Кіріспе

Швед ақсұлы (1664–1717), граф Магнус Стенбок (22 мамыр 1665 – 23 ақпан 1717) – швед фельдмаршалы (Fältmarskalk) және Корольдік кеңесшісі. Ұлы Солтүстік соғысы кезінде Кароль армиясының қолбасшысы, Стенбок әулетінің көрнекті өкілі болды. Уппсала университетінде оқыды және Тоғыз жылдық соғыс кезінде швед армиясына қосылып, 1690 жылы Флеюр шайқасына қатысты. Шайқастан кейін ол подполковник болып тағайындалды, қасиетті Рим империясының қызметіне генерал-адъютант ретінде кірісті және мемлекет қайраткері Бенгт Габриэльсон Оксенстернаның қызы Ева Магдалена Оксенстернаға үйленді. Швед қызметіне оралғаннан кейін Висмардағы полктің полковнигі болды, кейін Кальмар, содан кейін Даларна полктерінің полковнигі атанды. Ұлы Солтүстік соғысы кезінде Стенбок король Карл XII-нің Балтық және Польша майдандарындағы әскери науқандарында қызмет етті. Бас соғыс комиссариатының директоры ретінде Стенбок швед армиясын ұстау үшін мол қаражат және жабдық жинады, осы арқылы Карл XII-нің ризашылығына ие болды. 1705 жылы ол жаяу әскер генералы және Сканияның генерал-губернаторы болып тағайындалды. Губернатор міндетін атқару кезінде Стенбок өзінің әкімшілік шеберлігін көрсетіп, 1710 жылы Хельсингборг шайқасында жеңілген Дания армиясына қарсы Сканияның қорғанысын ұйымдастырды. 1712 жылы ол Солтүстік Германияда жорық жүргізіп, Гадебуш шайқасында саксон-дания армиясын жеңіп, фельдмаршал таяғына ие болды. 1713 жылы Алтона қаласын қиратуынан кейін оның мансабы құлдырады. Теннинг қамалы кезінде, басым күштермен қоршалған Стенбок Дания королі Фредерик IV-ке қарсы капитуляциялауға мәжбүр болды. Копенгагендегі тұтқында болған кезде, даниялықтар Стенбоктың қашу әрекеті туралы хабардар болып, оны Кастеллетте түрмеге қамады. Ол жерде Фредерик IV жүргізген қаралау науқанының құрбаны болды және жылдар бойы қатал күтімге ұшырағаннан кейін 1717 жылы қайтыс болды. Әскери және әкімшілік қызметтерінен бөлек, Стенбок шебер дебатшы, суретші және қолөнерші ретінде танымал болды. Оның әскери жетістіктері Швецияда батырлар культінің қалыптасуына үлкен үлес қосты. Романтикалық ұлтшылдық дәуірінде ол швед тарихшылары мен мәдени қайраткерлері, мысалы Карл Снойльскийнің «Стенбоктың елшісі» поэмасында мақтауға ие болды. Оның есімімен бірнеше швед қалаларындағы көшелер аталып, 1901 жылы Хельсингборг қалалық әкімшілігі алдында Стенбоктың атты мүсіні ашылды.

Ерте өмір

Магнус Стенбок 1665 жылғы 22 мамырда Стокгольмдегі Якоб приходінде дүниеге келді. Ол патшалық кеңесінің мүшесі және фельдмаршал Густав Отто Стенбок пен Лорд-Гарди Джейкоб Де ла Гардидің қызы және Лорд-Гарди канцлері Магнус Габриэль Де ла Гардидің әпкесі Кристина Катарина Де ла Гардидің алтыншы баласы болды. Магнус Стенбок граф титулымен туды, өйткені Густав Отто Стенбок пен оның ағалары Фредерик пен Эрик 1651 жылы Кристина патшайымымен графтар етіп тағайындалды. Стенбок әулеті орта ғасырлардан бастау алады. Де ла Гарди 1570 жылдары швед дворяны және барон болған француз генералы Понтус Де ла Гардидің ұрпағы. Магнус Стенбок балалық шағының көп бөлігін аға-інілерімен бірге Уппландтағы Рунса сарайында өткізді; қыста олар Стокгольмдегі Бласиехолмендегі Баотка сарайына көшіп барды. Ол 10 жасқа толғанда, оның әкесі Густав Отто тапсырмасын орындамаған деп есептелгендіктен Лорд-Адмирал лауазымынан шеттетілді және 200 000 далерге дейін жететін флоттық өтемақы төлеуге міндеттелді. Густав Отто король Карл XI-ді жұбатты, ол айыппұлды жартысына дейін азайтып, оны Скания соғысы кезінде Адмирал және Батыс Швецияның қолбасшысы етіп тағайындады. Соғыстан кейін Густав Отто Карл XI-нің реформалары мен Тайлық кеңестің бұрынғы билігін жоюы салдарынан қосымша қаржылық қиындықтарға тап болды. Густав Отто мен Кристина Катарина қаржылық мәселелерін шешті, бірақ коронаға үлкен сомада ақша төлеуге мәжбүр болды. Олар отбасылық мүліктердің көп бөлігін сатты, тек Рунса, Вестергётландтағы Торпа стенхус және Халландтағы Вапнё сарайын сақтап қалды. Густав Отто Стенбок әулетінің абыройын түсіріп, корольдің отбасыға деген сенімін жоғалтты. Әулетінің ұятқа қалуы Магнус Стенбокқа жеке деңгейде әсер етті және оны Стенбок әулетінің атын қайта жандандыруға ынталандырды.

Білім және әскери қызмет

Магнус Стенбок 1671 жылдан бастап үйде оқыды. Хакин Шпегель оған христиан дінін үйретті, сондай-ақ швед және латын тілдерінде оқу мен жазуды үйретті. Шпегельден кейін теология маманы Эрик Фрикман Стенбокқа дәріс берді. Фрикманның орнын 1680-1684 жылдар аралығында Стенбокқа сабақ берген Уппсала студенті Олоф Гермелин басты. Гермелиннен Стенбок практикалық сөз сөйлеу жаттығуларын алды және неміс және француз тілдері, ежелгі тарих, география, саясаттану, құқық, сондай-ақ фехтование, би және атпен жүру сияқты дене шынықтыру жаттығулары туралы дәріс тыңдады. Стенбок геометрияға, әсіресе бекініс саласына үлкен қызығушылық танытты және Гермелиннің айтуынша, ерте кезеңде зор риторикалық және тілдік қабілетін көрсетті. 1685 жылдың көктемінде Стенбок Нидерландыға қайтып келді. Ол өзінің туысы, Мария Аврора фон Кенигсмарк графинясының көмегімен голланд полкінің командирі, граф Гюстаф Карлсонмен кездесіп, оның полкінде прапорщик болып қызмет етуге өтініш берді. Келесі жылы Стенбок Ораньелік Вильгельмнен голланд комиссиясын алды, бұл оның әскери мансабының басталуын және саяхаттарының аяқталуын білдірді. 1687 жылы Стенбок Швеция провинциясы Бремен-Вердендегі Стадеде, Стаде коменданты полковник Мауриц Веллингктің басшылығымен неміс полкінің капитаны болып қызмет етті.

Тоғыз жылдық соғыс (16891695)

1688 жылдың қыркүйегінде Стенбок Францияға қарсы тоғыз жылдық соғыста генерал Нильс Бильке басқарған шведтік көмекші корпусының майоры болып тағайындалды. Ол кезде Швеция Нидерландымен одақтас еді. 1689 жылдың қаңтарында Стенбок пен шведтік көмекші корпусы подполковник Йохан Габриэль Банердің басшылығымен Нимвеген гарнизонына жіберілді. Стенбок Нимвегенде қалды, ал швед әскерлерінің көп бөлігі Дания мен Гольштейн-Готторп герцогтігі арасындағы шиеленіс салдарынан Германиядағы швед провинцияларына қайта жіберілді. Герцогтік Данияның оңтүстігінде орналасқан және Швециямен одақтас болды. Маусымның басында Стенбок пен оның полкі Маастрихт гарнизонына жіберілді. Қыркүйекте оған Вальдек принці Георг Фридрих одақтас армияға ерікті ретінде қосылуға рұқсат берді. Ол ешқандай шайқасқа қатыспады, ал әскер қысқы жайлауға орналасқанда Стенбок Стокгольмге оралды. Стенбок 1690 жылдың сәуірінде Маастрихтке қайтып келді және бірден испандық Нидерландыдағы Валониядағы майданға жіберілді, онда шведтік көмекші корпус принц Вальдек басқаратын 30 000 саяқты одақтас армиямен бірікті. Сол жылдың 29 маусымында Вальдекке Люксембург герцогының басқаруындағы 40 000 саяқты француз әскерінің Флерус қаласында орналасқаны туралы хабар берілді, бұл одақтастардың лагерінде үлкен тосынсый болды. Келесі күні Вальдек әскері Самбр өзеніне қарай жорық жасады, ал 1 шілдеде Флерус қаласында қанды шайқас болды. Стенбок шведтік көмекші корпусымен одақтас армияның оң жақ қанатында тұрды және Люксембургтың қолынан Вальдек әскерінің жеңілісіне куә болды. Шайқас кезінде Стенбок швед батальонының басқаруын өз қолына алды, оны қауіпсіз жерге шығарды, бірнеше француз тұтқынын және француз туын алып келді. Вальдек ауыр шығынға ұшырады, шведтік көмекші корпусы дерлік жойылды. Шайқастан кейін король Карл XI Стенбокты Стадедегі Мауриц Веллинг полкінің подполковнигі етіп тағайындады. Сол жерде ол полк үшін әкімшілік және тәртіптік мәселелермен айналысты. 1692 жылдың көктемінде Рейн өзеніндегі неміс әскерлеріне көмек көрсету үшін жаңа шведтік көмекші корпус Гейдельбергке жіберілді. Веллинг полкінен жүздеген саяқты әскерлер корпусқа қосылды, соның ішінде Стенбок та болды. Стенбок Гессен-Кассель ландграфы Карл I-ден транзиттік рұқсат алуға міндеттелді. 1692 жылдың шілде айының басында Рейндегі одақтас әскерлердің қолбасшысы Бранденбург маркграфы Кристиан Эрнст Байройт өзеннен өтіп, фельдмаршал Гай Альдонс де Дурфор де Лоржбен ашық шайқасқа түсуге шешім қабылдады. Марграф Стенбокқа 300 саяқты батальонға және екі зеңбірекке басшылық етуді тапсырды, сондай-ақ Майнцтың оңтүстігіндегі Герсхайм қаласынан Рейнге Некардың құйылысы жақын Ладенбургтегі одақтастар штаб-пәтеріне көлік флотын жеткізуді тапсырды. Герсхаймға дейінгі жол кедергісіз болды, бірақ кері қайтудың ортасында Стенбок Вестхофен, Маннхайм және Вормс қалаларында орналасқан француздық артиллериялық батареяларынан бомбалауға ұшырады. Аз ғана шығынға және бірнеше кемелер зақымдалғаннан кейін Стенбок одақтастар лагеріне оралып, оның операциясы сәтті деп танылды. Тамыз айының соңында одақтас әскері Рейн өзенін кесіп өтіп, француз әскерлерімен Шпейер қаласында кездесті. Екі күндік француздық артиллериялық бомбалаудан кейін одақтас әскерлер шегінуге мәжбүр болды, ал Стенбок шегінуді қамтамасыз ететін әскерлердің қатарында болды. 1693 жылдың маусымында Стенбок Гейдельбергке оралып, Баден-Баден маркграфы Людовик Вильгельмге қосылды, олармен бірге Хайльбронды құтқаруға қатысты. Стенбок Цельде, Ганновер және Гессен-Кассельде қызметке үміткер болды, ал Людовик Вильгельм оны Венада император Леопольд I-ге шақырып, императорлық қызметке орналасуға ынталандырды. Сентябрь айында Стенбок император армиясының полковнигі болып тағайындалды, бірақ полкі болмады, сондықтан ол өзі әскер жинауға мәжбүр болды. Сонымен қатар, Стенбокқа Людовик Вильгельм армиясында генерал-адъютант лауазымы да уәделенді, ол сайлау Палатинат айналасында көптеген операцияларға қатысты. 1695 жылдың көктемінде император Стенбокты король Карл XI-ге шведтік көмекші әскерлерді талап ету үшін Стокгольмге жіберді, бірақ корольдің өзінің Цвайбрюкен герцогтігіндегі императорлық әскери операцияларға наразылығынан Стенбок бос қолмен оралды. 1696 жылдың қыркүйегінде Стенбок маркграф пен император армиясымен жол айырды.

Полк командирі (16951700)

Әскери қызмет кезінде Стэнбок экономикалық қиындықтарға тап болды. Ол Франкфурттағы отбасының қажеттіліктерін ақша алмасу арқылы қолдауға мәжбүр болды. Стенбок Кассельге сапар шекті, онда оны княздық маскарадқа шақырды және Ландграф Карл I мен оның ұлы, князь Фридрихтен сыйлықтар алды. Ландграф Стенбокқа Гессен жаяу әскер полкінің атбасына және полковнигі лауазымын ұсынды, бірақ Стенбок Карл XI-нің жанындағы өзінің мәртебесінен қорқып, Ландграфтың ұсынысын қабылдамады. 1697 жылдың қаңтар айында Стенбок Берлиндегі сарайда сайлаушы Фридрих III-ке 1655 жылы әкесі Бранденбург-Пруссияға жіберген ескі қарызын алу үшін бас иді. Сайлаушымен кездескеннен кейін қарыздың жартысы өтелді, ал Стенбок қалған 6000 риксдалерді кейінірек төлеу үшін сақтауға алды. Ол өтемақысының көп бөлігін әйеліне Берлинге ақша жіберу арқылы жіберді. Содан кейін ол отбасының келуіне дайындық жасау үшін Штадеге оралды, бірақ ауру мен экономикалық қиындықтарға байланысты отбасы Франкфуртта қалуға мәжбүр болды. 1697 жылдың сәуір айында Карл XI қайтыс болды және Швеция тағына оның ұлы Карл XII отырды. 1697 жылдың мамыр айының соңында жас король Стенбокты Якоб фон Кемпфеннің орнына полк полковнигі және Висмардағы комендант етіп тағайындады. Венадағы императорлық сарайда 3000 риксдалерлік жалақысын алғаннан кейін Стенбок Франкфурттағы кредиторларға отбасының қарызын төледі және тамыз айында отбасы Висмардағы коменданттың резиденциясына көшіп келді. Комендант ретінде Стенбок Висмардың қорғанысын жөндеуге жауапты болды. Оның қаладағы полкіне шамамен 1000 неміс жаяу әскері кірді. Стенбок сонымен қатар «Швед сарбазының мектебі» (Den svenska knekteskolan) деп аталатын соғыс нұсқаулығын жазуға уақыт жұмсады, онда әртүрлі жаяу әскер тактикасы, марш техникасы, әскери кедергілерді пайдалану және негізгі бекіністер сипатталған; ол оны жарияламады. 1699 жылдың 2 қаңтарында Стенбок Кальмар полкінің полковнигі болып тағайындалды. Бірнеше аптадан кейін Стенбок отбасымен бірге Смоландтағы полковник резиденциясына көшіп келді. 1700 жылдың 16 ақпанында король Стенбокты Даларна полкінің полковнигі етіп тағайындады. Бұл граф Карл Пайпердің, оның әйелі Кристина Пайпердің ұсынысымен мүмкін болды, осыған орай Магдалена Стенбок Кристинаға құнды сырғаларды сыйлады. Стенбок жаңа полковник резиденциясына, Дальэльвенге жақын орналасқан Нэс Кунгсгордқа көшуге үлкермес бұрын, оның полкіне Ұлы Солтүстік соғысының басында Оңтүстікке, Сканияға аттануға бұйрық берілді.

Дания мен Балтық еліндегі науқан

Ұлы Солтүстік соғысы 1700 жылдың 12 ақпанында Польша королі және Саксония курфюрсіті Август II швед Ливониясындағы Рига қаласын қоршағанда басталды. Сонымен қатар Дания королі Фредерик IV даниялық әскерлеріне Гольштейн-Готторпқа шабуыл жасауға бұйрық берді. Ресей сол жылдың тамызында соғысқа қосылды, ал қыркүйекте патша Петр I басшылығымен ресейлік әскерлер швед Ингриясына басып кірді және Эстониядағы Нарва бекінісін қоршады. Стенбокқа Сканнияға қарай жорықтап келе жатқан полкіне дереу қосылуға бұйрық берілді. Ол Стокгольмде далалық жабдықтарды ұйымдастырып, Кёпингте полкіне қосылды. Стенбок Векшёдегі отбасымен қоштасты, ал оның полкі шілдеде Ландскронаға келді, онда Зеландияға тасымалдау үшін кемеге отыруды күтті. 25 шілдеде король бастаған швед әскерлері Хумлебекке қонды, онда даниялық қорғаушылар тез жеңіліске ұшырады, ал шведтер Зеландияда плацдарм құрды. Құрғақ жерге қонғаннан кейін екі апта өткен соң Стенбок пен Даларна полкі Зеландияға келді, швед күштерін шамамен 10 000 адамға дейін арттырды. Бұл Фредерик IV-ті 1700 жылдың 8 тамызында Травенталь шартымен соғыстан шығуға мәжбүр етті. Стенбок пен оның полкі тамыздың соңында Сканнияға қайтарылды. Қазанның басында Стенбок Даларна полкімен Пернауға аттанды және Карл XII мен Нарваға қарай жорықтап келе жатқан швед әскерінің бас құрамасына қосылды. 20 қарашада швед әскері Нарваның шетіне жетті. Барлау нәтижесінде шведтер 30 000-ға жуық ресейліктердің, оның ішінде мыңдаған ілесушілердің қаланың солтүстік және оңтүстік жақтары арасында жартылай шеңбер пішінде бекініс жүйесін салғанын білді. Әскерге генерал-лейтенант Карл Густав Рейнскиольд басшылық етті. Ол екі швед колоннасы шабуылдап, бекініс шебін бұзып өтуді, ал әр колонна сол шеп бойымен оңтүстікке және солтүстікке қарай жылжып, ресейлік қорғанысты орап, ресейлік армияны Нарва өзеніне қарсы екі қапқа түсіруді көздейтін шайқас жоспарын жасады. Рейнскиольд сол жақ колоннаға, ал генерал Отто Веллингк оң жақ колоннаға қолбасшылық етті. Рейнскиольдтың колоннасында Стенбокқа 516 адамнан тұратын алдыңғы қатар командасы тағайындалды, олар шамамен елу гранатиерден, Даларна полкінің батальонынан және фин полкінің қолдау батальонынан құралды. Стенбок пен оның әскерлері швед шабуылдарының бірінші толқынына жетекшілік етті. Нарва шайқасы 20 қарашаның түстен кейін болды. Екі швед колоннасы қатты қарлы боранының арасында жасырынып, ресейліктердің көздеріне соққан қармен ресейлік бекіністерін бұзып өтті. Бұл ресейлік әскерлер арасында үрей тудырды, ал шашыраңқы жеңілістен кейін ресейлік армия капитуляциялады және Ресейге қайта оралуға рұқсат алды. Шайқаста шамамен 9 000 ресейлік сарбазы қаза тапты, олардың барлық басшылығы тұтқынға алынды, ал шведтердің жоғалғандары шамамен 1 900 адамды құрады. Стенбоктың әскерлерінен шамамен 60 адам қаза тауып, 149-ы ауыр жарақат алды; Стенбоктың өзіне мылтықтан оқ тиді. Ресейлік армияның қолбасшысы герцог Карл Евгений де Крой және бірнеше жоғары офицерлер Стенбокқа берілді, ол оларды жеке түрде патша лагеріне әскери тұтқын ретінде алып келді. Стенбок шайқастан кейін екі апта бойы төсек тартып жатты. Бірнеше күннен кейін Карл XII оны ауру төсегінде көріп, оның батырлығы үшін құттықтады және оны жаяу әскердің генерал-майоры етіп тағайындады. Желтоқсан айында швед әскерінің бас құрамасы Дорпат қаласының сыртында және қираған Лайузе қамалының маңында қыстады. Қамалға бара жатқанда Стенбок мемлекеттік хатшы Карл Пайперді оның вагонында ертіп барды, бұл Стенбоктың енді патшаның ең жақын шеңберінде тұрғанын білдірді. 25 желтоқсанда Карл XII Стенбокқа 600 адам мен төрт зеңбірек алып, Пеипус көлінің арғы жағындағы Гдов қаласын басып алуға кіруді тапсырды. 29 желтоқсанда Стенбок 300 фин кавалериясымен және сол сандағы жаяу әскермен, көбінесе бес адамнан тұратын шанамен жүретін Даларналықтармен жорығын бастады. Бес күннен кейін олар 300-ге жуық ресейлік драгуннан тұратын алдыңғы қатарлы әскермен кездесті. Далалық артиллериясының көмегімен Стенбок ресейлік шабуылдарды тойтарды және жорығын жалғастырды. Ұрыс аяқталғаннан кейінгі түнде Стенбок пен оның әскерлерін қарлы боран шарлады. Оларды қоршап тұрған басым ресейлік әскерлер мен суық ауа райы Стенбокты Эстония жеріне шегінуге мәжбүр етті. Ол Гдовты қоршаған ауылдарды өртеп жіберді және ресейлік әскерлермен бірнеше шайқастан кейін 1701 жылдың 6 қаңтарында бас швед әскеріне оралды. Патша лагеріне оралғанда, оның 600 адамының тек 100-і ғана жауынгерлік қабілетті болды. 1701 жылдың қысы мен көктемі бойы Стенбок Карл XII-ге жақын болды және полкін күтіп бақты. 28 қаңтарда швед әскерінің басшылығы Лайшольм мүлігіндегі Стенбоктың пәтерінде жиналды, онда Стенбок пен оның полкі үлкен той мен театрлық қойылым ұйымдастырды, Карл XII мен Нарвадағы жеңісін жырлайтын әндермен. Осы кезде Карл XII Стенбокқа «Манс Бок» (Манс бұқа), «Манс Лурифакс» (Манс алаяқ итті) және «Бокен» (ешкі) деген лақап аттар берді. 8 наурызда Стенбок қар добы лақтыру ұйымдастырды, онда жүздеген сарбаздар қоршауға алынған қалаға ұқсас жағдайда күресті, соңынан Стенбок Даларналықтарын патшаның алдында жаттығудан өтті. Стенбоктың әрекеттері патшаға ұнады, ол оған тамаша жылқы сыйлады және қысқы үзіліс кезінде барлық жаяу әскер полкіне жалпы жаттығу инструкторы етіп тағайындады. Оның жаттығулары 1701 жылдың көктемінде жарияланған жаңа жаяу әскер ережелерінің негізін қалады. Стенбок Бенгт Оксенстьернадан да мақтау алды, ол Стенбокқа хаттарында патшаға кеңес беруге және Еуропадағы күш тепе-теңдігін сақтау үшін жауынгер мемлекеттермен бейбіт келісімдерге қол жеткізуге оны көндіруге шақырды.

Польшадағы науқан

Швед әскерінің негізгі күштері маусым айында лагерьін тастап, Ригаға қарай оңтүстікке қарай, король Август II-нің саксон және орыс әскерлерімен шайқасу үшін жорық жасады. 7 шілдеде әскер Риганың сыртында болды. Карл XII және Рейнскиольд Даугава өзенін қаланың жанынан кесіп, Август II әскеріне қарсы шабуылдауды жоспарлады. Рейнскиольд, Карл Магнус Стюарт және Эрик Дальберг жасаған шведтердің шайқас жоспарында әскерлерге Рига маңында десанттық қайықтарды жинап, жүзбелі батареялар салуға бұйрық берілді. Батареялар жаяу әскерді өзен арқылы тасымалдап, көпір басын құруға тиіс болды. 9 шілдедегі операция кезінде Стенбок атты әскердің өзеннен өтуіне мүмкіндік беретін жүзбелі көпір салуға көмектесті. Бірақ күшті ағыстар жүзбелі көпірдің қирауына себеп болды, ал оны жөндеген кезде шайқастың нәтижесіне әсер етуге кеш болды. Негізгі әскер Курляндияны басып алды және Либаудан тыс жердегі Вюрген қамалында қыстады. Карл XII Дугава операциясында Август II-ні жеңе алмағандықтан, ол Август әскерін жеңу үшін Польша аумағында әскери науқан жүргізуді және Ресейге шабуыл жасаудан бұрын өзінің арт жағын қорғауды шешті. Стенбокқа Бенгт Оксенстернадан соғыс жағдайы және Швецияның сыртқы саясаты туралы меморандум келді, ол өлер алдында Стенбокқа оны Карл XII-ге табыстауды және корольді Август II-ге қарсы жорығын тоқтатуға және назарын Ресей шекарасына аударуға көндіруді тапсырды. Бірақ Карл XII өз жолын таңдады және 1702 жылдың қаңтарының соңында швед әскерінің негізгі күштері Польшаның Литва бөлігіне кірді. Карл XII өзінің әскерінің көп бөлігімен Варшаваға қарай жорық жасады, ал Стенбок пен Даларна полкі наурыз айында Вильнюске генерал-майор Карл Морнермен және Эстергётланд атты әскер полкімен бірге жіберілді. Стенбок пен Морнерге Грегорц Антони Огинский мен Михал Серваци Вишневецкийдің әскерлерін іздеу және негізгі армияны қамтамасыз ету үшін жарна жинау тапсырылды. Вильнюс наурыздың соңында алынды, ал швед гарнизоны кейіннен күшейтілді. 6 сәуірде Вильнюс шайқасында гарнизон Вишневецкий әскерлерімен жеңілді. Бірақ қала ішіндегі қатал шайқастардан кейін шабуылшылар 100 адамнан, ал швед гарнизоны 50 адамнан шығын көріп, кері шегінді. Морнер мен Стенбокқа 4 мың әскерін Вильнюстен Варшаваға жеткізуге бұйрық берілді. Орталық Польшадағы жорылға Вишневецкий әскерлеріне қарсы шайқастар мен кең өзендер кедергі келтірді. Бірнеше рет Стенбок өзінің инженерлік шеберлігін көпірлер салу үшін пайдаланды, ал Даларна полкі Стенбок пен Карл XII жорықтарында саперлер ретінде қызмет етті. 1702 жылдың шілдесінде Карл XII және оның негізгі әскері Август II-ні Краковтың солтүстік-шығысындағы Клишов ауылында қуып жетеді. Морнер мен Стенбок 8 шілдеде кешке негізгі армиямен қайта қосылды. Келесі күні таңертең Карл XII Август II-нің саксон және поляк әскерлеріне шабуыл жасады. Стенбок генерал-лейтенант Бернхард фон Ливеннің басшылығымен бірінші шабуыл сызығының ортасында жаяу әскермен орналасты. Саксон және поляк атты әскерлері шведтердің сол жақ қанатына шабуыл жасағанда, Карл XII оны бірнеше атты әскер эскадрильясымен және Стенбок пен Даларна полкімен нығайтты. Атты әскер шабуылы кері қайтарылды, шведтердің негізгі күштері саксон лагеріне еніп, саксон артиллериясын бақылауға алып, саксон орталығын қоршауға қауіптендірді. Август II кері шегінуге мәжбүр болды, ал шведтердің жоғалтулары 1100 деп бағаланды. Кейіннен Стенбок бұл шайқасты өміріндегі ең қиын шайқас деп еске алды. Клишов шайқасынан кейін Карл XII өз әскерлерін Краковтың төңірегіне таратып, Август II-нің шегіну жолын кесті. Бірақ Август II бұл аймақтан қашықтағандықтан, Карл XII Краковты басып алуға шешім қабылдады. Ол Стенбокты қаланың барлауы үшін Далькарлиандармен және Смоланд атты әскер полкінің атты әскер бөлімдерімен жіберді және Стенбокқа қала қақпаларын ашуға оның коменданты Франциск Виелопольскийді көндіруді бұйырды. 1 тамызда Стенбоктың ілгерілеуі кезінде оның әскерлері қала қабырғаларынан оқпен бомбаланды, алты атты әскері қаза тапты. Бір отряд қала қақпасына жетті, ал Стенбок Краковты беруден бас тартқан Виелопольскиймен келіссөздер жүргізді. Карл XII өмір сақшыларының контингентімен келді. Ұзақ шайқастан кейін Карл XII мен Стенбок қалаға еніп, күзетшілерін өлтіріп, Виелопольскийді тұтқынға алды. Алғыс ретінде Стенбок Краковтың коменданты болып тағайындалды. Ол азаматтардан 60 000 риксдалер жинауға міндеттелді. Екі күн ішінде Стенбоктың патрульдері барлық соманы, ірі мал мен астық қорын қоса алғанда, жинады. Оның күш-жігеріне риза болған Карл XII Стенбокқа 4 000 риксдалер сыйлық ретінде берді және оған «Қала ібілісі» (қаланың ібілісі) лақабын берді. Стенбок Вавел қамалына орналасты және Краковтағы ең жоғары швед өкілі болды. Қалаға орналасқан кезде Стенбок король, оның генералдары мен шетелдік елшілер үшін лайықты банкет ұйымдастырды және олжа мен сыйлықтарды әйеліне Стокгольмге үнемі жіберіп тұрды. 19 қазан күні Стенбокқа 3 000 адамнан тұратын отрядқа жеке басшылық етуге бұйрық берілді, олар Краковтың оңтүстік-шығысындағы Галицияға бару керек болды. Оның міндеті – көп мөлшерде жарна жинау және Галицияның магнаты Йеронимус Августин Любомирскийді және басқа поляк ақсүйектерін Августқа адалдықтан бас тартуға мәжбүр ету болды. Ол Галицияның ауылдары мен қалаларына жинау туралы жарияламалармен соғыс комиссарларын жіберді, бірақ бірнеше комиссарлар бос қол келгенде, Стенбок қатаң шаралар қолданды. 28 қазанда ол Пильзно қаласын өртеп, үлгі көрсетті. Қараша мен желтоқсан аралығында Стенбоктың бұйрығымен Дембица, Высока, Весола және Дуб ауылдары өртенді, бұл Карл XII олардың хат алмасуында мойындады. Желтоқсан айында Стенбок Кросноға оңтүстікке жорық жасады, бірақ ол тез Решовқа оралды және Ярославқа жол тартты. 1703 жылдың қаңтарында ол Олешице және Ухнов арқылы Белзге, ал ақпан айында Тышовецті басып өтіп, бекітілген Замось қаласына келді. Ол қаланы шабуылдау үшін жеткілікті әскер мен қоршау артиллериясы болмағандықтан, Хелмге жол тартты және 28 ақпанда Варшавадағы негізгі армиямен қайта қосылды. Галициядан Стенбок 300 000 риксдалерден астам жинады, оның ішінде астық, сойылған мал және киіммен толтырылған жетпіс вагон болды. Стенбок шіркеу күмісін өз қалтасына салып, Швециядағы шіркеулер мен достарына сәлемдермен жіберді. Стенбоктың жорығы Галиция ақсүйектері арасында шведтерге қарсы сезімді күшейтті, бұл көңіл күй жылдар бойы Польшада өсе берді. 21 сәуірде 1703 жылы Стенбок Карл XII-мен бірге саксондық фельдмаршал Адам Генрих фон Штайнауға қарсы Пултуск шайқасына қатысты. Осы жылдың мамыр айында Карл XII Висла өзеніндегі Торнь қаласын қоршауға алды. Ол қоршау артиллериясы жетіспегендіктен, Карл XII Торнь мен Стокгольмнен артиллерия мен жабдықтарды әкелуге бұйрық берді, олар Висланың аузындағы Данциг арқылы өтуі керек болды. Стенбок швед тасымалдау кемелеріне еркін өтуге келісу үшін Данцигке жасырын жіберілді. Шілде айының соңында Ригадан келген тасымалдау флоты 4 000 швед және фин жұмыскерлерімен Данцигке келді. Стенбокқа 100 000 риксдалер жарна берілгенімен, қала швед кемелері үшін портын ашпады және Стенбок қоршау артиллериясын құрлықпен тасымалдауға мәжбүр болды. Ол қоршау артиллериясымен Торньдегі швед лагеріне тамыздың соңында келді. Қала күзде бомбаланды, ал 3 қазан күні қала гарнизоны Карл XII-ге бас иді. Желтоқсан айында Стенбоктың аймақта әскер жинауға тырысуынан туындаған Данцигпен жаңа жанжал болды, бірақ ...

Сканияның генерал-губернаторы

1707 жылдың 4 маусымында Стенбок Мальмёге келді және 1704 жылы әйелі сатып алған Ранес қалыңдығында отбасымен қайта қосылды. 18 қыркүйекте ол губернатор лауазымына кірісті. Сол кезде провинция ауыр дағдарысқа тап болды, себебі ол Данияға жақын орналасқан және соғыс жылдарындағы еңбекке жарамды адамдардың жетіспеушілігінен, сондай-ақ әкімшілік басқарудың нашарлығынан. Стенбоктың алдыңғы лауазымдағы Рейнскиёльд 1700 жылы соғыс басталғаннан бері провинциядан тыс жерде болды, сондықтан Сканияның басқаруы губернатордың орынбасары Аксель фон Фальцбургке жүктелді. Фон Фальцбург әлсіздігі, сыбайлас жемқорлығы және ықыласының болмауы салдарынан көзге көрінбейтін басшы саналды, сондықтан әкімшілік жауапкершіліктер түрлі сот судьялары мен шенеуніктер арасында бөлісті, олар уақыттарын жер дауларына, тонауларға және биліктің еріксіздікпен пайдалануына жұмсады, бұл Скания шаруаларын ашуландырды. Стенбоктың алғашқы қадамы провинциялық кеңсе есептерін тексеру болды, онда қаржылық есептің дұрыс еместігі және урбарияның 20 жылдан астам уақыттан бері жаңартылмағаны анықталды. Ол Фон Фальцбургтің орнына өзінің отбасылық достасы және есепшісі Питер Малмбергті тағайындады. 1707 жылдың қазан және қараша айларында Стенбок провинциядағы жағдайды бағалау және жаңа сарбаздарды жинау үшін Скания бойынша кең ауқымды сапар жасады. Оған шаруаларға шенеуніктер тарапынан тым жоғары салық төлеуге қысым көрсетіліп жатқаны және олардың қатыгездігі салдарынан мыңнан астам ауылдық елді мекендер қирап қалғаны айтылды. Стенбок Стокгольмдегі Жеке Кеңеске жағдай туралы баяндады және жемқорлық айыптауларын тергеу үшін Сканияда мемлекеттік тергеу комиссиясын құруды ұсынды. 1708 жылдың ақпанында оның ұсынысы патшалық кеңес тарапынан мақұлданды, нәтижесінде бірнеше жемқор лауазымды тұлғалар қызметтен босатылып, тұтқындалды. Өзінің көп уақытын алған тергеу комиссиясындағы жұмысынан басқа, Стенбок жағалаудағы шаруашылықтарға зиян келтірген құмдармен күресті, патшалық жолдарында шақырым тастарды орнатты, ағаш тапшылығын шешу үшін ағаштар отырғызды және қажетті өлшеулер үшін жер зерттеушілерді жалдады. Стенбок отбасымен бірге әртүрлі мүліктерде және поместиелерде уақыт өткізді: Мальмёдегі губернатордың резиденциясында, ол қабылдау үшін пайдаланылды; Сканниядағы Бёрринге патшалық мүлігінде; Ранес қаласында, мұнда жұбайлар үлкен шаруашылықты басқарды және жаңа сарай салды; және Вапнёде, Стенбок көркемдік қызметпен айналысты, ал әйелі мүліктің және оның жылқы шаруашылығының күнделікті жұмысын қадағалады және сатуға арналған обой қағазын шығаратын обой басу фабрикасын құрды. Жұбайлар кешкі ас пен аң ауру кештерінде Сканнияның жер иелерімен кездесті. Стенбок 1707 жылдың 17 маусымында Сканнияның провинциялық дәрігері Йохан Якоб Дёбелиус сауықтыру курорты ретінде ашқан Рамлёса ауылындағы минералды шипажайды бақылап көрді. Дёбелиусқа сәйкес, құдықтың суы емдік қасиетке ие болғандықтан, Стенбок оны қолдауға жеке мүдделі болды, өйткені ол бүйрек тастарымен ауырды. Стенбок шипажайды тазалауға және оны безендіруге көмектесті. 1709 жылдың жаз айының соңында Стенбок елші Андерс Лейжонклоудан Копенгагендегі Дания әскери қызметінің күрт өскені туралы хабарламалар алды, Дания әскери кемелері әскерлермен және жабдықтармен жүктелді. Бұл белгілер Даниялықтар шабуылға дайындалып жатқанын көрсетті.

Данияның Сканния мен Блекингедегі науқаны

Стокгольмдегі құпия кеңес 18 қазанда Данияның соғыс жариялауын қабылдады. Осы кезде Оресунд жағалауындағы бекіністер, әсіресе Мальмёдегі гарнизон 3,550 адамға дейін кеңейтілгендіктен, орташа қорғанысқа ие болды. Полковник Геран Гилленстиернаның басшылығымен үш атты әскер полкі Оресунд жағалауында орналасты, ал Мальмё мен Ландскронада алты айлық қоршауға төтеп беру үшін жеткілікті оқ-дәрі мен жабдықтар болды. 31 қазанда Копенгагеннен адмирал Ульрик Кристиан Гилденлове басқаруымен 12 әскери кемемен бірге 250-ден астам көлік кемесі шықты. Данияның басып алу армиясы 15 000 адамнан тұратын, оның бас қолбасшысы Кристиан Дитлев Ревентлоу болды. Стенбок 1 қарашада Мальмё қаласынан флотты байқады, ал Ландскронадан түскен сигнал Дания флотының Раоға тоқтағанын хабарлады. Атты әскер полктері сол жерге қарай жылжып, Раус, Кацлоса және Ря ауылдарында орналасты, ал Стенбок соңғысында штаб-пәтерін құрды. Данияның әскери кемелерімен қоршалған Данияның элиталық әскерлерін байқағаннан кейін, Стенбок оңтүстік-шығысқа қарай шегінуге шешім қабылдады, соның салдарынан барлық көпірлерді қиратты. 5 қарашада басып алу армиясы толық күшімен келді және қарсылықсыз Хельсинборгты басып алды. Қараша айында даниялықтар Орталық Сканияны басып алып, Ангельхолмнан Рингсжонға дейін жабдықтау жолдарын құрды. Қарашаның соңында Мальмё 2000 адамнан тұратын Дания контингентімен блокадаланды, ал Ландскрона желтоқсанның басында қоршауға алынды. Даниялықтарда қоршау артиллериясы болмағандықтан, олардың жоспары швед гарнизондарын аштықтан құрту болды. 9 желтоқсанда Қорғаныс комиссиясы Стенбокқа Мальмёден шығып, жаңадан құрылған швед дала армиясының басшылығын алуға бұйрық берді. Мальмёнің қорғанысы генерал-майор Карл Густав Скиттеге тапсырылды, ал Стенбок 1 желтоқсанда шағын отрядпен бірге қаладан кетті. 7 желтоқсанда ол штаб-пәтерін Кристианстадқа орнатты. Жеткізу тізбегімен байланысты мәселелерге байланысты Стенбок шведтердің Оңтүстік Швецияда қауіпсіз база құруына жол бермеу үшін жылдам науқан жүргізуді қалаған, бірақ Қорғаныс комиссиясы швед дала армиясы келгенше Солтүстік Сканиядағы позицияларын ұстап тұруға бұйрық берді. 3 қаңтарда 1710 жылы Ревентлоу 6000 адамнан тұратын отрядпен және сегіз зеңбірекпен Кристианстадқа қарай жолға шықты. Фридрих IV-нің бұйрығымен Карлскронаны басып алып, шведтің соғыс флотын өртеп жіберуді көздеді. Эпифания күні Стенбок бұл туралы хабардар болды және әскерлеріне Кристианстадтан Карлшамнға және Смоландтың әртүрлі ауылдарына әскерге қажетті жабдықтарды тасымалдауды тапсырды. Карлшамнда генерал-адмирал Ханс Вахтмейстермен және Блекинге мен Кронберг округтерінің губернаторларымен қорғанысты ұйымдастырғаннан кейін, ол әскерлердің басшылығын Геран Гилленстиернага тапсырды, ол әскерлерді Хельге өзенінің бойындағы фордтар мен стратегиялық нүктелерге орналастырды. 13 қаңтарда Дания әскерлері Торсебродағы позицияға шабуыл жасады. Гилленстиерна кері шегінуге мәжбүр болды, ал оның артқы жасағы Фелкингеде Дания атты әскерлерімен шайқасты. Шабуылдан кейін шамамен 60 швед қаза тапты, ал саксон жаяу әскер полкінің толық батальоны тұтқынға алынды. Шығыс Скания мен бірнеше швед азық-түлік қоймалары Данияның қолына өтті. Стенбок қалған әскерлерін жинап, Мёррумда штаб-пәтерін орнатты. Ол жерде ол 17 қаңтарда Қорғаныс комиссиясынан жауынгерлерді ұйымдастыруға рұқсат алып, мүмкіндік болғанда шабуыл жасауға еркіндік алды. 18 қаңтарда әскерлер Роннебиде жиналды, содан кейін Карлскронаны қорғауға жаяу әскер жіберілді. Гилленстиернаға атты әскер контингенті тағайындалды және оған көпірлерді қиратып, Блекингедегі Дания қозғалысына кедергі келтіру тапсырылды. 20 қаңтарда Стенбок Вексёге дала армиясын жинауға барды, өйткені Лошульт қауіпсіз жиналу орыны болып саналды. 19 қаңтарда Ревентлоу Блекингеге кіріп, Карлшамнды басып алып, оның азаматтарынан 12 000 риксдалер мен жабдықтарды тартып алды. Даниялықтар 24 қаңтарда кері шегінді және Ангельхолмнан Солвесборгқа дейін қыстауға орналасты. 21 қаңтарда Стенбок Вексёге келді, онда ол генерал-лейтенант Якоб Буренсхолдпен, Эстергётланд жаяу әскер полкінің бірнеше роталарымен және Смоландтан 150 левистермен кездесті. Келесі бірнеше күн ішінде жаңадан жиналған Уппланд, Кронберг, Йонкопинг, Кальмар, Эстергётланд және Сёдерманланд жаяу әскер полктері, сондай-ақ Адельсфан, Атты әскер полкі, Смоланд және Эстергётланд атты әскер полктерінен тұратын күшейтулер кезең-кезеңмен келді. Армия жақсы жабдықталған, бірақ қылыштар жетіспеді және бірнеше сарбаздарда қарапайым форма болмады. 31 қаңтарда Стенбок лагерьді тастап, бірнеше күннен кейін армиясы Осбиде орналасты. 8 ақпанда генерал-майор Кристиан Людвиг фон Ашеберг Элвсборг полкі, саксон жаяу әскер полкі және патшайымның атты әскер полкімен бірге армияға қосылды, сонымен қатар далалық зеңбіректер мен бірнеше оқ-дәрі вагондары әкелді. 11 ақпанда Гилленстиерна Блекингеден үш атты әскер полкімен келді. Стенбок енді 19 полк пен шамамен 16 000 адамды басқарды. 18 ақпанда Стенбок Рённе өзенін Forestad және Hasslebro жерінде кесіп өтті. Тролленес қамалында Уппланд атты әскер полкі 300 Дания драгунымен кездесті, олар қысқа шайқастан кейін шегінді. Келесі күні Рантзау армиясын Флаингге солтүстігіндегі Рословта орналастырып, Мальмёны қоршауға алған әскерлерге дереу шегінуге бұйрық берді. 19 ақпанда генералдарымен шұғыл кеңес өткізгеннен кейін, Рантзау әскерлеріне Хельсинборгқа қайтуға бұйрық берді. Стенбок Даниялықтар Сторо Харриден өтіп кеткенін естігеннен кейін, оларды қууға шешім қабылдады және армиясын бес колоннаға бөлді. 20 ақпанда Стенбоктың атты әскері Асмундторпта Данияның артқы жасағымен кездесті, бірақ Стенбок оларды тоқтатып, Анелёвке және Норрвидингеге шегінді, өйткені қараңғылық пен Даниялықтардың оқ жаууы шведтің шабуылын тоқтатты. Стенбок өзі Мальмёға жабдықтар алу үшін барып, 24 ақпанда азық-түлік, күшейту және 24 зеңбірекпен армияға оралды. Оған Даниялықтар Хельсинборгта шайқасқа дайындық жасап жатқаны туралы хабарланды, және жоғары қолбасшылық кеңесінен кейін Стенбок Даниялықтармен шайқасуға шешім қабылдады. Әскерлер 26 ақпанда Норрвидингеден шығып, Хельсинборгтың солтүстігіндегі биіктіктерге қарай жасырын қозғалыс жасады, келесі күні Фленинге шіркеуіне лагерь құрды. Стенбок штаб-пәтерін шамамен бірнеше километр батысқа орналасқан Хьяльмшульт патшалық сарайында құрды. Әскерлер түн ортасында жорыққа шығуға дайындалды және Эдаккра және Пильшульт арқылы оңтүстікке қарай жасырын қозғалыс жасады. 28 ақпан күні Рантзау және 14 000 адамнан және 32 зеңбіректен тұратын Дания армиясы Палсьё орманы мен Рингсторп биіктігінен Хусенсёге дейін созылған фронтта орналасты. Әскерлер жартылай мұздаған батпақты жерлермен қоршалған. Стенбоктың 14 000 адамнан және 36 зеңбіректен тұратын армиясы Сендерод пен Брохусет арасында тізімделді. Батпақты жерлерді айналып өту үшін Стенбок өте көп уақыт алатын маневр жасады, соның нәтижесінде шведтің сол жақ қанаты Брохусет пен Филборна арасында орналасты. Стенбоктың маневрі Даниялықтарды қоршаудан сақтау үшін олардың қолайлы позициясын тастауға мәжбүр етті. Рантзау Данияның оң жақ қанатына шабуыл жасауға бұйрық берді, соның нәтижесінде атыстың қызу шайқасы басталды. Шведтің атты әскері ауыр шығынға ұшырады, бірақ Данияның оң жақ қанаты тым жылдам шабуыл жасағандықтан, Данияның жаяу әскері мен артиллериясы қалып қойды. Кейін жаңа шабуыл желісін құрғанда, қатарларда шатасу туды және Стенбок Данияның оң жақ қанаты мен ортасы арасындағы бос орынды байқады. Ол Данияның ортасына шабуыл жасауға бұйрық берді, және ауыр қарсылықтан кейін Дания желісі күйреп түсті. Шайқастың соңғы кезеңдерінде Даниялықтар Хельсинборгтың бекіністеріне қашты, швед атты әскері оларды қуды. Үш сағаттық шайқастан кейін Данияның шығыны 1500 қаза тапқан адамды құрады,...

Жабайы індеттің таралуы

Стенбоктың дала әскері Скания қалалары мен ауылдарында Дания теңіз жаяу әскерінен қорғану үшін гарнизонға орналасты. Күзде Дания теңізшілері Kullen мен Barsebäck арасындағы жағалау ауылдарын тонады. 1710 жылдың жазында Швецияда егін нашар болғандықтан, Сканниядағы аштықтан зардап шеккен сарбаздар шаруалардан тамақ ұрлауға мәжбүр болды. Стенбок олардың тәртібін ұстай алмады және Патшалықтың басқа аймақтарынан тамақ жеткізуді талап етті. Осы уақытта Стокгольм мен Блекингеден түсірілген жаңалықтарда түсіндіріле алмайтын өлім-жітімдер туралы хабарлар келді. 10 қыркүйекте Тайлық кеңес барлық губернаторларға Стокгольмде жүздеген адамды қырған қатты инфекция тарағанын хабарлады. Collegium Medicum Стокгольмдегі эпидемияның 1708 жылдың күзінен бері Балтық теңізінің оңтүстік және шығыс жағалауларын қиратып келген бубондық оба екенін анықтады. Бұл белгілер Стенбокты эпидемияның таралуын тоқтату үшін бүкіл Скания аймағын оқшаулауға мәжбүр етті. 28 қазан күні Scania-ға баратын Halland, Småland және Blekinge аймақтарынан келетін басты жолдарға қарулы кедергілер қойылды, ал Margretetorp, Markaryd және Kivik-ке күзетшілер орналастырылды. Кедергілерде темекі тарту орындары құрылды, ал Scania-ға кіретін саяхатшылар жарамды денсаулық туралы анықтама ұсынуға және кірмес бұрын мүліктерін тазарту шөптерімен дезинфекциялауға міндетті болды. Пошта арқылы келген хаттар да дезинфекцияланды. 1710 жылдан 1713 жылға дейін Швецияда 100 000 адам обадан қайтыс болды, оның 20 000-ы Стокгольмде болды. Мыңдаған адамдар Сканнияда, негізінен Гёйнге және аймақтың солтүстік-шығыс бөліктерінде қайтыс болды, ал көрші ауылдарда обаға байланысты өлім-жітім тіркелген жоқ.

Патшалық кеңесшісі

1711 жылдың ақпан айында Стенбок Карл XII-ден губернаторлық қызметтен кетіп, Стокгольмде Корольдік кеңесші және Жеке кеңес мүшесі ретінде орналасу туралы патшалық бұйрық алды. Оның фельдмаршал болып тағайындалу туралы қағазы алынып тасталды және Бюренсхолд жаңа губернатор болып тағайындалды. Стенбок мұны өте қорлаушы төмендету деп есептеді, себебі корольдіктің нашар экономикалық жағдайына байланысты ол енді корольдік кеңесші ретінде Сканния губернаторы қызметіндегі тұрақты табысы мен жеңілдіктерімен салыстырғанда белгісіз жалақы алатын болар еді, сондай-ақ Хельсингборгтағы жеңістен кейін оның бағынышты генералдарынан айырмашылығы, ол жоғары лауазымға көтерілмеді. Дегенмен, Стенбок әлі де Сканнияның шекарасын қорғауға жауапты болды және Барсебек, Хоганас және Мөлде қалаларының сыртында бекіністер салуға, сондай-ақ Раодағы үйіндіні тұрғызуға патшалық бұйрық алды. 1711 және 1712 жылдар аралығында Стенбок Лунд университетінің канцлері болып тағайындалды. Бендерде Карл XII Ресейге қарсы кек алу жоспарларын жасады және Осман үкіметін Швециямен одақтасуға көндірді. Ол Жеке кеңеске Польшаға батыстан кіретін Померанияға далалық әскер жіберуді бұйырды, ал Карл XII оңтүстіктен Осман әскеріне басшылық ететін болды. Бірлескен әскерлер тағы да Август II-ні тақтан түсіріп, Мәскеуге қарсы жорыққа шығып, Данияны қолайсыз бейбіт келісімге мәжбүрлеуді көздеді. Кеңес төрағасы Арвид Хорн мен фельдмаршал Нильс Гилленштиерна корольдің жоспарларына қарсы шығып, 1710 жылдың көктемінде Гаагада Еуропаның батыс державаларымен бейтараптық туралы мәлімдеме жасады, бұл Швецияның Германиядағы иеліктеріне пайдалы болды. Карл XII Хорнды сенімсіз деп есептегендіктен, Стенбокқа жаңа далалық әскерді жинап, оған жетекшілік етуді тапсырды. 1711 жылдың сәуір айында өткен алғашқы кеңес отырысында Стенбок корольдің бұйрығын қолдады, бірақ Хорн және басқа да кеңес мүшелері оны сынады. Стенбокқа бұл мәселеде Ханс Вахтмейстер мен швед Помераниясынан қорғаныс іздеген Станислав Лещинский қолдау көрсетті, сондай-ақ король оған жылдық үлестеме берді, бұл кеңесті ашуландырды. Дания, Ресей және Саксония Карл XII-нің бейтараптық туралы мәлімдемеге немқұрайлы қатысы туралы білгеннен кейін, 1711 жылдың тамызында 30 000 сарбаздық даниялық әскер Мекленбург арқылы Померанияға енді, ал саксон әскерлері оңтүстіктен жорыққа шықты. Фредерик IV және Август II Стральзундтың сыртында жиналды, кейін олар оны қоршауға алды. Король Станислав Швецияға сапар шегіп, Кристианстадта Стенбокпен кездесіп, күш-қуат сұрау үшін Жеке кеңеске барды. Жеке кеңес Стральзундты қорғау үшін 4 мыңнан астам жаяу әскер полкін жіберуге келісті. Кеңестің мақұлдауымен Стенбок қазан айында Вахтмейстерге әскер тасымалын дайындау және орындау үшін Карлскронаға барды. Көліктік флот 24 қарашада жолға шықты және бірнеше күннен кейін әскерлер Рюген аралындағы Перд қаласына түсірілді. Стральзундтың командирі генерал-лейтенант Карл Густав Дюкер бұл күшейткіштерді күткеннен азырақ деп есептеді, өйткені оған даниялықтар мен саксондықтар келесі жылы ірі шабуылға шығатыны туралы хабарланды. Стенбок желтоқсанның басында Карлскронаға оралды және Рождествода шведтің батыс жағалауын күзету туралы патшалық бұйрық алды, ал генерал-лейтенант Густаф Адам Таубе Стенбок болмағанда Сканнияның қорғанысына жетекшілік ететін болды.

Жұмылдыру тәртібі

1712 жылы 19 мамырда Гетеборгте Стенбок Карл XII-ден жаңа бұйрық алды, бұл жолы ол дереу дала әскерін Померанияға жеткізуі керек болды. Ол көлікті Тазалық кеңесіне тәуелсіз жүргізуге уәкілеттік алды. Сонымен қатар, король Станислав Лесчинскиге бағынып, Германиядағы швед әскерлерінің қолбасшысы және қазіргі Бремен-Верден губернаторы Мауриц Веллингкпен кеңесуі тиіс болды. Стенбок пен король Станислав Вахтмейстермен және Карлскрона адмиралтействосымен ақылдасып, көлікті ұйымдастыруға кірісті. 1712 жылдың маусым айының ортасында Стенбок Вадстенада король Станислав пен кеңес мүшелері Хорн мен Гилленштиернамен кездесті, онда Карлскронадан 200 000 күміс монета және 1500 тәжірибелі теңізші талап етілгенін айтты. Хорн мен Гилленштиерна патшалықтың жалпы қиын жағдайы мен қаржы тапшылығын себепке келтіріп, сұралған соманың тек төрттен бірін ғана алуға мүмкіндік алды. Стенбок оларды Стокгольмге алып келді, және Густаф Крониелммен бірге патшалықтың қаржылық жағдайы туралы білу үшін Мемлекеттік басқару агенттігінің басшысымен сөйлесті. Олар бірлесіп, халыққа, әсіресе бай азаматтарға ақшалай қарыз алу туралы ұсыныс жасады. Шілде айы бойы Стенбок швед губернаторлары мен судьяларына хаттар жіберіп, Стокгольмде сөздер мен банкеттер ұйымдастырды. Ол буржуазиядан корольді Швецияға қайтару үшін ақша және жүк кемелерін, сондай-ақ зардап шеккен швед сыртқы саудасын жақсарту үшін көмек сұрады. Ұзақ уақыт өтпей, Стенбок пен оның көмекшілері 400 000 далер және тоғыз екі қабатты жүк кемесін жинады. Осы қаражаттың арқасында швед жоғары қолбасшылығы полктарға лагерьден кетуге бұйрық берді, астық сатып алды, теңізшілерді жинады және шілде айының соңында Карлскронада көлік флотын құрастырды, ал соғыс флоты жауынгерлік дайындыққа келтірілді.

Солтүстік Германиядағы науқан

25 тамызда Стэнбок Рюгеннің солтүстік жағалауындағы Виттоуға қонды және келесі бірнеше күн бойы Стралсунд пен Рюгеннің әртүрлі жерлерін аралады. 14 қыркүйекте көлік флотының қалған бөлігі Виттоуға жетті, екі күннен кейін 9 500 сарбаз және жиырма зеңбірек кемеден түсті. Әскерлердің көпшілігі Рюгенде орналастырылды, ал бір бөлігі Стралсундқа жіберілді. 18-19 қыркүйек аралығындағы түні Ланкенхоффта тұрған көлік флоты Гилденлове флотынан күтпеген шабуылға ұшырады, олар Вахтмейстердің соғыс флотын айналып өтті. Шабуыл барысында 50-ден астам швед көлік кемесі жоғалды, олардың жартысы даниялықтар тарапынан басып алынды, ал қысқы азық-түлік қорының көп бөлігі жойылды. 1 қарашада 16 000 сарбаз Стенбоктың тікелей басшылығымен Стралсундтан жорыққа шықты. Олар Стралсундтың оңтүстігінде шоғырланған жаудың қатарларына параллель қозғалды. 4 қарашада Дамгартенде Рекниц өзенін кесіп өтіп, он күннен кейін Ростокқа қарсылықсыз кірді. Стенбок Ростоктан оңтүстікке қарай Шван қаласында штаб-пәтерін құрып, Висмармен байланыс орнатты. Мекленбургте генерал-комиссар Петер Мальмберг басшылығымен салық жинау наурызы басталды, және швед әскері көп мөлшерде азық-түлік, арбалар мен жылқыларды тартып алды. Сонымен қатар, Дания әскері Гамбург және Данияның Холштейні маңында қалды, ал Саксония және Ресей әскерлері шығыстан ілгері жылды. 5 қарашада Стенбок пен король Станислав Флемингпен келіссөздер жүргізді. Станислав Польша тәжін тастау ниетін білдірді, бұл бейбіт келісімге мүмкіндік жасады. 24 қарашада король Станислав Стенбокқа үш айлық уақытша тынығу туралы жау коалициясымен келіссөздер жүргізуді тапсырды. Бір жағынан Стенбок пен генерал-майор Карл Густав Меллин, екінші жағынан Флеминг, орыс қолбасшысы Александр Меншиков және полковниктер Мейер мен Лёвенёрн арасындағы келіссөздер бірнеше күннен кейін Люссоуда өтті. Стенбокқа Аугуст II-мен тікелей әңгімелесуге мүмкіндік берілді, ол келіссөздерге қатыспаған, бірақ Густроудағы жесір герцогиня Магдалена Сибилланың қонағы ретінде болды. Тараптар 1 желтоқсаннан бастап екі апталық атысты тоқтатуға келісті, бұл шведтерге азық-түлік қорын жинауға және жаңа көлік флотын құрастыруға уақыт берді. 29 қарашада король Станислав Карл XII-ге келіссөздер туралы хабарлау үшін Бендерге аттанды. Стенбок ауыр ішек ауруына шалдыққандықтан Висмарда екі апта бойы қалды. Оған адмирал Густав Ваттранг басқаратын көлік флоты Карлскронада жиналғаны және Висмарға қарай жолға шығуға тырысқаны туралы хабар жетті, бірақ жиі дауылдардың салдарынан флот үш рет сәтсіз аяқталды.

Гадэбуш шайқасы

Тыншудың соңында Стенбокка үлкен даниялық әскердің батыстан Мекленбургке кіріп, Малмбергтің жабдықтаушы әскерлеріне шабуыл жасағаны туралы хабарланды. Даниялықтардың басқа одақтастарға қосылуына жол бермеу үшін Стенбок әскерін шабуылға дайындауға шешім қабылдады. 15 желтоқсанда шведтер Варнов өзенінің арғы жағындағы көпірлерді қиратып, әскердің артқы жағы мен қанаттарын қорғады, ал әскер келесі күні таңертең батысқа қарай жылды. Екі күннен кейін олар Кароу қаласында тоқтады, онда Стенбокқа даниялықтардың Гадебуш қаласында орналасқаны және саксон атты әскер полкі оларға қосылатыны туралы хабарланды. 16 000 даниялық әскер генерал-лейтенант Йобст фон Шолтеннің басшылығымен Гадебуш қабырғаларының сыртында лагерь құрды, ал король Фридрих IV қаланың сарайында штаб-пәтерін орнатты. 18 желтоқсанда Стенбок Гадебушқа қарсы аттанды және әскерін колонналарға бөлді. Ол 19 желтоқсанда Гадебуштан шығысқа қарай Люткен Брюц сарайында лагерь құрды, онда оның әскерін Шолтеннің барлау тобы түн ортасынан кейін тапты. Таң атқанда даниялық және швед әскерлері шайқасқа дайындалды. 20 желтоқсанның таңында даниялықтар шведтердің шабуылын күтіп, Гадебуштан оңтүстікке қарай орналасқан Вакенштедтте қорғаныс позициясын алды. Осы уақытта Флеминг саксондық күштермен келді. Стенбоктың 14 мыңға жуық сарбазының алдында 16 000 даниялық және 3 500 саксондық тұрды. Артиллерия командирі Карл Кронштедттің кеңесі бойынша Стенбок артиллериясына шайқаста маңызды рөл атқаруға мүмкіндік берді. Ол жаяу әскердің алдында, бір жаяу әскер батальонының қорғауында орналасты. Дұшпан қатарынан шведтік оқтар даниялық қатарды бомбалады, содан кейін олар аттармен алға жылжытылып, жаңа бомбалау басталды. Шабуылдың басында оң қанаттағы шведтік атты әскер сол қанаттағы даниялық атты әскерді қоршап алды. Даниялықтар артқа қаша бастады, бірақ саксондық күштер келген кезде шведтердің ілгерілеуі тоқтатылды. Бұл шабуыл сол жақтағы даниялық жаяу әскерін қорсыз қалдырды. Шведтік жаяу әскері колонналармен жылжып, жаудың жанына келгенде ғана қатарға тұрып, атыс ашты. Шведтік жаяу әскері, әсіресе оң жақта, қорсыз қалған даниялық атты әскерге еніп, сәтті шабуыл жасады. Даниялық жаяу әскері ауыр шығынға ұшырады, бірақ саксондық күштердің көмегімен Данияның оң қанаты шведтердің шабуылын тойтарды. Ұрыс кешкі кезде аяқталып, қалған даниялық және саксондық әскерлер Холштейнге шегінді. Шведтік атты әскер оларды қууға тым шаршаған еді. Даниялықтардың жоғалтулары 2 500 өлген және жарақат алғандарды құрады, ал саксондықтардың жоғалтулары 700 мен 900 өлген және жарақат алғандар арасында болды. Сонымен қатар, 2 500 даниялық және 100 саксон тұтқынға алынды. Шведтердің жоғалтулары 550 өлген және 1 000 жарақат алғандарды құрады. Шаршаған швед әскері Гадебуш пен Висмар арасындағы әртүрлі жерлерде орналасты, ал Стенбок тұтқындар мен жарақат алған сарбаздарымен Висмарға барды. Стенбоктың жеңісі бүкіл Швецияда тойланды, оған Швеция патшайымы мен ханшайымы, Мекленбург герцогы Фредерик Вильгельм Шверин және Пруссия королі Фредерик Вильгельм I құттықтау хаттарын жіберді. Сонымен қатар, король Людовик XIV Версальдегі сотының алдындағы жаңа жылдық сөйлесінде Стенбок туралы айтты, ал Карл XII Стенбоктың фельдмаршал болып тағайындалуын бекітті. Тағайындау туралы хат 1713 жылдың қаңтарында шығарылды және Стенбокқа сол жылдың шілдесінде жетті.

Алтонаның өртелуі

30 желтоқсанда Стенбок Траве өзенінен өтіп, Холштейнге қарай әскерлерін қолдау үшін аттанды. Швартаудағы штаб-пәтерінен ол Голштейннің даниялық және герцогтық бөліктеріне, сондай-ақ Любектің Ганза қаласына үндеулер жіберді. Ол генерал-губернатор Мауриц Веллингке әскерлеріне көп мөлшерде киім беруді сұрап бұйрық жіберді. Веллингк 1712 жылдың қыркүйегінен бері Гамбургте орналасқан, себебі Дания әскерлері Стаде мен Бремен-Верденді басып алғаннан кейін ол осы қалада қалды. Веллингк Данияның Стаде қаласын қиратқаны үшін кек алуды қалағандықтан, Стенбокқа Данияның Холштейн аймағына шабуыл жасап, Эльба өзені бойындағы Алтона қаласын қиратуды ұсынды. 1713 жылдың 7 қаңтарында Стенбок штабын Гамбургтің солтүстігіндегі Пиннеберг қаласында орнатты, ал полковниктер Ульрих Карл фон Басевиц пен Йохан Карл Стромфельт 200 атты әскер және 800 драгунмен Алтонаға жіберілді. Келесі күні Стенбок Алтонаға келді және қаланың уақытша буржуазиялық комиссиясын тұтқындады, бұл тұрғындарды 36 000 риксдалер көлемінде құн төлеуге келісуге мәжбүр етті. Стенбок бұл мәселені сол күні Гамбургте Веллингкпен талқылағанда, Веллингк Алтонаны өртеп жіберу керектігін айтты, себебі қала және оның көптеген азық-түлігі одақтастар үшін стратегиялық маңызға ие болды. Бірақ Стенбок қаланың қирауы швед Помераниясы мен Бременде кек алуға алып келеді деп мәлімдеді, және ол Холштейн халқына тыныш болса және салық төлесе, олар қауіпсіз болады деп уәде берген. Веллингк Стенбокты ескертіп, қала өртенбесе, жағымсыз салдарлар болатынын айтты. Стенбок сол күні кешке Алтонаға оралып, егер түн ортасына дейін 100 000 риксдалер берілмесе, қала тұрғындарын өртеп жіберемін деп қорқытты. Басевиц Стенбокты құн төлеу сомасын 50 000 риксдалерге дейін төмендетуге көндіргенімен, тұрғындар мұндай қысқа мерзімде осыншама ақша жинай алмады. Олар қорқып, Стенбоктан өмірін сақтауын өтінді. Бірақ Стенбок Алтонадан кетіп, Стромфельтке оны өртеп жіберуді бұйырды. Қаңтардың ортасында Дания және Саксония әскерлері Гамбургке жақындады, ал патша Петр I басқарған орыс әскері Мекленбургтен Холштейнге қарай жол тартты. 18 қаңтарда Стенбок және оның әскері Эйдер каналын кесіп өтіп, Шлезвигке кіріп, Хусумда лагерь құрды. Басевиц пен Стромфельт басқаратын атты әскерлер Фленсбург пен Абенраға жіберілді. Олар сол жерден қатты жаңбырдан кейін солтүстік жолдардың лайға айналғанын, ал айналасындағы ауылдар мен шаруашылықтар тасталып, азық-түлік пен бағалы заттардан бос қалғанын хабарлады. 22 қаңтарда Стенбок соғыс кеңесін өткізді, онда Эйдерштедт түбегін басып алуға және Голштейн-Готторптың басты бекінісі Тённингтің қорғауында азық-түлік қоймаларын құруға келісті. Алтонаның қирауынан кейін Стенбок Голштейн-Готторптың құпия елшілерімен келіссөздер жүргізді, оған Кристиан Август басшылық етті. Герцогтық Дания және оның одақтастарынан қирау қаупіне тап болғанда, Кристиан Август оны қорғау үшін Стенбоктың әскерін пайдалануды қалады. Стенбок, Кристиан Август және кеңесшілер Хенрик Ревентлоу, Йохан Классон Банер және Георг Генрих фон Гертц қол қойған құпия шарты бойынша, шведтер Тённингтің қорғалуын қамтамасыз етеді, ал олар Даниямен болашақ бейбіт келісімдерде Герцогтықтың қорғалуын қамтамасыз етеді. 23 қаңтарда одақтас әскерлер Эйдер каналын кесіп өтті, ал бірнеше күннен кейін Стенбоктың әскері Хусум мен Шлезвиг қаласы арасындағы Холлингштедт көпірінде орыс әскерімен шайқасты. Содан кейін Стенбок Эйдерштедтқа аттанды, әскерлерін түбек бойынша таратып, стратегиялық жерлерде шағын редуттар салды. Ақпан айының басында Дания және Саксония әскерлері Хусумнан шабуылға шықты, ал орыс әскерлері Фридрихштадт пен Колденбюттель арқылы жылды. Стенбок Тённингке қарай шегінді және одақтастарға бірнеше зеңбірек пен азық-түлік қоймаларын жоғалтты. Швед алғы шебі 14 ақпанда Тённингке кірді, соңынан қалған жаяу әскер, шамамен 2000 ауру сарбаз және бекіністің сыртындағы жазықтарға орналасқан атты әскер ерді. Стенбок армияның басқаруын генерал-майор Георг Рейнхольд Паткул мен Штакельбергке тапсырды, ал атты әскермен бірге Стенбок Эйдер каналын қайықпен кесіп өтіп, Швециядан күш-қуат алуға тырысты. Кемемен тасымалдау қатты желге байланысты сәтсіз аяқталды, ал патша Петр 10 000 орыс әскерімен швед көпір басына қарай жылды. Стенбок шегінуге бұйрық берді, оның атты әскерінің жартысы орыстарға берілді, ал қалғаны жылқыларын сойып, Тённингке қашып кетті.

Теннингте бас сауғалау

Тённинг қабырғаларының ішінде 12 000 швед сарбазы мен Голштейн азаматтары тығырықтап қалды. Қалдықта отын, азық-түлік және ішуге жарамды су жетіспеді. Патшалық Кеңесі Стенбоктың Патшалықтың қиын жағдайына байланысты шағымдарын қабылдамады. Теңізден Тённингті Дания соғыс кемелері қоршап алды, ал Стенбок Карл XII-ден ешқандай көмек күте алмады, себебі Веллингк оған патшаның Бендердегі шайқастан кейін Демотикаға ауыстырылғаны туралы хабарлаған еді. Стенбок Польшаға шабуыл жасаудың орнына жаумен келіссөздер жүргізуді таңдағандықтан, Османдықтар енді швед қаруларына сенімсіздік танытты. Стенбок өзінің сәтсіздіктерінен депрессияға түсіп, көбінесе бекініс командирі Захария Вольфпен дауласып, өз бөлмесіне жабылып отырды. Ол Патшалық Кеңесіне ашулы хаттар жазды және науқандағы әрекеттеріне қатысты бірнеше қорғаныс мәлімдемелерін жасады. Кейін Стенбок барон фон Гертцпен кездесті, ол бекіністе үш айға ғана жарарлық қорлар бар екенін, одақтас әскерлер бекініс қабырғаларына қарай жылжуды бастағанын айтты және Стенбокқа «қадірлі капитуляцияны» қарастыруды ұсынды. Стенбок әскерлері Тённингке кіргенде, Дания бұрын бейтарап герцогтікті соғыс жасайтын ел деп санады. 16 және 18 ақпан аралығында Дания әскерлері Шлезвиг герцогтігінің бөліктерін басып алды, герцогтіктің әскерлерін Рендсбургке соғыс тұтқындары ретінде жіберді және герцогтіктің шенеуніктерін Даниялық әріптестермен алмастырды, ал Кристиан Август Гамбургке қашты. Барон фон Гертцтің мақсаты Голштейн-Готторпты тәуелсіз княздық ретінде қайта құру болды және Флеминг арқылы ол Фредерик IV-тен кездесуге рұқсат алды. Гертц патшаны Кристиан Августтың Тённингтегі оқиғалардан хабарсыз болғанына сендірді. Флеминг, Виб және басқа да беделді тұлғалармен бірнеше кездесуден кейін Гертц шведтерді капитуляцияға көндірген жағдайда Голштейн-Готторп өзінің иеліктері мен құқықтарын қайтарып алатыны туралы уәде алған хат алды. Гертц 16 сәуірде Тённингке оралды. Сол кезде бекіністе 2000 швед сарбазы қаза тапты, аурулар тарады және тәртіпті сақтау мүмкін болмады, нәтижесінде бірнеше сарбаз дезертирлік жасады. Қала 30 000 одақтас әскермен қоршалып алынды, олар қамалдың сыртында ор қазып, ауыр артиллерияны жеткізді. Стенбок өзінің бағынышты офицерлерімен капитуляция мүмкіндігін талқылады, ал офицерлер келіссөздерді бастауға келісті, Гертц делдал ретінде әрекет ететін болды. Дания өкілдерімен келіссөздер жүргізу үшін швед делегациясы Симонсбергке жіберілді және 21 сәуірде Дания швед армиясына ультиматум қойды. Фредерик IV қол қойған ультиматумда шведтерден қаруларын, туларын және артиллериясын тапсыру талап етілді. Стенбок бұл ұсынысты қабылдамады және Гертцті қайтарды, ол жақсы келісімге қол жеткізе алатынын мәлімдеді. Алайда Фредерик IV Гертцтен жалықты, ал 3 мамырда Стенбок Даниялықтардың барлық келіссөздерді тоқтатқанын білді. Көп ұзамай Дания полковнигі шведтерге патшаның ультиматумын қарастыру үшін 24 сағат уақыт берілгенін хабарлады. Әйтпесе, қоршаудағы артиллерия оқ атуды бастайды. Стенбок паспортты және Фредерик IV пен одақтас қолбасшылармен тікелей келіссөздер жүргізу үшін Ольденсвортқа шақыру алды. Ол екі генерал-майор мен төрт полковниктен тұратын делегацияны басқарды. Меншиковтың жайлы бөлмесінде өткен келіссөздер бір аптадан астам уақытқа созылды. Соңғы келісім бойынша шведтер өздерінің қаруларын, жылқыларын, артиллериясын және туларын тапсыруға міндеттелді, бірақ оларға өздерінің багажын, киімдерін, сондай-ақ хаттары мен құжаттарын сақтауға рұқсат берілді. Әскерлерді Швецияға қайтару да тұтқындар алмастырылғаннан кейін рұқсат етілді. Тённинг герцогтіктің бақылауында қалатын болды, ал Флеминг пен Меншиков шведтер бекіністен шыққаннан кейін қоршаудың көтерілетінін уәделеді. Тённингте офицерлерімен соңғы соғыс кеңесінен кейін Стенбок шарттарды қабылдауға көндірілді және 16 мамырда Ольденвортта капитуляция туралы келісімге қол қойылды. Стенбок Карл XII-ге жазған хатында өзінің капитуляциясын жариялады. 20 мамырда 9000 швед сарбазы мен 1000 офицер Тённингтен шығып, Данияның тұтқын лагерлеріне жеткізілді. Стенбок Фредерик IV-тің Ольденсворттағы патшалық дастарқанына құрметті қонақ ретінде еріп барды.

Хат-хабар

Тұтқындық кезінде тұтқын алмасу келіссөздеріне әскери комиссар Малмберг жауапты болды, ал Стенбок тұтқындардың қажеттіліктері үшін өз қаражатынан 8000 риксдалер төледі. 1713 жылғы Рождествоға дейін 10 000 швед тұтқынының шамамен жартысы аштықтан және дені салмақтан қайтыс болды, қашып кетті немесе Дания қызметіне өтті. Фленсбургтегі жайлы бөлмесінде Стенбок өзінің көркемдік қызығушылықтарына уақыт арнап, Веллингк, Гертц және Стокгольмдегі Сыртқы кеңесті өзінің тапсырылуына кінәлаған жаңа қорғаныс мәлімдемелерін жазды. Полковник Карл Кронштедт және генерал-майор Карл Густав Вулфрат Швецияға қаржы жинау және көлік құралдарын дайындау үшін жіберілді. Сонымен қатар, олар Вапнеге барып, Ева мен олардың балаларына Стенбоктан сыйлықтар мен хаттар жеткізді. Маусым айында Вулфрат 100 000 риксдалерді Гамбургтегі Веллингкке аударды, ал Швецияның шағын көлік флоты Абенроға жіберілді. Алайда, ақша сомасы алдымен Гамбургтегі нашар айырбас бағамынан азайтылды, содан кейін Веллингк Сыртқы кеңестің бұйрығымен Висмардың қайта қарулануына ақшаның бір бөлігін жұмсады. Қалған сома тұтқындарды босатуға жеткіліксіз болды, ал 18 тамызда Веллингкке Сыртқы кеңес тұтқындарды босату үмітінен бас тартты және Швецияның қалған ресурстарын корольдіктің шекарасын қорғауға жұмсау керектігін мәлімдеді. 20 қарашада Стенбок өзінің қызметшілерімен бірге Копенгагенге жеткізіліп, Строгеттен алыс емес Хёйбро Пладс орналасқан Марсвин есіміндегі сарайға көшірілді. Сарай терезелерінің сыртында төрт даниялық гранадер, ал Стенбоктың жеке күзетшілері болып екі даниялық полковник тұрды. Полковниктердің қасында Стенбок Копенгагенде еркін жүріп-тұра алды, ал даниялықтар оның барлық хаттары мен кітаптарын тексерді. Копенгагенге келгеннен кейін Стенбок тағы бір қорғаныс мәлімдемесін жазуға кірісті, бұл жолы оны Гертц пен Фредерик IV-ге, сондай-ақ барлық "құрметті бауырларға, жақын және жоғары құрметке ие швед отандастарына" арнады. Стенбоктың Марсвин есімінде болуы Копенгагеннің бай топтарынан адамдарды қызықтырды, олар онымен кездесіп, сөйлескісі келді, соның ішінде Фредерик IV-нің кеңесшілері Дитлев Вибе, Кристиан Кристоферсен Сехестед және Валентин фон Эйкштедт, сондай-ақ принц Василий Лукич Долгоруков және Франция елшісі Пуссен. Соңғысы Версальдан Копенгагендегі шведтік мүдделерге көмектесу туралы тікелей бұйрық алды. Пуссеннің мейірімділігі мен құрметі Стенбоктың тұтқындығын жеңілдетуге көмектесті, ал Пуссеннен Стенбок Фредерик IV сарайынан әртүрлі әңгімелер мен қауесеттерді естіді. Осы ақпаратпен Стенбок Пуссеннің мөрімен Сыртқы кеңеске және ханшайым Ульрика Элеонораға хаттар жіберді. Пуссенмен бірге Стенбок құпия жеткізілімдерге көмектесетін бірнеше байланыстар жасады. Олардың бірі - Арон Голдзиер, оның үйіне күн сайын азық-түлік жеткізетін саудагер, Стенбок оны хаттарды жасыра жіберіп, алу үшін пайдаланды. Тағы бір байланыс - Марсвин есіміндегі үйдің төменгі қабатындағы тамақхананың иесі Йохан Лайт. Ол қабырғадағы жарықтар арқылы Лайт пен Стенбоктың қызметшілері арасында құпия хаттарды жеткізді. Стенбок хаттарында әртүрлі псевдонимдерді қолданды, мысалы, Маттиас Маас, Захария Хиндер және Катарина Хиндер, олардың бірнешеуі шифрланған түрде жинақталған. Ол Евамен бірнеше хат алмасты, ол өзінің байланыс желісі арқылы Стенбокқа Сыртқы кеңестен ақпарат берді, сондай-ақ ақша мен сыйлықтар алмасты.

Жоспарланған қашу

Марсвин имениесіне келгеннен кейін Стенбок Мальмбергтен хат алды, онда ол тұтқыннан қашу мүмкіндіктері туралы сұрады. Бастапқыда Стенбок қашу жоспарын қабылдамады, себебі сәтсіз әрекет оның беделіне ауыр зиян келтіруі мүмкін еді. Бірақ босатылу перспективасы шындыққа сай келмейтіні және Стенбоктың бақылауы күшейген кезде, ол өз ұстанымын өзгертті. 1714 жылғы 1 мамырда Стенбок Карл XII-ге қашу мүмкіндігі туралы хат жіберді. Біраз уақыттан кейін ол Мальмбергке 1714 жылдың жазында оны Швецияға жеткізу үшін кеме жалдауға рұқсат берді. Любекте 5 шілдеде Мальмберг прусстық кемеші Кристиан Рёткемен ресми келісімшартқа қол қойды. Қашу жоспары бойынша Рётке мен оның экипажы Стральзундтан отын жүгін жеткізу үшін прусстық тумен Копенгагенге бару керек еді. Содан кейін кемеші Стенбокқа барып, оны үйінен жасырын шығарып, Скания жағалауына шығарып салу керек еді. Алайда Стенбок 13 шілдеде Мальмбергке жобаны тоқтату туралы хат жіберді, өйткені ол жоспардың тым қауіпті және түсініксіз деп ойлады. 27 шілдеде ол Мальмбергке Марсвин имениесін түнде үш күзетшінің қарауылдап тұрғанын және күзетшілердің ғимаратқа кірген немесе шыққан барлық адамдарды мұқият тексергенін хабарлады. Сол күні ол қала командирі Ханс Кристоф фон Шёнфельдтке қатал бақылауға шағымданып, хат жазып, өзінің ар-намысы бар адам ретінде қашуға үйренбегенін айтты. Сонымен қатар, ол өзінің хатшысы Андреас Петер Вингренге соңғы алты айдағы барлық хаттары мен жазбаларының нұсқаларын өртеуге көмектесті, ал Пуссеннің көмегімен құпия құжаттарды Гамбургке жасырын түрде жеткізді. Бірнеше күннен кейін Стенбок Шёнфельдттен патшалық бұйрықпен жауап алды, онда Стенбокты Марсвин имениесіндегі екі ішкі бөлмеге қамауға және оны екі қызметшісінен басқаларынан бөліп алуға бұйрық берілді. Шёнфельдт Стенбокты кезекпен күзету үшін жеті полковник тағайындады және күзет күші он адамға дейін артты. 6 тамызда Кристиан Рётке Копенгагенге келді және Стенбоктың қашу мүмкіндіктерін зерттеді. Бірнеше күннен кейін Рётке мен оның экипажы даниялық сарбаздармен тұтқындалды және Холменге қамалды. Фредерик IV Стенбоктың қашу жоспарын өзінің корольдік пошта шпионы, пошта инспекторы Кристиан Эрлундтың арқасында білді. Ол Стенбоктың құпия хат-хабарларын бақылап, Мальмбергпен шифрланған хат-хабарларын ашып алған. Кейін Эрлунд Марсвин имениесіне келіп-кеткен поштаны басқару үшін хаттардағы әртүрлі жазу стилін плагиаттаудың жолын үйренді. Содан кейін Эрлунд Данияның Провестенендегі вице-адмиралына Рётке кемесі туралы хабарлап, Стенбоктың құпия құжаттарын Гамбургтен іздестіріп, Стенбоктың далалық архивін, құпия құжаттармен бірге Любектегі шведтік агент Герман Фоктың жасырын орнындағы табытқа орналастырды. Табыт Фредерик IV пен оның кеңесшілеріне ұсынылды; онда басқалардың ішінде Карл XII, король Станислав, Кристиан Август және герцог Холштейннің министрлері, шведтік құпия кеңесі және Веллингкке келген 45 папкадан тұратын хаттар болды. Даниялықтардың ең үлкен табысы - Стенбоктың швед армиясының Тённингке кіруі туралы Кристиан Августпен жасасқан келісімі болды. Дәлел ретінде құпия келісім Стенбокқа, Швецияға және Холштейін-Готторпқа қарсы маңызды үгіт құралы болды. Фредерик IV бұл ақпаратты Киелі Рим империясының, Англияның, Нидерландының, Пруссияның және Ресейдің елшілеріне ұсынды. Тергеу комиссиясы Стенбоктың қызметшілерін сұраққа тартып, оның хатшысы Вингрен және асхана жазушысы Йохан Антон Бон Стенбоктың хаттарын шифрлау және қорғауға жауапты екенін мәлімдеді.

Түрмеге қамау және жамандау

1714 жылдың 17 қарашасында Стенбок жабық вагонмен Фредериксхавен қаласына, сондай-ақ Кастеллет деп белгілі болған жерге ауыстырылды, онда комендант Якоб Петер фон Бонар оны қабылдап, енді сыртқы әлеммен байланыса алмайтынын мәлімдеді. Стенбок Бонардың үйінде екі жеке қызметшімен орналасты. Тұрғын үй кірпіш пешімен жабдықталған және Стенбок коменданттың асханасынан күн сайын төрт-бес рет тамақтанып, нан мен шарап алып тұратын. Кастеллетке келгеннен кейін Стенбок Фридрих IV-ке жаңа өтінішхат жолдады, онда Мальмбергті қашу жоспарын жасады деп айыптады және қашу ниеті болғанын жоққа шығарды. 20 қарашада өтініш патшаға Кристиансборг сарайында жіберілді. Сонымен қатар, Стенбок Карл XII және Ульрика Элеонораға арналған екі құпия хатты аяқтады, онда ол даниялықтарды олардың әдепсіздіктері мен тыңшылықтары үшін айыптады. Ол хаттарды жеке қызметшісінің біреуі арқылы жіберуге тырысқанда, даниялық сақшылар оларды ұстап алып, Бонарға тапсырды. Стенбок бұл туралы сол күні біліп, комендантқа мәселені одан әрі хабарламауды өтіне отырып, үлкен алаңдаумен Бонарға хат жазды. Бірақ Стенбоктың хаты ешқандай әсер етпеді және 4 желтоқсанда Бонарға Стенбок үшін арнайы түрме ұйымдастыруға бұйрық берілді. Стенбок қамалдың капелланының резиденциясына көшірілді, ол терезелері мен есіктері торланған жоғары статусты түрмеге айналдырылды. Тұрғын үйде әр бөлмеде жылытуға арналған пештер болды және Стенбок оны қалағандай жабдықтауға мүмкіндік алды. Дегенмен, бөлмелер нашар жарықтандырылған және тұрғын үйдің едені оқшауланбағандықтан, Стенбокты мазалады, себебі жертөледен ылғал мен жағымсыз иіс көтерілді. Фридрих IV Стенбок пен оның қызметшілеріне және серіктестеріне қарсы жаңа комиссия құрды. Комиссия 1714 жылдың 20 желтоқсанында Стенбоқтың жауабын алуды бастады. Комиссия мүшелері оның Мальмбергпен болған хат алмасуын көрсетіп, олардың қашу жоспарын ашты. Үш күннен кейін оның Гольштейн министрлерімен жасаған құпия шарты, сондай-ақ оның барлық құпия құжаттары бар далалық архиві ашылды. Стенбок даниялықтардың жаңалықтарынан қорқып, өйткені оның беделі қауіпте болды. 1715 жылдың 25 қаңтарында Стенбок комиссия мүшелерінен екінші және соңғы рет жауап алды. Олар Стенбоктың құжаттары енді Фридрих IV-тің меншігіне өткенін және оның жеке қызметшілері босатылғанын түсіндірді. Стенбокқа керісінше, тыңшылық жасады және Дания регентінің атына қара нөмір берді деп айып тағылды, осылайша ол мемлекетке қарсы қылмыс жасады. Стенбок Фридрих IV-ке егжей-тегжейлі өтінішхат жазып, хат алмасуын мойындады және патшадан оны тыңшы деп таңбаламауды өтінді. Фридрих IV Стенбоктың өтінішіне бір жылдан астам уақыт бойы жауап бермеді. 1715 жылы король тарихшы Кристоф Генрих Амторға Стенбокқа қарсы айыптаманы дайындауды тапсырды. Амтор Стенбоктың өзінің хаттарынан мысалдар келтіріп, оның Скандияға жасаған құпия қашуын, корольдің жауларымен болған тыйым салынған хат алмасуын және король, оның кеңесшілері мен Дания халқы туралы мазақ хаттарын сипаттады. Стенбоктың Фридрих IV-ке жолдаған өтініштері де сценарийде пайдаланылды, онда Амтор оларды жалған және мүмкіндікшіл деп көрсетті және Стенбокты өз қадір-қасиетіне сай өмір сүрмейтін адам ретінде сипаттады. 1716 жылдың көктемінде Амтордың сценарийі Стенбокқа ұсынылды. Одан бірнеше ай бұрын Стенбок Германиядағы сәтсіз жорығын, Веллингтің оны Альтонаны өртеп жіберуге мәжбүр еткенін, Гертцтің оны Төннингтің тапсыруына алдағанын және Фридрих IV-тің капитуляция келісімін бұзып, Стенбок пен швед тұтқындарын "жаман қылмыскерлер" ретінде қарағанын түсіндіре отырып, ұзақ қорғаныс мәлімдемесін жазуды бастаған болатын. Стенбок өзінің сәтсіздіктеріне, әсіресе Альтонаның қирауына, отбасына уақыт пен сүйіспеншілік таба алмауына өкінді. Ол өлуге дайын екенін және Құдайдың "қазіргі азаптарымды тез, мейірімді және инабатты түрде тоқтатуын тілеймін" деп жазды. Сценарийді ол 26 жылдық тойында, 1716 жылдың 23 наурызында аяқтады. Стенбоктың соңғы жылдары денсаулығы нашарлап, бүйректері мен буындары ауырып, 1716 жылдан бастап көру қабілеті нашарлады. Ол өзінен құнды заттарды ұрлаған екі жеке қызметшісін жұмыстан босатуға мәжбүр болды, ал соңында комендант Бонардың әйелі дайындаған тамақ жеуге жарамсыз болғандықтан, Стенбок тек нан жеп, шарап іше алды. 1716 жылдың тамызында Стенбокқа күтпеген жерден патша Петр I келді, ол қатаң тұтқындалуы мен жеуге жарамсыз тағамы туралы шағымданды. Петр I бұл шағымдарды Фридрих IV-ке жеткізді, осыдан кейін Бонар жұмыстан босатылды және жаңа комендант Стенбокқа жақсы тамақ беруді қамтамасыз етті. 1716 жылдың біраз уақытында Стенбок қызы Ульрика Магдаленаның алғашқы босану кезінде 22 жасында қайтыс болғанын естіді. Бұл оқиға оның өмірге деген құлшынысын күрт төмендетті.

Өлім және жерлеу

Стенбок 1717 жылғы 23 ақпанда Кастеллеттегі түрмесінде қайтыс болды. Өлім себебі анық белгілі емес, бірақ ұзаққа созылған сырқаты мен денсаулығының нашарлауы салдарынан болған болуы мүмкін. Оның қорғаныс мәлімдемелері және басқа да мүліктері Швецияға әкелінген қос түбі бар табытқа жасырылды, ал оның жазбалары көптен кейін ғана жарияланды. Фредерик IV-нің бұйрығымен Стенбоктың мүліктері тіркеліп, мөрленді, ал оның үйі қара барқытпен жабылды. Стенбок бірнеше күн бойы қоштасу рәсімімен жатты, содан кейін Копенгагендегі гарнизондық шіркеуде "барлық қалыпты әскери салтанаттармен" жерленді. Оның табыты 1719 жылғы қарашада Хельсингёрден Хельсингборға, содан кейін қала арқылы салтанатты процессиядан өткеннен кейін Вапнё қамалы шіркеуіне жеткізілді. Стенбок әйелі 1722 жылғы 11 мамырда қайтыс болғанға дейін онда жатты, одан кейін олар Уппсала соборындағы Оксенстерналар отбасының мазарда қатар жерленді.

Мұра

Стенбок – Швеция тарихындағы кейіпкер ретінде сипатталған және швед халық ертегілеріндегі тұлғаға айналған аз ғана адамдардың бірі. Стенбок ашық хаттары, сөздері және қорғаныс жазбалары арқылы өзінің беделін қорғап, 18 ғасырдағы Еуропада батыл және алысқа көреген әскери басшының бейнесін таратуға қол жеткізді. Романтикалық ұлтшыл мәдени тұлғалардың арасында Стенбок Гюстаф Цедерстремнің тарихи картиналарында, Карл Снойльскийнің "Стенбоктың елшісі" және "Токарлық станогы", сондай-ақ Оскар Патрик Штурцен Беккердің "Стенбок" поэмасында және Арнольд Мунтхенің "Магнус Стенбок" пьесасында бейнеленген. Шетелде Стенбокқа қатысты пікірлер азырақ оңды болды. Польша тарихшылары оны соғыс қылмыскері деп атады, ал Шлезвиг-Гольштейнде оны Альтонаның өртелуімен байланыстырды. Дегенмен, Кнуд Фабрициус, Август Туксен және Палле Лауринг сияқты Дания тарихшылары Стенбок туралы жағымды жазды; Лауринг былай деп жазды: "сол кезде Данияда Стенбок сияқты шеберлікке, интеллектіге және адамдық қасиеттерге ие адам болған жоқ". Стенбоктың жазбаларының бір бөлігі 1721 жылы Иоахим Кристоф Немейц француз тілінде "Mémoires de Stenbock" деп жинақталды. Стенбок туралы бірнеше өмірбаян жазылған. Біріншісін Сэмюэл Ленбом Стенбоктың ұлы Густаф Леонард Стенбоктың тапсырысымен жазды және 1757 мен 1765 жылдар аралығында, барлығы 1200 беттен тұратын төрт бөлімде басылды. Кейінгі өмірбаян мен естеліктерді Андерс Магнус Стриннхольм 1821 жылы, Эмили Рисберг 1866 жылы, Клас Аннерштедт 1906 жылы, Самуэль Эббе Бринг 1910 жылы, Свен Викберг 1931 жылы, Ингвар Эрикссон 2007 жылы және Андреас Марклунд 2008 жылы жазды. Магнус Стенбоктың атты мүсіні 1901 жылдың 3 желтоқсанында Хельсингбордағы Сторторгет алаңында көптеген адамдардың қатысуымен салтанатты түрде ашылды. Патша Оскар II-нің ашылу рәсіміне қатысудан бас тартқаны туралы әңгімелер тарады, ол тек патшалық отбасының мүшелеріне атты мүсіндерде бейнеленуге рұқсат етілуі керек деп мәлімдеді. Алайда патша ашылу салтанатына телеграмма жіберді, онда былай делінген: "Бүгінгі есте қаларлық тойға қатыса алмасам да, Стенбоктың ескерткіші Хельсингбор қалалық алаңын әшекейлеп, оның сияқты осы сүйікті Отанға қызмет етуге және оны қорғауға барлық ұрпақтарды еске салып тұрады деп қуанышпен айтамын. Оскар". Бұл Швециядағы патшалық емес атты мүсіндердің санатындағы сирек туындылардың бірі. Мүсінді Стокгольмдегі Отто Мейердің құю шеберханасында мүсіншілер Джон Бёрйессон мен Карл Йохан Нильссон жасады. Бёрйессонның мүсінге қатысты бастапқы ұсынысы Стенбоктың Данияға қарсы қолын көтеруі болды, бірақ бұл әрекет қажетсіз провокация деп есептелгендіктен өзгертілді. Қозғалыс себептерімен мүсін 1959 жылдың 14 мамырында Хельсингбор қалалық әкімшілігіне жақын жерге көшірілді. Мүсін Хельсингбор қалалық саясаткерлері арасында қызу пікірталас тудырады. Дәстүр бойынша, қаланың жаңа бітірген студенттері әр маусымда мүсіннің айналасында жеті айналым жасап өтеді. Стенбок Хельсингборда басқа да көптеген тәсілдермен құрметке ие. Оның есімімен бұрынғы мектеп, шіркеу және сауда орталығы аталды. Фердинанд Эдвард Ринг Стенбоктың мүсінін жасады, ол қазірде Хёганас қаласында орналасқан. Skånetrafiken-нің pågatågen (қалааралық пойыз) Стенбоктың құрметіне "Магнус Стенбок" деп аталды. Швецияның 30-ға жуық қаласында оның есімімен көшелер аталды.