Кіріспе

Қайтыс болғаннан кейін берілетін құрметті атау – негізінен Шығыс Азия мәдениетінде құрметті, есімдік атау. Бұл атау әсіресе Қытай, Корея, Вьетнам, Жапония және Таиланд сияқты Азия елдерінде кең таралған. Адамның өміріндегі жетістіктері мен беделін көрсететін бұл атау, оның дүниеден өткеннен кейін беріліп, тірі кезіндегі есімін толығымен алмастырады. Көбінесе бұл атаулар патшалар мен әулет мүшелеріне берілсе де, кейде текті атақтары жоқ, бірақ ерекше еңбегі болған сарай қызметкерлеріне немесе әскери қолбасшыларға да беріледі. Мұндай атау жасау үшін, қайтыс болған адамның лауазымына бір немесе бірнеше сипаттамалық сөздер қосылады. Атаудың нақты мағынасын анықтау үшін, иесінің мемлекетінің немесе билік еткен аймағының аты да қосылуы мүмкін.

Шығу тегі

Император Яо сияқты ертедегі мифологиялық билеушілердің өлімнен кейінгі есімдері болғандығы мәлім. Археологиялық қазбалар Чжоу дәуіріндегі (б.з.д. 1046 – 256 жж.) патшалардың атақтары, мысалы, У патшасы мен Вэнь патшасы, өлімнен кейінгі есімдер екенін көрсетті. Өлімнен кейін берілген есімдер әдетте туыстық шежірелерді анықтауды жеңілдетіп, әулеттік байланысты сақтап тұрды. Чжоу дәуірінде өлімнен кейін берілген есімдер көбінесе Вэнь ("мәдени") немесе У ("әскери") сияқты бір таңбадан тұратын. Уақыт өте келе билеушілер ата-бабаларының өлімнен кейінгі есімдеріне таңбалар қоса бастады. Танның бірінші императорының тұсында бұл есімдер жеті таңбаға дейін ұзарды, оны айту немесе жазу қиын болды. Сондықтан, Тан әулетінен кейінгі императорлар көбінесе храмдық есімдерімен (Таннан Юань әулеттеріне дейін) немесе дәуірлік есімдерімен (Мин және Цин әулеттері) аталады, олардың екеуі де әрқашан екі таңбадан тұрады.

Кейінгі дамуы

Өлгеннен кейін берілетін атаулардың қолданылуы уақытша тоқтады, себебі Цинь әулетінің императоры Цинь Ши Хуан императорлардың ұрпақтарының өздерінен үлкендерін сипаттамалық атаулармен бағалауын құрметсіздік деп жариялады. Хан әулеті Цинь құлағаннан кейін өлгеннен кейін берілетін атауларды қайта қолданды. Өлгеннен кейін Хань емес он алты патшалықтың билеушілері, Нанжао, Ляо, Батыс Ся, Цзинь, Юань, Цин, Силла, Жапония және Вьетнам билеушілері де осы атауларды қолданды. Хонг Банг және Махан әулеттерінің патшаларының есімдері өлгеннен кейін берілген атаулармен байланысты, бірақ олар кейінірек жазылған туындылар саналады. Ву Цзетян сияқты кейбір билеушілер немесе бүлікшілер тірі кезінде де осы үлгідегі патшалық атауларды алды. Көптеген монархтар таққа мұрагерлікпен отырды және бұрынғы монархқа жағымсыз өлгеннен кейін берілетін атаулар бермеді. Кейінгі патшалар кейбір атауларды ұзартты немесе өзгертті. Цзинь императоры Айцзун мен Чунчжэн императоры әртүрлі адамдар тарапынан әртүрлі атаулармен аталды. Сун әулетінің Цинь Хуэйы бастапқыда оң мағыналы есімге ие болды, содан кейін жағымсыз атау берілді, бірақ кейін оның бастапқы оң мағыналы есімі қайта орнатылды. Сун әулетінен кейін жағымсыз атаулар беру азайды. Кореяда Жосон әулетінің ықпалы аз монархтарына өлгеннен кейін есім берілмеді.

Таңдау

Өлгеннен кейін берілген есімдер мақтау немесе кінәлау болып табылуы мүмкін. Мақтаулар кінәлаулардан көп кездеседі, сондықтан мұндай есімдер қытай тілінде құрметті есімдер деп те аталады. Сыма Цянның "Тарихшының жазбалары" еңбегінде осы есімдерді таңдау ережелері кеңінен сипатталған. Көптеген талаптар субъективті, қайталанатын және стереотипті болып келеді, яғни өлгеннен кейін берілген есімдер көбінесе кездейсоқ таңдалады. Сарай тарихшылары әдетте осындай есімдерді қайтыс болған адамның ең маңызды істеріне сәйкес береді.

Формат

Императордың ғибадатханалық аты мен қайтыс болғаннан кейін берілген есімін біріктіргенде, ғибадатханалық аты бірінші жазылады. Мысалы, Шунчжи императорының толық қайтыс болғаннан кейінгі атауы "Шидзу, император Чжан" болып табылады, ол өзінің ғибадатханалық атын және оның қайтыс болғаннан кейінгі беделінің соңғы үш таңбасын біріктіреді, бұл ресми құжаттарда ең көп кездесетін форма. Кейбір монархтар мен патшалық отбасы мүшелерінің қайтыс болғаннан кейінгі есімдері ұзартылған, мысалы, Хунгу императоры, Нурхачи, мұрагер ханзада Хёмеонг, Жосонның Сундзо және императрица жесір Цикси. Кейбір монархтар бұл ережелерді сақтамаған; мысалы, Джу, Чу және Ци мемлекеттерінің монархтары жер-су атауларын қолданған, ал Юэ мемлекетінің монархтарының кейбіреулерінде қытай тілінен алынған сөздер қолданылған, Гогурё, Силла және Бэкцзе мемлекеттерінің монархтарының қайтыс болғаннан кейінгі есімдері әртүрлі стильде болған. Сондай-ақ, ерте жапон монархтарының да жапондық үлгідегі қайтыс болғаннан кейінгі есімдері болған (和風諡号).

Қытай

Шихао – қытай тілінде қайтыс болған соң берілетін есім және лақап атауды білдіреді. Тірі қытай адамдарының есімдері әр түрлі таңбалардың кез келген комбинациясынан құралуы мүмкін. Көбінесе, қайтыс болған соң берілетін есімдер салыстырмалы түрде шешікті тізімнен таңдалады, соның салдарынан олардың түпкі мағынасы уысып, бұрмаланады.

Формат

Қытай тіліндегі өлгеннен кейін берілген есімдер форматы "[мемлекет] [сипаттама] [құрметті атау]" болып табылады. Ағылшын тіліне аударылғанда, олар "[құрметті атау] [сипаттама] [мемлекетінен]" форматын алады, мысалы, Чжоу патшасы Вэнь ('Чжоудың мәдениетті патшасы'), Цин герцогы Му ('Циннің салтанатты герцогы') және Чу патшасы Ченг ('Чудың жетістіктерге жеткен патшасы'). Сипаттаманың сөзбе-сөз мағынасы көбінесе аударылуы керек. Ең ұзын өлгеннен кейін берілген есімі бар әйел (сонымен қатар 25 таңба) - Императрица вдова Циси; есімнің қысқартылған нұсқасы 孝欽顯皇后 ('өте құрметті және әдепті Императрица').

Билік басындағы отбасы мүшелері

Чжоу әулетінің дәуірінен бергі асыл тектік жүйе бойынша императордың жақын туыстарына аймаққа нақты билікпен немесе онсыз патша, ханзада, герцог немесе граф сияқты атақтар берілді. Олар қайтыс болғаннан кейін де сол атаумен аталатын, ал олардың артынан қойылған есімі (көбінесе бір таңба) атаудың ортасына енгізілетін. Қолданылатын таңбалар көбінесе императорлар үшін пайдаланылады. Мысалы, Цин әулетінің ханзадасы Гон өлгеннен кейін Чжун (忠) деп аталып, ханзада Гончжун деп танылды. Ханзада Чун өлгеннен кейін Сянь (賢) деп аталып, ханзада Чунсянь деп танылды. Мысалы, ханзада Шуньчэн Лекдехун қайтыс болғаннан кейін ханзада Шуньчэн Гонхуй (多罗顺承恭惠郡王) деп аталып, құрметтелді. Иньсян, ханзада Иге 9 таңбадан тұратын Чжунцзин чэнчжи циншэнь ляньмин сянь (忠敬诚直勤慎廉明贤) деген артынан қойылған есім берілді.

Қызметкерлер

Сондай-ақ, мұрагерлік атағы жоқ адамдарға, әсіресе еңбегімен көзге түскен ғалым-лауазымды тұлғаларға немесе министрлерге императорлық сарайдан қайтыс болған соң атау беру де жиі кездесетін. Қолданылатын таңбалар көбінесе императорларға берілетін таңбалармен ұқсас. Дегенмен, оның ұзындығы бір-екі таңбамен шектелген. Кейде, конфуциандық ғалымды католик шіркеуіндегі әулиеге теңескендіктен, қайтыс болғаннан кейін берілген есімді ағылшын тілінде "канонизация" деп атайды. Бірақ, бұл рәсім қысқарақ. Конфуцийге дерлік әр маңызды династияда ұзақ атаулар берілген; ең көп қолданылатындарының бірі – Жишенгсянши (至聖先師). Кейде адамға қайтыс болғаннан кейін атауды сарай емес, оның отбасы немесе шәкірттері береді. Мұндай атаулар – жеке қайтыс болғаннан кейінгі атаулар. Мысалы, Тао Цзяньге берілген sīshì – Jìngjié (靖節).

Қазіргі қолданылуы және тоқтатылуы

Қытай императорлары есімдерді атаудың күнделікті сөзде және жазуда тоқтатылғаннан кейін де, дәстүрлі рәсім ретінде ұзаққа созылатын, ұлғайып келе жатқан өлшеміндегі есімдерді алуды жалғастырды. 1908 жылы қайтыс болған Гуанчжу императоры – өлген соң есім алған соңғы император, оның 21 таңбадан тұратын атағы: "Тонгтиан Чонгюнь Дачжун Цзичжэн Цзиньвэнь Вэйву Ренсяо Руицзи Дуаньцзянь Куанцин Цзинь" императоры. Қытайдың соңғы императоры Пуйи 1967 жылы қайтыс болғаннан кейін өлшеміндегі есім алған жоқ.

Қазіргі заманғы қолданысы

Корея Республикасында Чонджу Ли әулеті қауымдастығы үкіметтің мойындауысыз, императрица Сончжонхёға, тәж мұрагері Ыйминге және Гу, императорлық ханзада Хоюнға қайтыс болғаннан кейін арнаулы есімдер берді.

Жапония

Жапонияда қайтыс болғаннан кейін берілетін есімдер екі түрге бөлінеді: шиго (諡号) және цуиго (追号). Атаудан өзге, Тенно (天皇) – жапон императорларының барлық қайтыс болғаннан кейінгі есімдерінің құрамдас бөлігі, олардың көпшілігі екі канжи таңбасынан тұрады, бірақ кейбіреулері үш таңбадан тұрады. Кейбір есімдер бірнеше ұрпақтан соң беріледі, мысалы, император Джимму мен император Антоку сияқты. Ал кейбіреулері, император Монму сияқты, қайтыс болғаннан кейін дереу беріледі.

Шиго

А 2=таяу (3=шиго), немесе 2=атау (3=окури на) билеушілердің еңбегі мен жақсы қасиеттерін көрсетеді. Императорлардың шигосының екі түрі бар: қытай немесе хан стилі (漢風таяу) және жапон стилі (和風таяу).

Қазіргі заманғы қолданысы

Жапонияда қайтыс болғаннан кейін берілетін ресми есімдер әлі де қолданылады. Бұл дәстүр император Мэйдзиден бастау алды. 1912 жылы Мэйдзи императорының (明治天皇) қайтысынан бастап, императордың қайтыс болғаннан кейінгі аты оның билік құрған дәуірінің атымен аталады. Мұндай жағдайларда, қайтыс болғаннан кейін берілген есімдер tsuigō санатына жатады. Хирохито император қайтыс болғаннан кейін ресми түрде Шова императоры (昭和天皇) деп аталды; қазіргі жапондықтар оны тек осы есіммен ғана атайды, Хирохито есімімен емес. Көптеген жапондықтар императорларды олардың жеке есімдерімен атамайды, себебі бұл құрметсіздік деп есептеледі. Патша отбасынан емес, қайтыс болған адамға каймио буддалық есімі берілуі мүмкін, бірақ көбінесе оны тірі кезіндегі есімімен атай береді.

Тайланд

1910 жылы патша Чулалонгкорн қайтыс болғаннан бері, патшаның аты оның билік еткен дәуірімен ресми түрде «Корольдік хабарлама» басылымында жазылады. Кейбір патшаларға, мысалы, патша Анандаға, оның мәртебесін арттыру үшін қайтыс болғаннан кейін арнайы есім берілді – ол «Phra Athamaramathibodin» деп аталды. Патша Ананда мен Бхумиболдың нақты билік жылдарының атаулары жоқ, ал Чулалонгкорн сияқты басқа патшалар жеке есімдерімен танылады. Тай халқы патшаны оның ерекше атымен немесе «Чула Чом Клау» деген бейресми атымен ешқашан атамайды, себебі мұны құрметсіздік деп есептейді. Патша Ваджиралонгкорнның жеке аты оның өліміне дейін ресми емес болып саналады, ал одан кейін «Ваджилаклао» деген билік жылдарының атымен алмастырылады.

Вьетнам

Вьетнамда 1925 жылы қайтыс болған Кай Диң императорымен бірге, өлгеннен кейін берілетін есімдерді қолдану тоқтатылды.