Кіріспе
Хан ұлтының және синизацияланған этникалық топтардың тегін Ұлы Қытай, Корея, Вьетнам және Сингапур мен Малайзия сияқты әлемдегі қытай диаспорасы қолданады. Жазбаша қытай есімдері Батыс дәстүрінен өзгеше, тегінен басталады. Қазіргі уақытта 2000-ге жуық хан қытай тегі қолданылуда, бірақ хан қытайлықтарының көп бөлігі осы тегтердің салыстырмалы түрде аз санын пайдаланады; 19 тег хан қытайлықтарының шамамен жартысына, ал 100 тег халықтың 87%-на тиесілі. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Қытайда 100 миллионнан астам адам қолданатын Ван және Ли есімдері ең көп таралған қытай тегі болып табылады. Ең көп таралған он тегтің қалған сегізін Чжан, Лю, Чэнь, Ян, Хуан, Чжао, У және Чжоу құрайды. Ежелгі Қытайда екі түрлі тег болған: син – тайпалық ата-тегі және ши – тармақтық атау. Кейіннен екі термин де бірін-бірі алмастыра бастады, ал қазіргі уақытта син тегті білдіреді, ал ши тайпаны немесе қыздың тегін білдіруі мүмкін. Екі термин отбасылық тегтер үшін синши түрінде де қолданылуы мүмкін. Қазіргі қолданыстағы қытай тегтерінің (син) көпшілігі ши тегінен шыққан. Ең ертедегі син тегі аналық болуы мүмкін, бірақ хан қытайлық отбасылық тегі бірнеше мың жылдан бері әкеден балаға беріліп келе жатқандықтан әкелік болып табылады. Әкелік тегтер жүйесінің осы ұзақ мерзімді сақталуы және жазба тарихының тереңдігі әлемдік тұрғысынан ерекше, ал қытайлықтар өз тегін ортақ туыстық байланыс пен хан ұлтының ұлттық идентификациясының бір бөлігі деп қарастырады. Әйелдер көбінесе үйленген кезде тегін өзгертпейді, бірақ Гонконг сияқты Батыс мәдениетіне жақын жерлерде кейде өзгертеді. Дәстүрлі қытай тегі экзогамиялық болып табылады, яғни адамдар әдетте басқа тегтерге ие адамдарға үйленеді. Қытайдағы ең көп таралған тегтер Сун әулетінің «Жүз тег» атты еңбегінде жинақталған, онда 400-ден астам тег тізімделген. «Лаобайсин» (老百姓; әл. «ескі жүз тег») және «байсин» (百姓, әл. «жүздеген тег») сияқты сөз тіркестері қытай тілінде «қарапайым халық», «халық» немесе «жалпы адамдар» мағынасында қолданылады.
Chinese surnames are used by Han Chinese and Sinicized ethnic groups in Greater China, Korea, Vietnam and among overseas Chinese communities around the world such as Singapore and Malaysia. Written Chinese names begin with surnames, unlike the Western tradition in which surnames are written last. Around 2,000 Han Chinese surnames are currently in use, but the great proportion of Han Chinese people use only a relatively small number of these surnames; 19 surnames are used by around half of the Han Chinese people, while 100 surnames are used by around 87% of the population. A report in 2019 gives the most common Chinese surnames as Wang and Li, each shared by over 100 million people in China. The remaining eight of the top ten most common Chinese surnames are Zhang, Liu, Chen, Yang, Huang, Zhao, Wu and Zhou. Two distinct types of Chinese surnames existed in ancient China, namely xing ancestral clan names and shi branch lineage names. Later, the two terms began to be used interchangeably, and in the present day, xing refers to the surname and shi may refer either the clan or maiden name. The two terms may also be used together as xingshi for family names or surnames. Most Chinese surnames (xing) in current use were originally shi. The earliest xing surname might be matrilinear, but Han Chinese family name has been exclusively patrilineal for a couple of millennia, passing from father to children. This system of patrilineal surnames is unusual in the world in its long period of continuity and depth of written history, and Chinese people may view their surnames as part of their shared kinship and Han Chinese identity. Women do not normally change their surnames upon marriage, except sometimes in places with more western influences such as Hong Kong. Traditionally Chinese surnames have been exogamous in that people tend to marry those with different surnames. The most common Chinese surnames were compiled in the Song dynasty work Hundred Family Surnames, which lists over 400 names. The colloquial expressions lǎobǎixìng (老百姓; lit. "old hundred surnames") and bǎixìng (百姓, lit. "hundred surnames") are used in Chinese to mean "ordinary folks", "the people", or "commoners".
Тарих
Қытайлық тегілердің тарихы 3000 жылдан астам. Алайда, қытай мифологиясы одан да ертерекке, аңыздағы Фукси (Фэн тегімен) тұлғасына дейін жетеді, ол түрлі отбасыларды ажырату және бір тегі бар адамдардың арасында некелесуге жол бермеу үшін қытай тегілер жүйесін құрған делінеді. Соғысқан мемлекеттер кезеңінен (б.з.д. V ғасыр) бұрын тек билеуші әулеттер мен аристократиялық элита ғана тегіне ие болған. Тарихи тұрғыдан, ата-бабалар руының аты немесе сін (姓) және тармақ тегінің аты немесе ши (氏) арасында ерекшелік болған. Шың – ата-бабалар руы немесе кланының көне тегін білдірген, ал ши – рудың немесе кланның тармағын көрсеткен. Мысалы, Шан әулетінің ата-бабалары Зи (子) тегін алған, бірақ ұрпақтары Инь (殷), Сонг (宋), Конг (空), Тонг (同) және тағы да басқалар сияқты көптеген ши-ға бөлінген. Қазіргі қолданыста шың – тегі, ал ши сөзі кланға қатысты сөз ретінде сақталған. Ши термині адамның тегіне қосымша қолданылуы мүмкін; мысалы, Чжан тегі бар адамды толық атының орнына құрметпен Чжан ши деп атауға болады. Бұл әсіресе үйленген әйелдің әкесінің тегіне қатысты қолданылады, сондықтан осы жағдайда ши – бойжеткен қыздың тегін білдіреді, оны қытай әйелі некеден кейін де қолдана береді.
Шың
Ежелгі сін - атақты рулардың тегі. Олар көбінесе "әйел" радикалын қамтиды, мысалы, Цзи (姬), Цзян (姜), Яо (姚) және Ин (嬴). Бұл олардың аналық желі бойынша құрылған матриархалды қоғамдардан шыққандығының дәлелі саналады. Сін атауының өзі әйел радикалынан және "тудыру" (生, shēng) таңбасынан тұрады. Сін бастапқыда ақсүйек әйелдер арқылы берілгені, ал ақсүйек ерлерде ши болғаны айтылады. 221 ж.б. Цинь Шихуан Қытай мемлекеттерін біріктіргеннен кейін, тегілер біртіндеп төменгі топтарға тарады. Бүгінгі күнге жеткен тегілердің көпшілігі бастапқыда ши болған.
Қолданылуы
Қытайлық тегі немесе отбасылық аты есімнің алдында жазылады. Сондықтан, Чжан (张) отбасынан шыққан Вэй (伟) есімді адам "Вэй Чжан" емес, "Чжан Вэй" (张伟) деп аталады. Қытай әйелдері көбінесе бойжеткен кезіндегі тегін сақтап, үйленгеннен кейін есімдерін өзгертпейді, бірақ қазіргі заманда кейбір топтарда әйелдер күйеуінің тегін алдынан қосуға рұқсат етеді. Қытай тегі әкеден балаға беріледі, бірақ соңғы кезде кейбір адамдар екі ата-анасының тегін де қолдануды қалайды. Бұл практиканың саны артса да, Қытайда бұл әлі де сирек кездеседі, 2018 жылы екі ата-ананың тегін алғандардың саны 1,1 миллионға жетті (1990 жылы 118 мыңнан асып түсті).
Қазіргі кездегі тегі
Қазіргі заманға дейінгі тарихи мәтіндерден анықталған мыңдаған тегіс есімдердің көпшілігі жоғалып кетті (тегіс есімдердің жойылуына қараңыз) немесе қарапайымдастырылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, 12 000-ға жуық тегі тіркелген, оның ішінде хань емес этникалық топтардың тегі де бар. Олардың қазіргі уақытта қолданылып жүргені шамамен 3 100-ге жуық, яғни шамамен 4:1 (75%) қысқарған. Дегенмен, 2019 жылғы мәліметтер бойынша қытайлық тегіс есімдердің жалпы саны 6 150-ге жетеді. Жаңа есімдер түрлі себептермен пайда болғанымен, ескі есімдердің жоғалуы одан көп. Тегіс есімдердің таралу жиілігіне ең үлкен әсер ететін фактор – басқа этникалық топтардың хань халқы ретінде танылып, хань есімдерін қабылдауы. Соңғы ғасырларда кейбір екі буынды тегіс есімдер бір буынды болып қысқарған. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бері кейбір тегіс есімдер графикалық жағынан қарапайымдастырылды. Қытайда мыңдаған тегіс есім болғанымен, ең көп таралған 100 тегіс есім, барлық тегіс есімдердің 5%-дан да аз бөлігін құрайды, халықтың 85%-і осы есімдерді таратады. Қытайдың ең көп таралған үш тегі – Ли, Ван және Чжан, олар тиісінше 7,9%, 7,4% және 7,1% құрайды. Олардың жалпы саны 300 миллионға жуық, бұл әлемдегі ең көп таралған тегіс есімдер. Қытай тілінде "Чжанның үшінші ұлы, Лидің төртінші ұлы" деген сөз тіркесі "кәдімгі адам" деген мағынаны білдіреді. 1990 жылғы зерттеуде 174 900 адамнан алынған кездейсоқ үлгіде ең көп таралған 200 тегіс есім 96%-дан астамды құрады, ал қалған 4%-ын 500-ден астам басқа есімдер құрады. 1987 жылы Тайвань пен Қытайдан алынған деректерді біріктірген зерттеуде (570 000 адамнан тұратын үлгі) ең көп таралған 19 есім 55,6%-ды, ал ең көп таралған 100 есім 87%-ды құрады. Басқа деректер бойынша, ең көп таралған 50 есім халықтың 70%-ын құрайды. Қытайда ең көп кездесетін тегіс есімдер көбінесе бір буынды болады, бірақ қазіргі заманға дейін жеткені 20-ға жуық екі буынды тегіс есім бар. Оларға Сима (司馬), Чжугэ (諸葛), Оуян (歐陽), кейде O'Young деп латын әрпімен жазылатын, ағылшын тілінде сөйлейтіндерге ирландтық тегін еске түсіретін және Ситу (司徒) жатады. Сима, Чжугэ және Оуян сонымен қатар Қытайдың ежелгі тарихындағы төрт белгілі тұлғаның тегі болып табылады. Үш немесе одан да көп буыннан тұратын тегіс есімдер де бар, бірақ олар көбінесе этникалық хань емес. Мысалы, Айсиньцзюэло (愛新覺羅), маньчжур тілінен Aisin Gioro деп латын әрпімен жазылған, Цин әулетінің маньчжур патшалық отбасының тегі болды. Ханзи әрпімен жазылған ең ұзын тегіс есім – Lunalouyugumuzheshuduotumuku'adebu'axi, бұл Юньнань провинциясындағы И этникалық тобының мүшелері қолданатын, барлығы он жеті буыннан тұратын өте сирек кездесетін тегіс есім.
Фамилияларды әлеуметтануда қолдану
Қытай тарихының көп бөлігінде тегілер әлеуметтанулық функцияларды атқарды. Алғашқы даму кезеңдерінде аристократиялық элитамен байланысты болғандықтан, тегілер жиі асыл тектің символы ретінде қолданылды. Ақсүйектер өз тегін пайдаланып, әулетін анықтап, мұрагерлік дәрежесі үшін бәсекелестікке түсті. Сима Цяньның тарихи жазбаларында, шибиао деп аталатын ақсүйек үйлердің тегін көрсететін кестелерді табуға болады. Кейінірек, Хань әулеті кезінде көрнекті отбасылар осы кестелерді өздерін даңқтап, кейде тіпті саяси билігін заңдылау үшін пайдаланды. Мысалы, Хань императорының орнынан бас тартыруын мәжбүрлеген Цао Пи Сары императордан тарағанын мәлімдеді. Қытай императорлары кейде өз тегін құрмет ретінде қарапайым халыққа берді. Еуропада кейбір тегілер асыл тектің белгісі болғаннан өзгеше, қытай императорлары мен патша отбасының мүшелері, Хан этносына жатпайтын топтан шыққандарды қоспағанда, қалыпты тегілерді сақтап қалды. Бұл Қытай императорлық теориясының нәтижесі болды, онда қарапайым адам Аспанның мандатын алып, император бола алады. Император болған соң, ол өзінің бастапқы тегін сақтайтын. Сөйтіп, көптеген адамдар императордың тегімен бірдей болды, бірақ патша отбасына тікелей қатысы болмады. Тан әулеті Циньге дейінгі мемлекеттердің ақсүйектерінен шыққан үлкен аристократиялық отбасылардың орталық және аймақтық билікті ұстаған соңғы кезеңі болды. Тегілер бедел мен жалпы адалдықтың көзі ретінде қолданылды. Осы кезеңде отбасылардың немесе рулардың күрделі тегін және басқа отбасылармен некелік байланыстарын анықтау үшін көптеген шежірелік жазбалар, пудие жинақталды. Оларды Оуян Сю өзінің «Тан тарихының жаңасы» еңбегінде жинақтады. Тегілерді ажырату үшін Тан олардың алдынан топонимдерді қойды, мысалы, Лǒngxī Lǐshì 陇西李氏, яғни Лонгсидің Ли руы. Бұл атаулар әдетте Тан дәуіріндегі қайта ұйымдастыруға дейін қолданылған әкімшілік аймақтардың аттары болды, сондықтан олар рулармен байланысты болды, өйткені бұл атаулардың қолданылуы тоқтатылды. Тараулардың айырмашылықтарын көрсету үшін, мысалы, Gūzāng Fáng 姑臧房, яғни Гузандың Ли руы сияқты атаулар да қолданылды. Сун әулеті кезінде қарапайым рулар корпоративтік бірліктерге бірігіп, шежірелер жасауды бастады. Бұл үрдіс ақын Су Ши және оның әкесі бастады. Ресурстар мен бюрократиядағы лауазымдар үшін бәсекелестік күшейгенде, адамдар ортақ тегі мен тегін ынтымақтастықты нығайту үшін пайдаланды. Олар ұлдарын оқыту үшін мектептер ашып, мұқтаж отбасыларға көмектесу үшін ортақ жерлерді иеленді. Тегін тану үшін ата-бабалар ғибадатханалары салынды. Рулық бірлік императорлық үкіметтер тарапынан әдетте қолдауға ие болды, өйткені ол әлеуметтік тұрақтылыққа көмектесті. Цинь әулеті кезінде тегілік бірлестіктер соттан тыс функцияларды атқарып, қарапайым құқықтық және әлеуметтік қамтамасыз ету функцияларын орындады. Олар Оңтүстік-Шығыс Азияға және басқа жерлерге қытай диаспорасында маңызды рөл атқарды, сауда желілерін құру үшін инфрақұрылымды қамтамасыз етті. Алайда, Қытайдың оңтүстігінде рулар жер үшін күресіп, қарулы қақтығыстарға түсті. Рулар өздерінің тегін алыс өткенге дейін іздеу дәстүрін сақтап қалды, бұл олардың мәртебесін көрсететін нәрсе болды. Бұл аңыздардың көпшілігі, жақсы қалыптасқан болса да, жалған еді. Тегілердің маңыздылығының артуына байланысты, отбасы мен некеге қатысты ережелер мен дәстүрлер күрделене түсті. Мысалы, Тайваньда «қос Ляо» тегі бар ру бар. Әңгіме бойынша, Силюодағы Ляоның Чан Юань зих Ляо Сан Цзио Лангтың жалғыз қызына үйленді, оның ұлы болмады, және ол тірі кезінде Ляо атынан, ал өлгеннен кейін Чан атынан танылуға ант берді. Кейбір жерлерде бір тегі бар, бірақ жақын туыс деп саналатын адамдардың арасында некеге тұруға тыйым салынған. Керісінше, кейбір аймақтарда бір тегі бар, бірақ туыс емес деп есептелетін әртүрлі рулар бар, бірақ тіпті осы жағдайларда тегі экзогамиясы әдетте қолданылады. 1930 жылдан бастап Конфуцийшілдіктің құлдырауымен және кейіннен Қытайдағы коммунизмнің өрлеуімен тегілік сәйкестік пен ынтымақтастық айтарлықтай төмендеді. Мәдени революция кезінде үкімет ата-бабалар ғибадатханаларын және шежірелерді жойып, тегілік мәдениетті белсенді түрде қудалады. Сонымен қатар, батыс мәдениетінің әсері мен жаһандану күштері қытай тегілердің бұрынғы әлеуметтанулық функцияларын әлсіретуге де ықпал етті.
Later, during the Han dynasty, these tables were used by prominent families to glorify themselves and sometimes even to legitimize their political power. For example, Cao Pi, who forced the abdication of the last Han emperor in his favor, claimed descent from the Yellow Emperor. Chinese emperors sometimes passed their own surnames to subjects as honors. Unlike European practice in which some surnames are obviously noble, Chinese emperors and members of the royal family had regular surnames except in cases where they came from non Han ethnic groups. This was a result of Chinese imperial theory in which a commoner could receive the Mandate of Heaven and become emperor. Upon becoming emperor, the emperor would retain his original surname. Also as a consequence, many people also had the same surname as the emperor, but had no direct relation to the royal family. The Tang dynasty was the last period when the great aristocratic families, mostly descended from the nobility of pre Qin states, held significant centralized and regional power. The surname was used as a source of prestige and common allegiance. During the period many genealogical records called pudie were compiled to trace the complex descent lines of families or clans and their marriage ties to other families or clans. Many of these were collected by Ouyang Xiu in his New History of Tang. To differentiate between different surnames, the Tang also choronyms before stating beforehand, for example Lǒngxī Lǐshì 隴西李氏, meaning Li of Longxi. These were generally the names of commanderies used prior to the reorganization during the Tang, so that they became exclusively associated to clans as their common use had died out. Cadet branches were also listed for further differentiation, such as Gūzāng Fáng 姑臧房, meaning Clan Li of Guzang. During the Song dynasty, ordinary clans began to organize themselves into corporate units and produce genealogies. This trend was led by the poet Su Shi and his father. As competition for resources and positions in the bureaucracy intensified, individuals used their common ancestry and surname to promote solidarity. They established schools to educate their sons and held common lands to aid disadvantaged families. Ancestral temples were also erected to promote surname identity. Clan cohesion was usually encouraged by successive imperial governments since it aided in social stability. During the Qing dynasty surname associations often undertook extrajudicial roles, providing primitive legal and social security functions. They played important roles in the Chinese diaspora to South East Asia and elsewhere, providing the infrastructure for the establishment of trading networks. In southern China, however, clans sometimes engaged in armed conflict in competition for land. Clans continued the tradition of tracing their ancestry to the distant past as a matter of prestige. Most of these origin myths, though well established, are spurious. As a result of the importance of surnames, rules and traditions regarding family and marriage grew increasingly complex. For example, in Taiwan, there is a clan with the so called "double Liao" surname. The story is that "Chang Yuan zih of Liao's in Siluo married the only daughter of Liao San Jiou Lang who had no son, and he took the oath that he should be in the name of Liao when alive and should be in the name of Chang after death." In some places, there are additional taboos against marriage between people of the same surname, considered to be closely related. Conversely, in some areas, there are different clans with the same surname which are not considered to be related, but even in these cases surname exogamy is generally practiced. Surname identity and solidarity has declined markedly since the 1930s with the decline of Confucianism and later, the rise of Communism in Mainland China. During the Cultural Revolution, surname culture was actively persecuted by the government with the destruction of ancestral temples and genealogies. Moreover, the influx of Western culture and forces of globalization have also contributed to erode the previous sociological uses of the Chinese surnames.
Қытай материгі
Қытайдың Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі 2007 жылдың 24 сәуірінде жариялаған тұрғын үй тіркеулеріне қатысты толық зерттеуге сәйкес, Қытай материгіндегі ең көп таралған он тегі – Ван (王), Ли (李), Чжан (张), Лю (刘), Чен (陈), Ян (杨), Хуан (黄), Жао (赵), Ву (吴) және Чжоу (周). Осы есімдер 2006 жылы 296 миллион адамды қамтыған кең ауқымды зерттеуде де, 1982 жылғы халық санағында да (біршама өзгеше ретпен) кездескен. Ең көп таралған 100 тегі Қытай халқының 84,77%-ын құрайды, ол әлемдегі халық саны бойынша төртінші орындағы ел. Қытайдың Қоғамдық қауіпсіздік министрлігінің 2019 жылғы есебінде Ван және Ли тегі ең көп таралғандары деп көрсетілген, оларды Қытайда 100 миллионнан астам адам қолданады. Қытайдағы ең көп таралған 23 тегінің әрқайсысының 10 миллионнан астам иесі бар. Алайда, сол кезде Қытайдан толыққанды ақпарат келмегендіктен, кейінгі басылымдарда бұл мәлімдеме алынып тасталды.
Тайвань
Тайваньдағы есімдер, қытайлық иммигранттар мен тайваньдық аборигендер арасында, Қытайдың оңтүстік-шығысындағы есімдерге ұқсас, бірақ барлық хань қытайлықтары арасындағы есімдердің таралуынан біршама өзгеше. 2005 жылдың ақпан айында Тайвань Ішкі істер министрлігінің Халық департаменті жариялаған тұруға рұқсаттарын қамтитын толық зерттеуге сәйкес, Тайваньдағы ең көп таралған он тегі – Чэнь (陳), Лин (林), Хуан (黃), Чжан (張), Ли (李), Ван (王), У (吳), Лю (劉), Цай (蔡) және Ян (楊). Тайваньдық тегілерге жүз отбасылық тегінің тізімінде тіпті кездеспейтін Ту (塗) сияқты жергілікті нұсқалары, сондай-ақ Чанчиен (張簡) және Чжанфан (姜范) сияқты салыстырмалы түрде жақында құрылған есімдер де кіреді. Дегенмен, Тайваньдағы есімдер Қытайдың жалпы есімдеріне қарағанда аз әртүрлілік көрсетеді: ең көп таралған он тегі тайваньдық халықтың 52,63% құрайды, ал ең көп таралған жүз тегі 96,11% құрайды. Министрліктің зерттеуі бойынша тіркелген тегілердің саны 1989 болса, Қытайда төрт-бес мың тегі бар. Қытайға тәндей, бұл тегілер көптеген әртүрлі рулар мен шығу тегін білдіреді, бірақ дәстүр оларды бір ата-бабалық ғибадатханалар мен рәсімдермен байланыстыруы мүмкін немесе аралас некелерге тыйым салуы мүмкін. Мысалы, тайваньдық пресвитериан дініне өткендердің кейбіреулері канадалық миссионер Джордж Лесли Маккейдің (馬偕, Pe̍h ōe jī Má kai) құрметіне Каи (偕, пиньинь Xié) есімін қабылдады.