Кіріспе

Джордж Уильям Норрис (11 шілде 1861 – 2 қыркүйек 1944) – АҚШ-тың орталық-батысындағы Небраска штатының американдық саясаткері. Ол 1903 жылдан 1913 жылға дейін АҚШ Өкілдер палатасында республикалық ретінде бес мерзім, ал 1913 жылдан 1943 жылға дейін АҚШ Сенатында бес мерзім қызмет етті. Ол төрт мәрте республикашыл, ал соңғы мәрте тәуелсіз ретінде сайланды. 1942 жылы Норрис қайта сайлауда жеңіліске ұшырады. Норрис Конгресте прогрессивтік және либералдық идеялардың жетекшісі болды. Ол 1933 жылы Ұлы депрессия кезінде Теннесси өзені аймағын дамыту жобасын қолдағандығымен әйгілі. Бұл жоба су тасқындарын бақылау және кең ауылдық аймақтарды электр энергиясымен қамтамасыз ету үшін бөгеттер салуға мүмкіндік берген ірі даму агенттігіне айналды. Сонымен қатар, Норрис өзі "бұрыс және зұлым" деп сипаттаған нәрселерге қарсы күресімен, либералды ұстанымдарымен, партия басшылығына қарсы оппозициясымен, бейтарап сыртқы саясатымен және еңбек одақтарын қолдауымен танылды. Президент Франклин Д. Рузвельт оны «американдық прогрессивтік идеалдардың адал және мейірімді рыцарі» деп атады, және оның барлық биографтары осы тақырыпты қамтыды. 1957 жылы 160 ғалымнан тұратын кеңесші комиссия Норристі АҚШ тарихындағы ең үздік бес сенатордың бірі деп атады.

Ерте өмір

Норис 1861 жылы Огайо штатының Сандуски округіне қарасты Йорк қалашығында дүниеге келген. Ол шотланд-ирланд және пенсильваниялық голланд тегінен тараған кедей, білімсіз шаруалардың он бірінші баласы болды. Ол Болдуин университетін бітіріп, 1883 жылы Вальпараисо университетінің заң факультетінде LL.B. дәрежесін алды. Заңгерлікпен айналысу үшін батысқа көшіп, Небраска штатының Бивер-Сити қаласында қоныстанды. 1889 жылы ол Плума Лэшлиге үйленді; олардың үш қызы (Гертруда, Хейзел және Мариан) болды, бірақ ол 1901 жылы қайтыс болды. Жесір қалған Норрис 1903 жылы Элли Леонардқа үйленді; олардың балалары болмады.

Үй көтерілісшісі

1900 жылы Норрис үлкен МакКук қаласына көшіп барды, онда ол жергілікті саясатта республикашыл ретінде белсенділік танытты. 1902 жылы республикашыл ретінде сайлауға түсіп, Небраска штатының 5-ші округінен Өкілдер палатасына сайланды. Бұл сайлауда оны теміржол компаниялары қолдады; алайда 1906 жылы ол Теодор Рузвельттің жүк тасымалдаушылардың, соның ішінде оның округінде тұратын саудагерлердің мүддесі үшін тарифтерді реттеу жоспарларын қолдап, олармен байланысын үзді. 1908 жылдан бастап белгілі көтерілісші болған Норрис 1910 жылы Өкілдер палатасының спикері Джозеф Г. Кэннонға қарсы бүлікке жетекшілік етті. 191 дауысқа 156 дауыс қарсы нәтижесімен палата депутаттары жаңа жүйені құрды, онда қызмет ету мерзіміне байланысты депутаттар тізімде автоматты түрде жоғары көтеріледі, тіпті басшылықтың пікіріне қайшы болған жағдайда да. Бұл жүйе бірнеше онжылдық бойы Оңтүстік штатының Демократ конгрессмендеріне пайда келтірді, олар палатада да, сенатта да ықпалды болды. Өйткені ғасыр басында Оңтүстік штаттары жаңа конституциялар мен кемсітушілік саясат арқылы көптеген афроамерикандықтардың сайлау құқығын жоққа шығарғандықтан, бұл аймақ бір партиялық болып, «Мықты Оңтүстік» деп аталды және ол тек ақ дауыс берушілерді ұсынып тұрды. 1911 жылдың қаңтар айында Норрис Ұлттық Прогрессивті Республикалық Лигасын құруға көмектесті және оның вице-президенті болды. Ол бастапқыда 1912 жылғы президенттікке үміткер Роберт М. Ла Фолетт ағаны қолдады, бірақ кейін Рузвельтке ауысты. Алайда ол Республикалық конвенттен бөлініп, Рузвельттің Прогрессивтік партиясына қосылудан бас тартты. Оның орнына ол сенатқа республикашыл ретінде үміткер болды.

Сенатор

Прогрессивті республикашылдардың жетекшісі ретінде Норрис сенаторларды тікелей сайлауды қолдады, бұл өзгеріс штаттар тарапынан Конституцияның XVII түзетуі арқылы бекітілді. Ол сондай-ақ барлық штаттық заң шығарушы органдарды уникамералды жүйеге көшіруді жақтады. Бұл өзгеріс 1934 жылы тек Небраска штатында қабылданды, ал қалған штаттар екіпалаталы жүйені сақтап қалды. Норрис президент Вудро Вильсонның кейбір ішкі саясатын қолдағанмен, банкирлер елді соғысқа итермелеп жатыр деген қорқыныштан қатаң изоляционист болып қалды. Бұқаралық ақпарат құралдары мен әкімшіліктің қысымына қарамастан, Норрис 1917 жылы Германияға соғыс жариялауға қарсы дауыс берген алты сенатордың бірі болды. Еуропадағы соғысқа қарап, ол: «Екі тараптан да қатыгездік пен адамдыққа жатпайтын көптеген мысалдарды табуға болады» деді. Норрис үкіметтің соғысқа кіруінің себебі байлардың Ұлыбританияға соғыста қаржылық көмек көрсеткеніне байланысты екенін айтты. Конгреске сөз сөйлегенде, ол соғыстан тек «оружие өндірушілер, биржалық брокерлер және облигация сатушылар» ғана пайда көретінін, «соғыс қарапайым және патриоттық азаматтардың көпшілігіне өркендеу әкелмейтінін, ал Уолл-стриттегі қор саудагерлеріне, яғни байлықтан әлдеқайда көп байлыққа ие болғандарға ғана өркендеу әкелетінін» мәлімдеді. Норрис 1919 жылы Версаль келісіміне және Ұлттар Лигасына АҚШ-тың қатысуына қарсылық көрсеткен және жеңіске жеткен «Келіспеушілер» тобына қосылды. Бірнеше мерзімнен кейін Норристің үлкен тәжірибесі оған Ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы және сот комитеттерінің төрағалығын әкелді. Норрис Фермерлік блоктың жетекшісі болды, еңбекшілердің құқықтарын қорғады, АҚШ Конституциясына XX түзетуді («Тоқтап қалғантар») қолдады және сайлау коллегиясын таратуды ұсынды. Ол 1920 жылдары осы мәселелерде сәтсіз болды. Сол кезеңде ол Генри Фордтың Теннесси алқабын жаңғыртуға бағытталған ұсыныстарын, Мускул Шоулс жанында жеке бөгет салу арқылы тоқтатты, бұл жобаны федералды үкімет жүзеге асыруы керек деп мәлімдеді. Норрис Конгресске Мускул Шоулс маңындағы федералды электр энергиясы жүйесін құруға қатысты заң қабылдауға екі рет қол жеткізді, бірақ бұл заңдар президенттер Кальвин Кулидж және Герберт Гувер тарапынан ветоланды. Норрис Гувер туралы былай деді: «Вето құқығын пайдаланып, ол Мускул Шоулс заң жобасын жойды – бұл заң американдық ауыл шаруашылығы үшін тыңайтқыштарды арзандату және даму аймағынан алыс жерде тұратын адамдардың пайдасына артық қуатты пайдалану үшін арналған мемлекеттік мүлікті пайдалануға бағытталған шара еді. Билік иелері олардың жоғары бағаларын ашып беретін өлшемді қаламады, сондықтан Гувер Конгрестің екі палатасы да заң жобасын қабылдағаннан кейін оны тоқтатты». 1933 жылы Мускул Шоулс жобасы «Жаңа саясаттың» Теннесси алқабының басқармасына (TVA) енді. Республикалық партияның номиналды мүшесі болғанымен (бұл оның үлкен тәжірибесі үшін маңызды болды), Норрис үнемі Уоррен Г. Хардинг, Кальвин Кулидж және Герберт Гувердің республикалық әкімшіліктеріне қарсы сөйлеп, дауыс берді. Норрис 1928 және 1932 жылдары демократтардың президенттік үміткерлері Ал Смит пен Франклин Д. Рузвельтке қолдау көрсетті. Республикалық партияның белсенді мүшелері оны «жабайы есектің ұлдарының» бірі деп атады. Норрис алкогольге қарсы күрескен «құрғақ» болды, тіпті Ұлы депрессия кезінде бұл күрес танымалдылығын жоғалтқан кезде де. 1933 жылы тыйым салу тоқтатылды. Ол сайлаушыларға тыйым салудың «адамзат тарихындағы ең үлкен жамандық американдықтардың үйлерінен қуылды» дегенді білдіретінін айтты, тіпті бұл «біздің жеке құқықтарымыздан және жеке артықшылықтарымыздан бас тартуды білдірсе де». 1932 жылы Нью-Йорк қаласынан өкіл Фиорелло Х. Ла Гуардиямен бірге Норрис Норрис-Ла Гуардия заңын қабылдады. Бұл заң жұмыс берушілердің болашақ қызметкерлерден еңбек одағына кірмеуге міндеттеме беруін талап етуін (сары ит келісім-шарты деп аталады) тыйым салды және ереуілдерге қарсы сот бұйрықтарын қолдануды қатты шектеді. Норрис линч заңдарына қарсы шығып, олардың конституцияға қайшы екенін және тағы бір азаматтық соғысқа әкелуі мүмкін екенін мәлімдеді. Ол 1935 жылы демократтармен бірге АҚШ Сенатының отырысын тоқтатуға дауыс берді, өйткені палата Костиган-Вагнер заңын қарастыруда тұйыққа тірелді; линч заң жобасы ақыры жеңіліске ұшырады. Линч заңдарына қарсылық білдіргеніне қарамастан, Норрис сайлау салығын жоюға бағытталған күш-жігерге жетекшілік етті. Норрис сондай-ақ Ауылдық электрлендіру заңының Сенаттағы негізгі қолдаушысы болды, ол АҚШ-тың шалқыған және электрмен қамтамасыз етілмеген ауылдық аймақтарына электр қуатын жеткізді. Норристің «мемлекеттік қуатқа» сенуіне байланысты 1940 жылдардың соңынан бері Небраска штабында жекеменшік электрмен қамтамасыз ету компаниялары жұмыс істемейді. Норрис қарапайым халықтың даналығына және өркениеттің прогресіне сенді. «Жақсы үкіметке қол жеткізу үшін және оны сақтау үшін, бостандық сүйетін, білімді және зиялы халық өз құқықтары мен бостандықтарын сақтау үшін әрдайым ұдайы бақылауда болуы керек», - деді Норрис 1934 жылғы «Үлгілі заң шығарушы орган» атты сөйлеуінде. Халық өзі үкімет бола алады деді ол, өзінің популисттік/прогрессивтік беделін растады. Халықты ескерту үшін ол үкіметте ашықтыққа шақырды. «Жарнама», - деп жариялады ол, «үкіметте болуы мүмкін жамандықтардың ең ұлы емдігі». 1936 жылы Норрис Республикалық партиядан шығып кетті, өйткені Демократиялық партияның көпшілігі оның үлкен тәжірибесін төмендетті. Демократтар оған комитет төрағалығын ұсынды. Сол жылы ол Сенатқа тәуелсіз кандидат ретінде, Демократиялық партияның қолдауымен қайта сайланды. Норрис 43,8% дауыспен Республикалық партияның бұрынғы конгрессмені Роберт Г. Симмонсты (екінші орын алған) және Демократиялық партияның бұрынғы конгрессмені Терри Карпентерді (үшінші орын алған) жеңіп шықты. Норрис 1937 жылы Жоғарғы сотты толтыруға бағытталған Рузвельттің сотты қайта ұйымдастыру заңын қабылдауға қарсы болды және сыбайлас жемқорлыққа қарсы айқайлады. 1937 жылдың соңында Норрис «Қанды сенбі» атты танымал суретті (жапондық шабуылдан кейін бомбаланған вокзалдан шыққан өрт сөндіруші бейнесі) көргеннен кейін изоляционизм мен араласпау саясатынан бас тартты. Қытай мен Кореядағы жапондық зорлық-зомбылыққа қарсы шығып, ол жапондарды «ұятты, арсыз, варварлық және тілмен сипаттауға келмейтіндей қатыгез» деп атады. 1942 жылы штаттан демократтардың қолдауын ала алмағандықтан, Норрис Республикалық партияның өкілі Кеннет С. Уерриден жеңіліске ұшырады. Офистен шығар алдында ол: «Мен үкімет ісіндегі қателіктер мен жамандықтарды жоюға бар күшіммен тырыстым», - деді.

Мұра және ескерткіштер

Норрис Джон Ф. Кеннедидің «Батылдық үлгілері» кітабындағы сегіз сенатордың бірі болып табылады, ол Спикер Кэннонның Палатадағы автократиялық билігіне қарсы шыққаны, Бірінші дүниежүзілік соғыста АҚШ-тың бейтарап кезеңінде АҚШ сауда кемелерін қаруландыруға қарсы айтқаны және демократ Ал Смиттің президенттік науқанын қолдағаны үшін осы кітапқа енген. Небраска штатының МакКук қаласының орталық бөлігінен өтетін солтүстік-оңтүстік бағытталған көшеге Джордж Норрис даңғылы деп аталды. Норристің МакКуктегі үйі Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілген және Небраска штатының Тарихи қоғамы тарапынан мұражай ретінде пайдаланылады. 1984 жылдың ақпан айында Небраска штатының Капитолийінің батыс жағындағы заң шығарушылар палатасы, 1937 жылдан бері штат заңнамасын қабылдайтын орын, Норристің құрметіне аталды. Небраска штатының Омаха қаласындағы Джордж В. Норрис атындағы орта мектеп, Небраска штатының Фирт қаласының жанындағы Джордж В. Норрис атындағы K–12 мектеп жүйесі және Миллард мемлекеттік мектептеріндегі Джордж В. Норрис атындағы бастауыш мектеп қайтыс болған сенатордың есімін мәңгі есте сақтайды. 1941 жылы Небраска штатының оңтүстік-шығысындағы бірнеше мемлекеттік электр желілері біріктірілген кезде, жаңа коммуналдық кәсіпорын сенатор Норристің құрметіне Норрис мемлекеттік электр желісі деп аталды. 1961 жылдың 11 шілдесінде оның құрметіне төрт центтік пошта маркасы шығарылды. Маркада жоғарғы сол жақтағы TVA бөгеті және оң жақтағы кейінгі өмірінен алынған портреті жасыл түстерде бейнеленген. «Прогрессивтік идеалдардың мейірімді рыцарі» деген ФДР-дың оның мінез-құлқы туралы айтқан сөзі марканың сол төменгі жағына жазылған, ал Джордж В. Норрис портретінің астында көрсетілген. Сондай-ақ 1961 жылы Норрис Небраска штатының Даңқ залына енгізілді. Норрис Электрик, штаб-пәтері Ньютон қаласында орналасқан энергия кооперативі, Норристің және оның ұлтты электрлендіруге бағытталған прогрессивтік күш-жігерін еске алады.