Кіріспе

Ағылшын ақыны, Австралиялық крикетші Альфред Нойс CBE (16 қыркүйек 1880 – 25 маусым 1958) – ағылшын ақыны, әңгімелер авторы және драматург.

Алғашқы жылдар

Нойс Англияның Вулвергемптон қаласында Альфред пен Амелия Адамс Нойстің ұлы ретінде дүниеге келді. Ол төрт жасқа толғанда, отбасы Уэльстің Аберистуит қаласына көшті, онда оның әкесі латын және грек тілдерін оқытты. Уэльс жағалауы мен таулары Нойсқа әсер етті.

Ерте мансап

1898 жылы ол Аберистуитті қалдырып, Оксфордтағы Эксетер колледжіне түсті, онда ол академик өрендерде көзге түсті, бірақ 1903 жылы емтихандардың шешуші күні баспагерімен кездесіп, өзінің алғашқы өлеңдер жинағы – "Жылдар тоқымасы" (1902) жариялануына дайындалғандықтан диплом алмады. "Автожолшы" алғаш рет 1906 жылғы тамыз айында "Blackwood's Magazine" журналында жарияланды, ал келесі жылы "Қырық әнші теңізші және басқа өлеңдер" жинағына енді. 1995 жылы BBC жүргізген жалпыұлттық сауалнамада "Автожолшы" Ұлыбританияның ең сүйікті өлеңдерінің 15-шісі деп танылды. Сондай-ақ, 1911 жылға жатады. Көп ұзағаннан кейін, осы кезеңде жазылған танымал балладалардың бірі – "Бакхус және қарақшылар" Майкл Броумен екі дауыс пен фортепианоға арналған музыкалық шығармаға айналдырылып, 2012 жылы Свалдел фестивалінде тұңғыш рет орындалды.

Бірінші неке және Америка

1907 жылы Нойс АҚШ армиясының полковнигі Байрон Г. Дэниелстің кіші қызы Гарнет Дэниелске үйленді, Байрон Г. Дэниелс – Азамат соғысының қатысушысы және бірнеше жыл Халл қаласында АҚШ консулы қызметін атқарған. Нойс 1913 жылдың ақпанында әйелінің туған жерінде жаңа тәжірибелер жинауын қалаған тілегін орындау және әлемдік бейбітшілік пен қарусыздану туралы лекция оқу мақсатымен алғаш рет Америкаға келді. Оның алғашқы лекциялық сапары алты аптаға созылып, батысқа қарай Чикагоға дейін жалғасты. Сапар өте табысты болғандықтан, ол қазан айында АҚШ-қа екінші рет барып, алты айға қалды. Бұл сапарында ол Принстон сияқты Американың жетекші университеттерін аралады. Ол профессорлар мен студенттерге өте жақсы әсер етті, сол себепті 1914 жылдың ақпан айында оны қонақ профессор ретінде жұмысқа шақырды, ол ақпаннан маусымға дейін қазіргі ағылшын әдебиеті бойынша лекция оқыды. Ол ұсынысты қабылдады және келесі тоғыз жыл бойы әйелімен бірге жылын Англия мен АҚШ арасында бөлісті. Принстон университетінің студенттерінің арасында Ф. Скотт Фицджеральд, Эдмунд Уилсон және Джон Пил Бишоп болды. Ол 1923 жылы профессорлық қызметінен кетті, бірақ өмірінің соңына дейін АҚШ бойынша саяхаттап, лекциялар оқып жүрді. Оның әйелі 1926 жылы Франциядағы Сен-Жан-де-Люзде, достарымен бірге болғанда қайтыс болды.

Соғыс

Нойес жиі жауынгер сыншылар тарапынан милитарист және жангоист ретінде бейнеленеді. Шындығында, ол соғысты жек көретін, оған қарсы лекция оқитын пацифист болған, бірақ агрессивті және ақылсыз жау қатері туғанда, ұлттың қарсы тұрудан басқа амалы қалмайды деп санады. Осы принцип бойынша ол Бур соғысына қарсы шықты. Ақын және сыншы Хелен Буллис Нойестің «антимилитаристік» өлеңін «ерекше», «күшті және шабыттандыратын» деп тапты, бірақ оның «аса реалистік» суреттемесінде «бірден-бір емес, түпкі шындықты көретін кең көрініс» болмады. Оның пікірінше, Нойес Уильям Джеймстің қазіргі адам үшін «Соғыс – күшті өмір, ол өмірдің шегі» деген тұжырымы сияқты, маңызды сұрақтарға жауап бермеген, немесе Шекспирдің «Екі асыл туыс» пьесасындағы соғысты «уақытты емдейтін және жақсартатын ұлы түзетуші» ретінде бейнелеуін де ескермеген. Буллис, фрейдист (психоанализ Нойес үшін псевдоғылым болған), соғыстың Нойес мойындағаннан гөрі терең тамырлары бар деп ойлады. Ол соғыстың артында «Тағдырдың ұлы тұлғаларын» көріп тұрды, ал Нойес тек «қара жапқыштардағы бес адамды» ғана көреді, олардың суық саясаты осы жағдайға жауапты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нойес нашар көру қабілетіне байланысты майданға бара алмады. Оның орнына 1916 жылдан бастап ол Сыртқы істер министрлігіне бекітіліп, Джон Бьюкенмен бірге пропаганда жұмыстарында болды. «The Saturday Evening Post» журналында 1920 жылы алғаш рет жарияланды. Ол оны Лондон қаласындағы соғыстан кейін өткен бір кешке қатысқаннан кейін жазды, онда соғыста қаза тапқан жауынгерлердің рухтары бишілердің бейсауат әрекеттерін көрсе, не дейтінін ойлады. Өлеңнің мәні «Билеп жатқан аяқ астында – қабірлер» деген жолда жатыр. «Мектептен жаңа келген» қыздың «ең жақсы кокаин дозасын сұрайды» деген қысқаша бөлігі «Post» нұсқасында зиянсыз нәрсемен ауыстырылды, бірақ Нойестің өлеңдер жинағында қайта жарияланғанда қалпына келтірілді. «Жеңіс балы» Эрнест Шеллингтің симфониялық поэмасына және Бенджамин Земахтың балетіне айналдырылды. 1966 жылы, Вьетнам соғысының қақпасында, конгрессмен Г.Р.Гросс Ақ үйдің кешкі ас шарасына ашуланып, ол таңғы сағат 3-ке дейін созылғанда, американдық жауынгерлер өмірін құрбан етіп жатқанда, Нойестің өлеңін Конгресс жазбасына «қолдағы мәселеге тікелей қатысты» деп енгізді.

Орта жастары

1918 жылы Нойстің "Көлеңкелер билейді: Теңіз әңгімелері және басқалары" атты әңгімелер жинағы жарық көрді. Онда "Люзитания күтеді" және "Кеш жұлдызының бортындағы жазбалары" кірді. 1924 жылы Нойс тағы бір жинақ, "Жасырын ойыншы" жариялады, оған 1920 жылы Америкада жеке жарық көрген "Шөлден әрі: Өлім аңғарының хикаясы" повесі де енді. 1924 жылғы Британ империясы көрмесіндегі Империя шеруы үшін Нойс сэр Эдвард Элгардың музыкасына салынған және Империя шеруы деп аталған өлеңдер сериясын жазды. Осы өлеңдердің ішінде Шекспирдің "Корольдігі" де болды. 1929 жылы Нойс өзінің үш романының біріншісін – "Қорқытқыштың қайтысы" (АҚШ атауы: "Күнмен емдеу") жариялады. Бұл оқиғада шытырман оқиғалар, сатира және комедия біріктірілген, ол адал жас дін қызметкері Базиль туралы. Саут-Даунс тауымен серуендеп жүргенде Базиль қираған шатырға кезеседi, онда ол дос кеңесі бойынша жалаңаш күнге шағылысуға шешім қабылдайды. Оның киімдері жоғалып кетеді, ол оларға жете алу үшін бірқатар зихи қауіптерден өтуге мәжбүр болады – барлық соңғы зихи трендтер мен ақымақтықтардан – және бұрынғыдан гөрі кем наив болып аяқтайды.

Екінші неке және католицизм

1927 жылы, бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін, Нойс Мэри Анжела Майнға (1889–1976) үйленді, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан лейтенант Ричард Ширеберн Велд Бланделлдің жесірі еді. Бланделл әулеті ежелден католик дінін ұстанған және соғыста қаза болған. Сол жылы Нойс өзі де католик дініне кірді. Ол өзінің өмірбаянында, "Еске алу үшін екі әлем" (1953) атты кітабында, дінге қайта оралу жолын баяндады, ал агностицизмнен католиктік сенімге қарай болған зияткерлік ізденістерін "Белгісіз Құдай" (1934) кітабында жазды. 1929 жылы Нойс және Мэри Анжела Уайт аралындағы Вентор қаласының жанындағы Андерклифте орналасқан Лизл Комбқа қоныстанды. Олардың үш баласы болды: Хью (1929–2000), Вероника және Маргарет. Нойстің кіші қызы 1953 жылы Майкл Ноланға (кейін Лорд Нолан) тұрмысқа шықты.

Шамшыларды көтергіштер

Нойестің амбициялық "Шаяқты алып жүретіндер" атты эпикалық үш томдық өлеңдер жинағы – "Аспанның бақылаушылары" (1922), "Жер кітабы" (1925) және "Соңғы сапар" (1930) – ғылым тарихына арналған. "Аспанның бақылаушыларына" қосымшадағы "Кіріспе жазбасында" Нойес трилогияны жазу мақсатын түсіндіреді:

Аспандағы күзетшілер

Нойес трилогияның тақырыбы оның ойында ұзақ уақыт бойы болғандығын айтады, бірақ «Аспанның бақылаушылары» туралы бірінші том 1917 жылдың 1 қарашасының 1-і күні ғана нақты пішін ала бастады, сол күні Вильсон тауы обсерваториясындағы 100 дюймдік рефлекторлық телескоп алғаш рет жұлдыз жарығымен сынақтан өтті. Обсерваторияны ойлап тапқан және құрған Джордж Эллери Хейл, сол кезде Калифорнияда болған Нойсті осы маңызды оқиғаға қонақ ретінде шақырды, ал «Обсерватория» деген тақырыптағы прологта Нойес сол «ұмытылмас түн» туралы егжей-тегжейлі сипаттама береді. Ғылым тарихшысы Фредерик Браш «Аспанның бақылаушылары» еңбегіне жазған шолуында Нойестің «тау басына, обсерваторияға, монастырға, телескоптар мен айналарға, сағат механизміне, коммутаторлық тақтаға, төмендегі жарықтандырылған қалаға, планеталар мен жұлдыздарға, атомдар мен электрондарға жасаған саяхаты әдемі поэзиялық суреттерге толы. Техникалық терминдер мен түсініктер осы мақсатқа осылайша бейімделе алатынына сену қиын». Прологтан кейін жеті ұзын өлең келеді, олардың әрқайсысы маңызды ғалымның өмірінен алынған көрнекті эпизодтарды бейнелейді, осылайша оның өмірінің «күшті адамдық драмасын» («Алдын ала жазба») және астрономияға қосқан үлесін көрсетеді. Нойестің жеті ғалымы – Никола Коперник, Тихо Браге, Йоханнес Кеплер, Галилео Галилей, Исаак Ньютон және Уильям мен Джон Гершель, алайда Уильямның қарындасы және Джонның тәтесі Каролина Гершельдің еңбегі де ескеріледі. Эпилогта Нойес таңертең тауда тағы бір рет ойға келеді, содан кейін баяндамасын дұға түрінде аяқтайды. Фредерик Браш шолуында Нойестің «астрономия ғылымы мен оның тарихы туралы білімі, обсерваторияның жұмысына тікелей қатысы жоқ адам үшін таң қалдырады» деп жазады. «Аспанның бақылаушылары» кітабының әдемілігі мен «эпикалық поэзиямен араласып, үзіліп келген әуенді өлеңдері» әдеттегі оқырманға сөзсіз ұнайды. Бірақ астрономдар мен басқа да ғылым салаларының мамандары Нойестің ақындық шеберлігіне лайық толыққанды ләззат ала алады.

Соңғы сапар

Нойес трилогияның соңғы томы – «Соңғы сапар» жұмысын жасамастан бұрын, оның үлкен әсеріне түсетін екі оқиға болды: оның бірінші әйелінің қазасы және римдік католицизмге кіруі. Өлім – «Соңғы сапар» кітабының басты тақырыбы, оның атауынан-ақ көрінеді. Бұл том алдыңғыларына қарағанда көңіл көтеріңкісіз, сонымен қатар діни сипатқа ие, бірақ дін бұрынғы томдарда да кездесетін, және күткендей, көбірек католиктік рухта. «Соңғы сапар» Атлант мұхитының ортасында түнде басталады, онда «жарықтанған қала сияқты ұлы кеме» ашулы дауылда күресіп жатыр. Кішкентай қыз өлімге қамыққан халде жатыр. Кемедегі хирург операция жасауға дайындалады, бірақ үміті аз, себебі жағдайы қиын және ол бұл саланың маманы емес. Әйгілі болғандай, капитан радиоарнасы арқылы Джонс Хопкинс ауруханасының жетекші маманы басқа кемеде, 400 миль қашықтықта екенін біледі – радио байланысының шегінде. Кемедегі хирург онымен кеңесе алады және операция кезінде байланыста болады. Кенеттен қыздың аман қалу мүмкіндігі артады. Бір сөзбен айтқанда, оның өмірін сақтап қалу үшін өткеннің барлық ғылыми жаңалықтары мен өнертабыстары жұмылдырылуда. Ақын кездейсоқ танысқан жолаушыға: «Сіздер оны құтқарасыз ба?» деп сұрайды. Ол: «Құтқаруы мүмкін» деп жауап береді, содан кейін жұмбақтай: «Бірақ олар кімдер?» деп қосады. Ойланып, ақын олардың ғасырлар бойы ғылыми шындықты іздеген және ашқан барлық адамдар екенін түсінеді – медицина саласында Уильям Харви, Луи Пастер және Джозеф Листер сияқты ғалымдар, немесе Майкл Фарадей, Джеймс Клерк Максвелл және Генрих Герц сымсыз байланысты дамытуда. Дегенмен, баршаның біріккен күш-жігеріне қарамастан, кішкентай қыз қайтыс болады, ал осы қайғының қараңғылығында ақын тек сенімде ғана сәуле көретінін сезінеді. Ғылым өлімді ұзақ мерзімде жеңе алмайды, кейде, кішкентай қыздың жағдайындағыдай, тіпті қысқа мерзімде де жеңе алмайды, бірақ егер «Махаббат, өлім емес» – түпкілікті шындық болса, онда өлім соңғы сөзді айта алмайды. Әрине, атаудағы «соңғы сапар» – тек кішкентай қыздың немесе Нойестің әйелінің сапары ғана емес, ол XIII бөлімде олар туралы жырланған өлеңдерде және кітап соңындағы Бағыштамада, сондай-ақ әрбір адамның сапары. «Жаратылысты қорғаушылар» атты үш томдық кітапқа шолу жазған Ф. С. Марвин: «Үшінші том, әрине, көркемдік тұрғыдан ең жақсысы. Онда жақсы ойластырылған және қызықты оқиға бар, автордың өткенге жасаған суреттері мен кездейсоқ лирикасы оның айналасына тиімді жинақталған, және ол ғылым тарихы оған шабыттандырған діни синтездің толық және көркем баяндамасына жеткізеді» деп жазды.

Соңғы адам

1940 жылы Нойес ғылыми-фантастикалық роман «Соңғы адам» (АҚШ атауы: «Басқа адам жоқ») жариялады, онда адамзатты, теңіздің түбіндегі болат камерада болмаса, досы немесе жауы болсын, барлығын өлтіре алатын қуатты өлім сәулесі құрта жаздай болады. Ғалымның бас көмекшісі жоспарларды әлемнің жетекші елдеріне сатады, олар бұл сәулені тек «соңғы шара» ретінде ғана қолданатындарын мәлімдейді. Бірақ оқиғалар бақылаудан шығып, олардың барлығы оны іске қосып, жер бетіндегі барлық тірі жандарды қырып жібереді. Өлім сәулесі соққан сәтте 29 жастағы ағылшын Марк Адамс суасты қайығында қалып қояды. Қашып құтылуға сәттілік келген ол, Британиядағы жалғыз аман қалған адам екенін біледі. Басқа аман қалғандарды табу үмітімен ол Парижге барады. Сол жерде ол өзіне үміт сыйлайтын бір ишаратты табады. Іздестіру оны Италияға жеткізеді, онда ол екінші аман қалған – американдық Эвелин Хамильтонды табады. Өлім сәулесі соққан кезде ол Жерорта теңізінің түбіндегі батырғыш камерада болған, ал оған өте бай магнат және ғалым Мардок жетекшілік етіп, теңіз түбінің суретін түсірумен айналысқан. Оның серігі оқиғаның басты жауапаты болып шығады. Сәуленің күшін білген ол, оның жасалуына үлкен үлес қосып, сәуле іске қосылғанда өзін және кейіннен планетаны жаңадан толықтыруға қабілетті әдемі жас әйелді қауіпсіз жерге алып кеткенін қамтамасыз етеді. Бірақ Эвелин оны ұнатпайды, ал адал, сұлу жас ағылшынның келуі Мардоктың жоспарына бөгет қояды. Екі жігіттің қыз үшін бәсекелесуі Марк Адамстың тегі екеуінің қайсысы Эвелиннің Адамы болуға лайықты екенін анық көрсетеді. Екі жас адам ғашық болады, бірақ Мардок Эвелинді ұрлап кетеді. Оның қашып кетуінен және Мардоктың өлімінен кейін, Чарльз Холланд бұл романды 1940 жылдары қарап, Нойестің «апологетика, өнер, саяхат және тартымды махаббат оқиғасы сияқты адамдарға қызығушылық тудыратын элементтерінің» «Соңғы адам» романының оқырмандарына «интеллектуалды қуаныш пен нағыз ойын-сауық» сыйлайтынына сенім білдіреді. «Соңғы адам» романы қиямет күні қаруы туралы идеяны алғаш рет ұсынған туынды болып көрінеді. Ол Джордж Оруэллдің «1984» романына әсер еткендердің бірі деп саналады.

Кейінгі жылдар

1940 жылы Нойс Солтүстік Америкаға оралды, онда лекция оқып, британдық соғыс позициясын қолдады. Нойс бірнеше жыл Калифорнияда зейнетте болды. Одан бері ол балалардың сүйікті ақыны болып табылады. 2005 жылы бұл өлең сол жылы жарық көрген екі ірі балалар поэзиясы антологиясының ішінде, бірін Каролина Кеннеди, екіншісі Элис Пашен редакциялаған, қамтылған сирек өлеңдердің бірі болды. 1955 жылы Нойс "Шайтан демалысқа шығады" атты сатирикалық фантастикалық романын жариялады, онда шайтан халықаралық қаржыгер Люциус Балиоль мырзаның кейпінде Санта-Барбараға, Калифорнияға, қысқа демалысқа келеді. Бірақ ол адамзат оның жұмысын өте тиімді атқарып жатқанын, сондықтан ол қажетсіз болып қалғанын байқайды. Бұл жағдай оны ойға шолуға итереді, бұл оған ғана емес, сонымен қатар соңындағы трагикомикалық оқиғаның салдарынан – нәтижесіз болады. Нойестің соңғы өлеңдер жинағы, "Люцианға хат және басқа өлеңдер", 1956 жылы жарық көрді, ол полиомиелиттен қайтыс болғанға екі жыл бұрын болды.

Қылмыскер арба

1957 жылы Нойс өзінің соңғы кітабын жариялады, «Айыптаушы рух, немесе Касмент үшін әділет» (АҚШ атауы: «Роджер Касменттің айыптаушы рухы»). 1916 жылы белгілі адам құқықтары жөніндегі белсенді Роджер Касмент Дублиндегі Пасха көтерілісі деп аталған ирланд ұлтшылдарының көтерілісіне қатысқандығы үшін дарға асылды. Британдық билік кешірім сұраулардың алдын алу үшін танымал тұлғалар мен белгілі қолдаушыларға Касменттің күнделіктерінен таңдалған беттерді көрсетті – бұл «Қара күнделіктер» деп белгілі болды, олар оны гомосексуал ретінде әшкереледі. Осының салдарынан Касменттің кешірілуін талап ететін күтілген наразылықтар мен петициялар орындалмады. Осы үзінділерді оқығандардың арасында сол кезде Сыртқы істер министрлігінің ақпарат бөлімінде жұмыс істеген Нойс те болды, ол бұл беттерді «адамның ең төменгі деңгейіне түскен» «нашар жазба» деп сипаттады. Кейін сол жылы Филадельфияда, Нойс ағылшын ақындары туралы лекция дайындап жатқанда, Касменттің қарындасы Нина оны қарсы алып, «қарақұлақ, алаяқ» деп айыптады және «Сіздің елдегілеріңіз менің ағам Роджер Касментті дарға асты» деп жылады. Өлеңнің бесінші шумағында Йейтс Альфред Нойсті атап, жалған куәгер мен жалғаншының жағына кетуге шақырды. Нойс дереу «Irish Press» газетіне хат жазып, ол неліктен күнделіктердің шынайы екеніне сенгенін түсіндірді және оның жаңылысқанын мойындады. Ол 77 жасында қайтыс болды және Уайт аралындағы Тотландтағы Рим-католик зиратына жерленді.