцзян провинциясының Фэнхуа ауданындағы Юаньцзяао өзінің атының бір бөлігін Юань әулетінен алған. Солтүстік-Шығыс Қытайда Хэйлунцзян провинциясының оңтүстік-шығысында, сондай-ақ Ресеймен шекараның бойындағы ұзын жолақта шоғырланған. Жалпы айтқанда, бұл тег Қытайдың ең шеткі географиялық аймақтарында, атап айтқанда, оңтүстік Юньнань, Гуанси және Хайнань арал провинциясында сирек кездеседі.
In general, the spread of the Yuan surname has followed the migration of Han Chinese throughout mainland China, Hong Kong, Taiwan and Southeast Asia. The general trend over the past 1500 years has been a shift from north to south and southeast. The main branches of the Yuan clan after the Han dynasty were all in north China, most of them in population centres near the Yellow River. In the 3rd century members of the Chen Yuan are known to have moved as far south as the Red River delta in modern Vietnam. Early migrations south established Yuan clans along the lower Yangtze River, in Danyang, Lujiang, Wuxi, Yangzhou and Nanjing. Records from the Tang dynasty name three major Yuan clans, in Ru'nan, Pengcheng and Yichun. Larger scale migrations south occurred during the middle and late Song dynasty, when north China was overrun by the Jurchens and later the Mongols. Yuan clans appeared in what is now Zhejiang (Hangzhou, Ningbo, Fenghua and Yinxian), Jiangxi (Nanchang) and Fujian (Fu'an). The name was already widespread in the 12th century, being concentrated in what is now Sichuan, Zhejiang and Shanxi. Around the beginning of the Ming dynasty in the late 14th century, population booms in the lower Yangtze River valley made Jiangxi, Jiangsu and Zhejiang the three most populous provinces for the Yuan name. The southern coastal provinces of Fujian and Guangdong also experienced significant increases. By the Qing dynasty, Yuan had penetrated to the frontier lands of Yunnan in the southwest, Guangxi in the south, Liaoning in the northeast and Taiwan in the southeast. Yuanjia'ao in Fenghua District, Zhejiang, takes part of its name from the Yuan family. In northeast China, Heilongjiang is home to concentrations in the southeast of the province as well as a lengthy strip along the Russian border. Generally speaking, the name is relatively absent in the farthest geographical extremes of China, namely southern Yunnan, Guangxi, and the island province of Hainan.
Хан емес халықтардың асырап алуы
2 ғасырда Юань тегін Бандун халқының үш тайпалық тобының бірі қабылдады, олар қазіргі Чунцин мен Сычуань аймақтарында мекен еткен. Бұл топ кейіннен солтүстікке қарай Вэй өзені аңғарына көшіп, біртіндеп ханьқытайларымен сіңісіп кетті. 494 жылы көшпелі Сяньбэй императоры Сяовэнь астанасын Луоянға көшіргеннен кейін, оның Туоба руы қытай халқымен ықпалдасу үшін өз тегін Юань (元) деп өзгертті. Келесі ғасырларда бұл тегі сиреп, кейде одан да көп таралған Юань (袁) тегімен біріктірілді. "Юань" (袁) таңбасы сонымен қатар Орталық Азиядағы Гаожу халқымен де байланысты, олар Хуан Дидің Сюаньюань руынан тарағандарын айтқан. Олардың тоғыз руының бірі Юаньхэ (袁紇) немесе Юаньвэй (袁韋) деп аталды, ал олардың он екі негізгі тегінің бірі – Цыюань (乞袁) болды. 605 жылы Юаньхэ Гөктүріктерді жеңіп, Хуйхэ (回紇) деп аталған тайпалық конфедерацияға жетекшілік етті. Шыңғыс ханның тайпасының аты – Кияд (қытай тілінде "Qiyan" 乞顏 немесе "Qiyin" 乞引 деп аталады) – "Qiyuan" сөзінің бұрмалануы болуы мүмкін деген пікірлер бар. Қиюань тегін сақтап қалған моңғолдар Қытайға қоныстанғаннан кейін оны "Юань" деп қысқартқан болуы мүмкін. 17 ғасырдың басында, Цин (Маньчжу) әулеті тұсында, бұл текті Сегіз Тудың мүшелері, соның ішінде Шэньяңдағы маньчжу тулары да қабылдады. Бүгінде бұл тегі маньчжур, моңғол, яо, и, бай, корей және тибеттіктер арасында кездеседі. Гуанси провинциясының Лонг'ан ауданында және Юньнань провинциясының Фунин қаласында яо тайпасының ішінде ірі Юань рулары бар. Юань тегі Кореяда сирек кездеседі, онда оны Вон (원) деп атайды. 2000 жылғы халық санауы бойынша, Оңтүстік Кореяда осы тегін 1104 адам бар екені анықталды. Олар өз тегін Вон Роэбо (袁賚輔) Биань (安比縣) елді мекенінен шыққан деп санайды. 20 ғасырда Вон руы Оңтүстік Кореяның солтүстік-орталық аймағында, Ганвондо провинциясында шоғырланған.
During the 2nd century, the Yuan surname was taken by one of the three tribal groupings of the Bandun Man, who inhabited what is now Chongqing and Sichuan. This group later migrated north to the Wei River valley, and gradually were absorbed by Han Chinese. After Emperor Xiaowen of the nomadic Xianbei moved his capital to Luoyang in 494, his clan of Tuoba changed their surname to Yuan (元) to assimilate with the Chinese population. In later centuries, this surname declined and was sometimes subsumed by the more common form of Yuan (袁). The character of "yuan" (袁) has also been associated with the Gaoju people of Central Asia, who claimed descent from the Xuanyuan clan of the Huang Di. One of their nine clans was called Yuanhe (袁紇) or Yuanwei (袁韋), and one of their twelve major surnames was Qiyuan (乞袁). In 605, the Yuanhe defeated the Göktürks and won leadership over a tribal confederation which came to be called the Huihe (回紇). There have been suggestions that the name of Genghis Khan's tribe, Kiyad (called "Qiyan" 乞顏 or "Qiyin" 乞引 in Chinese), was a corruption of "Qiyuan". Those among the Mongols who retained the Qiyuan surname may have simplified it to "Yuan" after settling in China. During the early 17th century, during the Qing (Manchu) dynasty, the surname is also known to have been adopted by members of the Eight Banners, including by a number of Manchu bannermen in Shenyang. Today, the surname appears among the Manchu, Mongols, Yao, Yi, Bai, Koreans and Tibetans. There are major Yuan clans among the Yao in Long'an county, Guangxi and in Funing, Yunnan. The Yuan surname is a relatively minor one in Korea, where it is called Won (원). According to a 2000 census, there were 1,104 individuals bearing the name in South Korea. They trace their ancestry to Won Roebo (袁賚輔) of Bian (安比縣). During the 20th century, the Won clan were centered in the north central area of South Korea, in the province of Gangwon do.
Шежірелер
Атаудың ерте тегі туралы барлық қолдағы ақпарат 10 ғасырға дейін жаңартылып, сақталған ақсүйек шежірелерінен алынған. Тан әулетінің кейбір аристократиялық Юань отбасылары осы тізімдерді өз беделін және ықпалын сақтау үшін пайдаланған. Бұл мәтіндер 5 ғасырлық «Шишуо синью» (世說新語: «Әлемнің жаңа әңгімелері») әңгімелер жинағының да көзі болған. Цзянсидегі Юань руының шежіресі «Суй шу» (隋书: «Суй кітабы») еңбегінде еске алынған, ал Юань руының ғибадатханасындағы жазу ақын және эссеші Хан Юдің антологиясында сақталған. Ертедегі шежірелердің түпнұсқалары бүгінде жоқ болғанымен, олардың үзінділері 11 ғасырлық «Синь Тан шу» еңбегінде танымал қытай тарихшысы Оуян Сюдің еңбегінде сақталған. Оуян Сюден бастап, шежірелерді құрастыру практикасы ақсүйек отбасыларына көшті және осыған сәйкес кеңірек таралды. Янцзы дельтасы мен оның ішкі аймақтарындағы рулар шежірелерді жасау ісінде ең белсенді болды. Көптеген Юань руының шежірелері өз руларын Рунан Юань немесе Чэн Юаньмен байланыстырып, олардың тегін Юань Анға дейін жегізеді. Мысалы, Донггуан Юань руын құрған және Мин әулетінің генералы Юань Чунхуанның (袁崇煥) атасы Юань Чжицзюнь (袁志君) өзін Юань Анның 38-ші ұрпағы деп мәлімдеген. Шыңнин, Мейсянь және Хуйянның бірнеше тармақтары да осы талапқа қосылған. Сол сияқты, Сун әулетінде көптеген джинши дәрежесін алған Синьчан, Фэнхуа және Иньсян рулары өздерінің атасы Юань Юаньдың (袁元) Юань Анның 31-ші ұрпағы екенін айтқан. Рулар Юань Анның құрметіне «Ру'нан», «Восюэ» (卧雪: «Қарда ұйықтау») немесе «Шоучжэн» (守正: «әділдікті сақтау») деп аталатын ескерткіштер салған жиі кездесетін. Рулардың тегін танымал тұлғаға іздестірудің тарихи дәлдігінен гөрі әлеуметтанулық құбылыс ретінде маңызы бар. Руларға негізделген іс-әрекеттер мен шежірелер Мәдени революция кезінде қытай үкіметінің шабыттандырған әртүрлі қозғалыстары ескі қоғамның символдарымен күрескен кезде сынға ұшырады. Олардың күресі белгілі бір нәтиже берді, сондықтан көптеген шежірелер жоғалып кетті. Қазіргі кезде материктегі Юань шежірелерінің көпшілігі жеке қолында емес. Пекин, Шанхай және Нинбо қалаларындағы мемлекеттік мұрағаттар мен кітапханаларда Юань руының жүзге жуық шежіресі сақталғаны белгілі. Бұл шежірелердің географиялық таралуы провинциялар бойынша: Чжэцзян (23), Цзянсу (22), Хунань (17), Цзянси (9), Шаньдун (9), Сычуань (5), Хэнань (4), Анхуэй (3), белгісіз (7). Жапония мен АҚШ-тағы университеттердің мұрағаттарында да бірнеше шежірелер сақталған болуы мүмкін. Қытайдың ауылдары мен қалашықтарында одан да көп үзінділер шашырап жатыр деп болжауға болады.
Almost all available information on the early origins of the surname come from noble genealogies which were updated and maintained until the 10th century. Some of the aristocratic Yuan families of the Tang dynasty used these registers as a means of upholding their prestige and maintaining influence. These texts were also used as sources for the 5th century story collection Shishuo xinyu (世說新語: "New Tales of the World"). A Yuan clan genealogy from Jiangxi is mentioned in Sui shu (隋书: "Book of Sui") and a Yuan clan temple inscription survives in the anthology of essayist and poet Han Yu. Although no copies of early genealogies are extant today, fragments have been preserved by famed Chinese historian Ouyang Xiu in the 11th century work Xin Tang Shu. From the time of Ouyang Xiu onwards, the practice of genealogy compilation devolved down to gentry families and became correspondingly more widespread. The clans of the Yangtze Delta and its hinterlands were most active in producing genealogies. Many of the Yuan clan genealogies associate their clans with the Ru'nan Yuan or the Chen Yuan, and in particular trace their ancestries to Yuan An. Yuan Zhijun (袁志君), founder of the Yuan clan of Dongguan and ancestor of the Ming dynasty general Yuan Chonghuan (袁崇煥), for example, claimed to be a 38th generation descendant of Yuan An. A number of collateral branches in Xingning, Meixian and Huiyang also follow the Tongguan clan in the claim. Similarly, the clans of Xinchang, Fenghua and Yinxian, which produced many jinshi degree holders in the Song dynasty, claimed that their ancestor Yuan Yuan (袁元) was a 31st generation descendant of Yuan An. It was not uncommon for clans to build memorial halls, sometimes titled "Ru'nan", "Woxue" (卧雪: "Sleeping in [time of] snow") or "Shouzheng" (守正: "upholding justice"), in honour of Yuan An. Such attempts to trace the origin of clans to a famous individual have interest as a sociological phenomenon rather than for its historical accuracy. Clan based activities and genealogies were attacked during the Cultural Revolution, when various movements inspired by the Chinese government attempted to eradicate symbols of the old society. They were relatively successful, so much so that many genealogies have been lost. Most surviving Yuan genealogies on the mainland are now out of private hands. Some one hundred Yuan clan genealogies are known to be held in government archives or in public libraries in Beijing, Shanghai and Ningbo. A provincial breakdown of the geographic distribution of these genealogies in order of number: Zhejiang (23); Jiangsu (22); Hunan (17); Jiangxi (9); Shandong (9); Sichuan (5); Henan (4); Anhui (3); unknown (7). A few genealogies may also be held in university archives in Japan and the United States. No doubt many more fragments are scattered in villages and townships across China.
Кланның ұйымы
Сунь әулетінің шамасында кландар өзара міндеттемелерге негізделген қарым-қатынастарда ұйымдаса бастады, көбінесе шежірелерді жинақтау арқылы. Клан ақсақалдарының рөлі көбінесе моральдық немесе конфуцийлік үйретімдерді беру болды. Сунь әулетінің жинши Юань Цай (袁采) жазған «Юань ши ши фан» (袁氏世范: «Юань кланының мұрагерлік ережелері») этикалық мінез-құлық туралы алғашқы нұсқаулық болып саналды және замандастары оны кландық үйретімнің классикасы деп таныды. Империялық кезеңнің соңына қарай бұл қарым-қатынастар күшейіп, кейде кландар әлеуметтік көмек көрсетіп, дәстүрлі заңдарды күшімен орындады. Аймақтық беделді кландар көбінесе «алғашқы көшкен ата-баба» (始遷祖) деп аталатын ортақ (кейде жалған) ата-бабаға байланысты одақ құрды. 1980-жылдардың соңынан бері шетелдегі қытайлардың тамыр іздеуге деген қызығушылығы Қытайдың материктік үкіметі тарапынан тікелей шетелдік инвестицияларды тартудың бір жолы ретінде қолдау көрсетілді. Мысалы, 2001 жылы Гонконгтың Юань кланының қауымдастығы (香港袁氏宗親會) Юань Чонхуанға арналған ескерткіш саябағының құрылысына 1,2 миллион гонконг доллары (шамамен 6 миллион теңге) қаржы жұмсады. 2004 жылы Шэньчжэнь мен Гонконгтан келген 68 Юань кланының кәсіпкерлері «аспан астындағы барлық Юаньдың ата-бабалар мекені» деп аталатын Руань округіне шақырылды. Гонконгтың Ұлттық халық конгресіндегі өкілі Юэн Мо басқарылған топ аймақтағы азық-түлік өңдеу жобаларын дамыту мәселесі бойынша провинциялық және жергілікті шенеуніктермен келіссөздер жүргізді. Соңғы жылдары шежірелерді жинақтау және кландық ұйымдастыру жаңадан өркендеді, сонымен қатар жергілікті тарихқа қызығушылық танылды. 1999 жылы Руаньда өткен 13-ші «Шун ұрпақтарының конференциясына» Гонконг пен Таиландтан келген Юань кландарының өкілдері қатысты. Көптеген жергілікті кландар өздерін қайта ұйымдастырып, шежірелерінің жаңа нұсқаларын жариялауда. 2005 жылдың мамырында, 1939 жылғы шежірелерін жаңартып, Синьбо қаласының Симен Юань кланы жергілікті бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланған ата-бабаларға құрмет көрсету рәсімін өткізді. Алайда, кландық санаға оралу Қытайдағы географиялық және әлеуметтік ұтқырлықтың артуымен шектелді.
From around the Song dynasty, clans began organising themselves in mutual obligation relationships, often based around the compilation of genealogies. The role of clan elders was often that of moral or Confucian instruction. The Yuan shi shi fan (袁氏世范: "Yuan clan hereditary rules"), by the Song dynasty jinshi Yuan Cai (袁采), was an early manual of ethical behaviour and was regarded by contemporaries as a classic of clan instruction. Toward the late imperial period, these relationships strengthened to the extent that clans sometimes provided social welfare and enforced customary law. Regionally prominent clans often allied together based on a common (and sometimes spurious) ancestor, known as the "first ancestor who moved" (始遷祖). Renewed interest since the late 1980s by overseas Chinese in root seeking has been largely encouraged by the government of mainland China as a way of attracting foreign direct investment. In 2001, for example, the Hong Kong Association of Yuen Clansmen (香港袁氏宗親會) donated HKD $1.2 million toward the construction of a Yuan Chonghuan Memorial Park on the site of his Ming dynasty home. In 2004, a group of 68 Yuan clan businessmen from Shenzhen and Hong Kong were invited to Ru'nan county, so called "ancestral home of all Yuan under Heaven". The group, led by Yuen Mo, a representative of Hong Kong to the National People's Congress, held talks with provincial and local officials with regard to the development of food processing projects in the area. In recent years, genealogy compilation and clan organisation has seen a resurgence, together with a renewed interest in local history. The 13th "Conference of the Descendants of Shun," held in Ru'nan in 1999, was attended by representatives of Yuan clans from as far afield as Hong Kong and Thailand. A number of local clans are also reorganising themselves and publishing updated versions of their genealogies. In May 2005, after updating their 1939 genealogy, the Yuan clan of Ximen, Ningbo, held a large scale ancestor worship ceremony which was much publicised in the local media. This return to clan consciousness has been limited, however, by increased geographic and social mobility in China.
Қазіргі заманға дейінгі
Юань Таоту (б.з.д. VII ғасыр): Чэнь мемлекетінің ақсүйекі және дипломаты. Юань Ан (б.з.д. 148 жылы қайтыс болды): Бұрынғы Хань әулетінің жоғары лауазымды адамы, Лю Банның сарайында қызмет етті. Юань Ан (92 жылы қайтыс болды): Кейінгі Хань әулетінің ғалымы және лауазымды тұлғасы, Хан императоры Хэнің сарайында қызмет етті; Рунанның Юань кланының жетекші өкілі. Юань Шао (202 жылы қайтыс болды): Кейінгі Хань әулетінің лауазымды адамы, кейіннен 190 жылдары Солтүстік Қытайдың көп бөлігінде билік құрған соғыс басшысы. Юань Шу (199 жылы қайтыс болды): Кейінгі Хань әулетінің императорлық гвардиясының қолбасшысы, кейіннен соғыс басшысы және өзін Чэн әулетінің императоры деп жариялаған. Юань Хуань (шамамен 219 жылы қайтыс болды): Цао Цаоның қызметінде болған мемлекеттік қызметкер, Чэнь Юань кланының жетекші тұлғаларының бірі. Юань Хун (328–376): Цзинь әулетінің тарихшысы, ғалымы және лауазымды адамы. Юань Шансон (399 жылы қайтыс болды): Цзинь әулетінің лирика ақыны, тарихшысы және эссеші. Юань Цай (шамамен 1195 жылы қайтыс болды): Сун әулетінің лауазымды адамы және ғалымы, кландық қатынастар туралы кеңестер жинағының авторы, «Юань ши ши фан». Юань Зонгдао (1560–1600): лауазымды адам және ғалым. Ол бауырларымен бірге Гунъань әдеби мектебін құрды. Юань Чжундао (1575–1630): лауазымды адам және ғалым. Юань Хундао (1568–1610): Мин әулетінің ақыны. Юань Чунхуань (1584–1630): Ляонин түбегіндегі Мин әулетінің әскери қолбасшысы, кейіннен патриот ретінде құрметтелді. Юань Мэй (1716–1797): Цин әулетінің ақыны және ғалымы. Юань Ренлин (шамамен XVIII ғасыр): грамматикалық бөлшектерді зерттеуімен танымал лингвист.
Yuan Taotu (c. 7th century BC): nobleman and diplomat of Chen. Yuan Ang (died 148 BC): high official of the Former Han, served at the court of Liu Bang. Yuan An (died 92): Later Han scholar and official at the court of Emperor He of Han; the leading figure of the Yuan clan of Ru'nan. Yuan Shao (died 202): official of the Later Han dynasty, later a warlord who dominated much of northern China in the 190s. Yuan Shu (died 199): commander of the imperial guards of the Later Han, later a warlord and self proclaimed emperor of the abortive Cheng dynasty. Yuan Huan (died c. 219): civil servant serving under Cao Cao, one of the leading figures of the Yuan clan of Chen. Yuan Hong (328–376): Jin dynasty historian, scholar and official. Yuan Shansong (died 399): Jin dynasty lyricist, historian and essayist. Yuan Cai (died c. 1195): Song dynasty official and scholar, author of a manual of advice on clan relations, the Yuan shi shi fan. Yuan Zongdao (1560–1600): official and scholar. He and his brothers founded the Gong'an school of literary thought. Yuan Zhongdao (1575–1630): official and scholar. Yuan Hongdao (1568–1610): Ming dynasty poet. Yuan Chonghuan (1584–1630): military commander of the Ming dynasty in Liaoning peninsula, later revered as a patriot. Yuan Mei (1716–1797): Qing dynasty poet and scholar. Yuan Renlin (c. 18th century): linguist, noted for his study of grammatical particles.