Кіріспе
Мысыр премьер-министрі (1928, 1930, 1936–1937, 1942–1944, 1950–1952) Мостафа әл-Нахас Паша немесе Мостафа Нахас (15 маусым 1879 – 23 тамыз 1965) – бес рет премьер-министр қызметін атқарған египеттік саясаткер.
Mostafa el Nahas Pasha or Mostafa Nahas (; June 15, 1879 – August 23, 1965) was an Egyptian politician who served as the Prime Minister for five terms.
Ерте өмір, білім және жер аударылу
Ол Саманудта (Гарбия) дүниеге келді, оның әкесі ағаш сатумен айналысқан. 1891 жылы ол Қайырдағы әл-Насерия бастауыш мектебін бітірді. 1896 жылы Хедвиаль орта мектебін де бітірді. 1900 жылы Хедвиаль заң мектебінен лицензия алғаннан кейін, Мансурада жеке практикасын ашуға дейін Мұхаммед Фаридтің заң кеңсесінде жұмыс істеді. 1904 жылы Танта ұлттық сотының судьясы болды. 1919 жылы Вафдқа Мысыр Ұлттық партиясының өкілі ретінде қосылғандықтан қызметтен босатылды. 1921-1923 жылдары Саад Загхулмен бірге Сейшель аралдарына жер аударылды. Отанына оралғаннан кейін Нахас 1923 жылғы Конституция бойынша сайланған бірінші депутаттар палатасында Саманудты өкілдік етуге таңдалды.
Саяси тарих
1924 жылы байланыс министрі болды. 1926 жылы сэр Әбу Нанна (Гарбия) округінен депутат болып қайта сайланды және британдықтар оған басқа министрлік лауазымға тағайындалуына тыйым салды. Ол палатаның екі вице-президентінің бірі болып сайланды, ал 1927 жылы – президенті. Сад Зағлулдың 1927 жылғы тамыздағы қазасынан кейін, ол Вафд партиясын басқару үшін Садтың жүрегі жақын туысымен жарысты және жеңіске жетті. 1928, 1930, 1936-1937 жылдар аралығында, 1942-1944 жылдарға дейін және соңында 1950-1952 жылдар аралығында Мысырдың премьер-министрі қызметін атқарды. 1928 жылы патша билігін шектеуге қатысты патшамен туындаған келіспеушілік салдарынан премьер-министрлік қызметін тек бірнеше ай ғана атқарды. Нахас өзінен 30 жылға жуық кіші, әйгілі әулеттен шыққан Зәйнәб Ханым Эльвакилге үйленді. Оның әйелі оған зор ықпал еткені айтылады және Мостафа Эль-Нахас пен Макрам Эбейд арасындағы достықтың уытылуында маңызды рөл атқарды деген күдік туды. 1936-1939 жылдардағы Ұлы Палестина көтерілісі басталғанда, әл-Нахас паша палестиналықтардың құқықтарын қорғау үшін Араб жоғары комитетін құруға көмектесті. 1942 жылғы Абдин сарайы оқиғасында британ елшісі сэр Майлз Лэмпсон Абдин сарайын британдық танктермен қоршап, король Фарукты Нахасты премьер-министр етіп тағайындауға мәжбүр етті. Нахас өзінің демеушісі, қаржы министрі Макрам Эбейдпен келіспеушілікке ұшырады және оны әйелінің ықпалымен Вафд партиясынан және үкіметтен шығарды. Эбейд 1943 жылғы көктемде жарық көрген «Қара кітап» арқылы жауап берді, онда Нахас пен оның әйеліне қатысты 108 ірі жемқорлық фактісі тізімделген. Эбейд Нахасты Лондондағы Мысыр елшілігі арқылы үкімет қаражаты есебінен әйеліне қымбат күміс түлкі терісін сатып алғанын, Каирдің Garden City ауданындағы мектепті жеке кеңсесі ретінде пайдалану үшін тартып алғанын, мемлекеттік қаражатты өзінің туысының шөлдегі жерін суаруға жұмсағанын және премьер-министр ретінде Нил дельтасындағы жер иелеріне өз пайдасына егістік жерді сатуға қысым жасағанын айыптады. Эбейд ханым Нахасты Александрия мақта биржасында ішкі сауда жасағаны және күйеуін өз отбасы мүшелерін біліктілігі жоқ жоғары лауазымдарға тағайындауға мәжбүрлегені үшін айыптады. Тіпті Лэмпсон өзінің күнделігінде «осы кітапта өте зиянды дәлелдер бар сияқты» деп жазды. Оның әйелі 1967 жылы қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң қайтыс болды. Олардың қабірі Каирдің Басатин ауданындағы Эльвакил отбасының зиратында орналасқан. Ол сондай-ақ 1944 жылы Араб лигасының құрылуына көмектесті. 1950 жылы, Мысыр саясатын бақылайтындарды таң қалдырған жағдай, Фарук патшаның «жасырын кабинетінің» мүшесі Карим Табет патша мен Нахас паша арасында одақ құрды. АҚШ-тың Мысыр елшісі Джефферсон Каффри Вашингтонға былай деп хабарлады: «Ұсыныс бойынша, егер патша Вафд үкіметін шақырудан бұрын Нахасты жеке аудиенцияға қабылдаса және егер патша Нахаспен сөйлесуден қанағаттанбаса, Нахас өзінің сөзін немесе құрметін берді, ол «аға мемлекет қайраткері» ретінде Вафд партиясының басшылығынан зейнеткерлікке шығады және патша кейін жас Вафд басшыларының кез-келгенін таңдауға еркін болады. Патша бұл ұсынысқа келісті және Нахастың сөйлеу шеберлігіне тәнті болды. Нахас сұхбатты өзінің өмірдегі жалғыз тілегі – патшаның қолын сүйіп, әрқашан Оның Ұлылығының пікірінше, осы әрекетті қайталауға лайық болу екенін айтудан бастады. Осы сәтте Нахас патшаның алдында тізе бүгіп, Табеттің айтуынша, патша оған қатты таңғалып, «Тұрыңыз, мырза премьер-министр» деп, тұруға көмектесті. Каффри Вашингтонға жіберген телеграммасында Нахастың, оны Каффри Мысырдағы ең ақымақ және жемқор саясатшы деп атаған, енді премьер-министр болғанына қатты таңғалатынын жазды. Каффри Нахастың премьер-министр болуға лайық еместігін атап өтті, өйткені ол «қазіргі жағдайға қатысты өмірдің фактілерін мүлдем білмейді», мысалы: «Көптеген бақылаушылар Нахастың Кореяның бар екенін білетінін мойындауға дайын, бірақ мен Кореяның Қызыл Қытаймен шекаралас екенін білетінін айтарлықтай дәлелдеуге дайын ешкімді таппадым. Оның білімі жоқтығы қорқынышты. Нахаспен сұхбаттасқан кезде ол менің талқылап отырған тақырыбымды түсінбеді. Мен одан бір нәрсе қалағанымды білді. Бұл көше саясаткерінің «Бізге көмектесіңіз, біз сізге көмектесеміз» деген жауабына себеп болды. Каффри Нахастың француз тілінің (мысырлық элитаның тілі) «күмәнді сапасы» бар екенін және ол Каирдің жоғары қоғамына қарағанда көшеде қолданылатын египеттік араб тілінде сөйлейтінін айтты. Каффри Нахастың «көше саясаткері» екенін және оның жалғыз платформасы «Нил өзенінің эвакуациясы және бірігісі» екенін айтты және премьер-министр ретінде оның жалғыз артықшылығы – «біз одан қалағанымызды алуға болады, егер оған төлесек болса». Нахастың үкіметі өте жемқор болды және 1951 жылы әйелі Зәйнәб Ханым Нил дельтасында мақта өсіруге қолайлы мың акрлік жерге ие болды, бұл оны өте бай әйелге айналдырды. Корея соғысы АҚШ-тағы мақта өндірісінің төмендеуіне әкелді, өйткені жастар әскери қызметке шақырылды, Мысырда мақта өндірісінің өсуіне себеп болды. Халықаралық мақта бағасының өсуімен бірге мысырлық жер иелері шаруаларды азық-түлік есебінен мақта өсіруге мәжбүр етті, бұл Мысырда азық-түлік тапшылығы мен инфляцияға әкелді. Нахас азық-түлік тапшылығын азайтуға және инфляцияны төмендетуге көмектесер еді, бірақ ол және оның әйелі мақта бағасының өсуінен жеке пайда көріп, егіншілерге бидай өсіруге тыйым салды. Нахас 1951 жылдың басында 20 миллион долларлық бес жылдық жоспарды ұсынды, ол жалпы зейнетақы жүйесіне, сондай-ақ білімді жақсартуға, таза суға және жақсы жолдарға қаражат бөлуді көздеді, бірақ жоспар іске аспады және жемқорлық тоқтамады. Ол 1936 жылғы ағыл-египеттік шартқа қол қойғандардың бірі болды, бірақ 1951 жылы оны сынға алды. 1951 жылдың 17 қазанында Фарук патшаның оны қызметтен босату жоспары туралы қауесеттердің арасында Нахас 1936 жылғы ағыл-египеттік шартты бір жақты түрде жойды, өзін сол сағаттың батыры етіп көрсетті. Нахас Парламентке былай деді: «1936 жылғы шарт Мысыр үшін қол қойылды және осы шартты жоюға шақыру Мысыр үшін жасалған». Британдықтар Суэц каналы маңындағы базаларын тастаудан бас тартқандықтан, Мысыр үкіметі Суэц каналы базасына су жеткізуді тоқтатты және тамақ кіргізуге тыйым салды, британдық тауарларды бойкоттауды жариялады, мысырлық жұмысшылардың базаға кіруіне тыйым салды және партизандық шабуылдарды ұйымдастырды, бұл Суэц каналы маңындағы аймақты төмен деңгейдегі соғыс айманына айналдырды. 1952 жылдың 24 қаңтарында мысырлық партизандар Суэц каналы маңындағы британдық күштеріне қарсы қаһарлы шабуыл жасады, оның барысында Мысырдың қосымша полициясы партизандарға көмектесіп жатқаны байқалды. Жауап ретінде 1952 жылдың 25 қаңтарында генерал Джордж Эрскин Исмаилиядағы қосымша полиция бөлімін британдық танктері мен жаяу әскерлерімен қоршап алды және полицияға партизандарды қаруландырғаны үшін бір сағат ішінде қаруларын тапсыруды бұйырды. Полиция командирі Ішкі істер министрі Фуад Серажеддинге, сол кезде ваннада темекі шегіп отырған Нахастың оң қолына хабарласып, олардың тапсыруын немесе күресуін сұрады. Серажеддин полицияға «соңғы адам мен соңғы оққа дейін» күресуге бұйырды. Нәтижесінде полиция бөлімі қиратылып, 43 мысырлық полиция қызметкерімен қатар 3 британдық сарбаз қаза тапты. Исмаилия оқиғасы Мысырды қатты наразылыққа түсірді және 1952 жылдың 26 қаңтары «Қара сенбі» деп аталды, осы күні Кедив Исмаилдің Париж стилінде қайта жаңартылған Каир қаласының көп бөлігі өртенді. Фарук Вафдты «Қара сенбі» көтерілісіне кінәлады және ертесіне Нахасты премьер-министр қызметінен босатты. 1952 жылғы Мысыр революциясынан кейін…