Кіріспе

Ұсынылған көлік жүйесі

Айлық ғарыш лифті немесе айлық ғарыш көтеру – механикалық көтерілу көлігін жоғары және төмен жылжытуға арналған ұсынылған көлік жүйесі. Бұл лента тәрізді байланған кабель Айдың бетінен "төменгі жағынан" және ондаған мың шақырым биіктіктегі ғарыштағы док порты арасында орнатылған. Бұл Жердегі ғарыш лифті идеясына ұқсас, бірақ Айдың бетіндегі гравитация Жерден әлдеқайда төмен болғандықтан, айлық лифт жүйесін құрудың инженерлік талаптары қазір қол жетімді материалдар мен технологияларды пайдалану арқылы орындалуы мүмкін. Айлық лифт үшін кабель немесе арқан Жердегі жүйеде қолданылатынға қарағанда Ай бетінен ғарышқа көбірек созылады. Дегенмен, ғарыш лифті жүйесінің негізгі функциясы екі жағдайда да бірдей: екеуі де жүктерді немесе, мүмкін, адамдарды гравитациялық құдық түбіндегі базалық станция мен ғарыш кеңістігіндегі док порты арасында тасымалдауға арналған, қайта пайдалануға болатын, бақыланатын құралды қамтамасыз етеді. Айлық лифт ай бетіне жұмсақ қону жабдығының құнын едәуір төмендетіп, сенімділігін арттыра алады. Мысалы, ол әзірге Айға қону мүмкін емес, массалық тиімді (жоғары нақты импульсті) және төмен итермелі иондық қозғалтқыштар сияқты қозғалтқыштарды пайдалануға мүмкіндік береді. Док порты микрогравитациялық ортада кабельге қосылатындықтан, бұл және басқа да қозғалтқыштар Жердің төменгі орбитасынан (LEO) Жерден аз отын шығындап кабельге жете алады. Дәстүрлі ракеталармен LEO-дан Ай бетіне жету үшін қажетті отын қонған массадан бірнеше есе көп, сондықтан лифт Ай бетіне бағытталған жүктерді ұшыру құнын осыған ұқсас фактормен төмендетуі мүмкін.

Орналасқан жері

Асқыну портының тұрақты, ай синхронды орнын сақтауға болатын екі нүкте бар: Жер-Ай Лагранж нүктелері және Ай орбитасының 0,055 эксцентриктігі осы нүктелердің Ай бетіне қатысты өзгермейтін екенін көрсетеді: Жерден Айдың бетін бұратын жағына (ай экваторында) 56 315 км ± 3 183 км, ал Айдың арт жағының ортасынан қарама-қарсы бағытта 62 851 км ± 3 539 км. Осы нүктелерде Айдың гравитациялық күші мен лифт жүйесінің синхронды, қатаң дене айналысынан туындайтын центробегтік күш бір-бірін жояды. Лагранж нүктелері – бұл тұрақсыз гравитациялық тепе-теңдік нүктелері, яғни онда орналасқан кез келген нысан Ай бетіне қатысты қозғалмай тұруын қамтамасыз ету үшін шағын инерциялық түзетулер қажет. Бұл екі позиция да Жерден геостационарлық орбитаға дейінгі 36 000 км-ден әлдеқайда алыс. Сонымен қатар, Айға дейін созылатын кабель жүйесінің салмағы жоғары созылатын кабельмен теңестірілуі керек, ал Айдың баяу айналуы жоғарғы бөлігінің Жердегі жүйеге қарағанда әлдеқайда ұзын болуын немесе одан әлдеқайда ауыр қарсы салмақпен жабдырылуын білдіреді. Ай бетінен бір килограмм кабельді немесе жүк көтеру үшін 1000 кг қарсы салмақ қажет, ол 26 000 км артық болуы керек (Мысалы, ұзын кабельде кішірек қарсы салмақ, 230 000 км қашықтықта 100 кг – Жерге дейінгі арақашықтықтың жартысынан астам – бірдей тепе-теңдік әсерін береді). Жердің гравитациясы болмаса, кабельдің ең төменгі килограмына Айдан 120 000 км қашықтықта 1000 кг қарсы салмақ қажет болар еді. Жер мен Айдың арақашықтығы 384 400 км. Әдетте, ғарыш лифтісінің бекіткіш нүктесі экваторда деп есептеледі. Алайда, Айдың полюстерінің бірінде Ай базасын орналастыруға болатын бірнеше мүмкіндік бар: мәңгілік жарықтың шыңындағы база, мысалы, дерлік үздірілмейтін күн энергиясынан пайдалануы мүмкін, немесе судың шағын мөлшері мен басқа ұшқыш заттар тұрақты көлеңкелі кратерлердің түбінде сақталуы мүмкін. Ғарыш лифтісін Ай полюсіне жақын, бірақ тікелей оған емес, бекітуге болады. Кабельдің қалған бөлігін полюске жеткізу үшін трамвай қолданылуы мүмкін, Айдың төмен гравитациясы Жердегіден гөрі әлдеқайда биік тіреу мұнаралары мен олардың арасындағы кең аралықтарға мүмкіндік береді.

Өндiру

Айдың тартылысы төмен және атмосферасы болмауы себепті, айлық лифтте жердегі кабельге қарағанда кабельді құрайтын материалдың созу беріктігіне қойылатын талаптар азырақ болады. Жердегі лифт үшін теориялық тұрғыдан мүмкін болғанымен, әзірге тәжірибеде жасалмаған материалдар (мысалы, көміртек нанотүтікшелер) қажет, олардың салмағына қатысты беріктігі жоғары болуы тиіс. Ал айлық лифт коммерциялық түрде көптеп өндірілетін жоғары берікті пара-арамидтік талшықтар (мысалы, Кевлар және М5) немесе өте жоғары молекулалық салмақты полиэтилен талшықтарынан жасалуы мүмкін. Жердегі ғарыш лифтімен салыстырғанда, жер бетіндегі байланыс орнына географиялық және саяси шектеулер аз болады. Айлық лифттың қосылу нүктесі міндетті түрде оның ауырлық орталығының тікелей астында орналаспауы мүмкін, тіпті полюстерге жақын да болуы мүмкін, ондағы терең кратерлерде күн сәулесі түспейтін мұздатылған судың бар екеніне дәлелдер бар; егер осылай болса, оны жинап алып, ракета отынына айналдыруға болады.

Көлденең қима профилі

Жердегі ғарыш лифтілерінің жобаларында тіреудің конус тәрізді пішіні жиі қолданылады, ол бірқалыпты кернеу профилін қамтамасыз етеді, бірыңғай қиманы емес. Айға арналған ғарыш лифтісіне қажетті күш Жердегі ғарыш лифтісіне қарағанда әлдеқайда төмен болғандықтан, Ай лифтісі үшін бірыңғай қима қолдану мүмкін. НАСА-ның Жоғары Дамыған Ұғымдар Институты үшін жасалған зерттеуде: «Қазіргі композиттердің биіктігі бірнеше жүз шақырымды құрайды, бұл Марс үшін шамамен 6, Ай үшін 4, ал Жер үшін 6000-ға жуық конус коэффициентін талап етеді. Айдың массасы жеткілікті түрде кішкентай болғандықтан, конуссыз, бірыңғай қималы Ай ғарыш лифтін салуға болады». НАСА техникалық тәуекелдер мен қаражаттың жетіспеуіне байланысты бұл идеяны қолдамады. 1975 жылы Джером Пирсон тәуелсіз түрде ғарыш лифті тұжырымдамасын жасап, Acta Astronautica журналында жариялады. Осылайша, ғарыш лифті туралы кеңістік саласы алғаш рет білді. Оның мақаласы сэр Артур Кларкты «Жәннаттың бұлақтары» романын жазуға шабыттандырды (1979 жылы Чарльз Шеффилдтің осы тақырыптағы «Әлемдер арасындағы торы» романымен бірдей уақытта жарық көрді). 1978 жылы Пирсон өз теориясын Айға қатысты кеңейтіп, геостационарлық орбитада орналастырудың орнына Лагранж нүктелерін пайдалануға көшті. 1977 жылы советтік ғарышкер Фридрих Зандердің 1910 жылы ойлап тапқан Ай ғарыш мұнарасы туралы жазылған еңбектері қайтыс болғаннан кейін жарияланды. 2005 жылы Джером Пирсон НАСА-ның Жоғары Дамыған Ұғымдар Институты үшін зерттеуді аяқтады, онда бұл тұжырымдаманың қазіргі технологиялық деңгейде қолданылатын материалдармен техникалық тұрғыдан жүзеге асырылуы мүмкін екені көрсетілді. 2011 жылдың қазан айында LiftPort веб-сайтында Майкл Лэйн LiftPort-тың Жердегі лифтке кіріспес бұрын, Ай ғарыш лифтісін аралық мақсат ретінде жүзеге асыруды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. 2011 жылғы Айды зерттеуді талдау тобының (LEAG) жылдық жиналысында LiftPort бас технологиялық директоры Маршалл Юбанкс Лейнмен бірлесіп жазған Ай лифті прототипі туралы баяндама жасады. 2012 жылдың тамызында Liftport жобаның 2020 жылға жуық уақытта басталуы мүмкін екенін хабарлады. 2019 жылдың сәуірінде LiftPort бас директоры Майкл Лэйн Ай лифті компаниясының тұжырымдамалық жобасынан басқа ешқандай прогресс болмағанын мәлімдеді.

Материалдар

Жерге бекітілген ғарыш лифтілерінен өзгеше, Айға арналған ғарыш лифтілеріне қажетті материалдар аса мықты болуы шарт емес. Ай лифтілерін бүгінгі күнгі материалдармен жасауға болады. Құрылыс үшін көміртек нанотұрпақтар қажет емес. Бұл лифтті одан да ертерек салуға мүмкіндік береді, себебі жеткілікті көлемдегі көміртек нанотұрпақ материалдары әлі де бірнеше жылдап қолжетімді болмайды. М5 талшығы үлкен әлеуетке ие материалдың бірі. Бұл кевлар мен Спектрадан жеңіл синтетикалық талшық. Пирсон, Левин, Олдсон және Уайкс «Ай ғарыш лифтісі» мақаласында M5 лентасының ені 30 мм, қалыңдығы 0,023 мм болса, Ай бетінде 2000 кг салмақты көтере алатынын жазған (2005). Сонымен қатар, лифтінің бойымен тең аралықта орналасқан, әрқайсысы 580 кг салмақты 100 жүк көлігін сыйдыра алады. «(Ай) топырағында ракеталық отынға немесе тыныс алуға қажетті ауаға айналдыруға болатын шикізаттар бар». Мысалы, ұсынылған Ares V ауыр көтеру ракета жүйесі шикізатты Жерден док станциясына (Ай лифтісіне қарсы салмақ ретінде қосылған) тиімді жеткізе алады, онда болашақ ғарыш кемелері құрастырылып, ұшырылуы мүмкін, ал алынған Ай ресурстары лифтінің тіреу нүктесіне жақын Ай бетіндегі базадан жеткізілуі мүмкін. Егер лифт Айдың солтүстік полюсіне жақын салынған Ай базасына қосылса, жұмысшылар сол жерде кездесетін су мұздарын да қазып ала алады, бұл лифт док станциясындағы экипажға жеңіл қолжетімді судың мол көзін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Ай мен Марс арасындағы транзитке қажетті энергия Жер мен Марс арасындағы энергиядан әлдеқайда аз болғандықтан, бұл тұжырым адамдарды Марсқа жіберудегі кейбір инженерлік қиындықтарды азайтуы мүмкін. Ай лифтісі Ай бетінен Жер орбитасына және керісінше материалдарды тасымалдау үшін де пайдаланылуы мүмкін. Джером Пирсонның сөзіне сүйенсек, Айдың көптеген материалдық ресурстарын Жер бетінен ұшырудан гөрі Жер орбитасына шығару оңайырақ. Мысалы, Айдың реголиті ғарыш станцияларын немесе ұзақ миссиялардағы экипажмен жүретін ғарыш кемелерін күн сәулесінен, Ван Аллен сәулесінен және басқа да ғарыш сәулелерінен қорғау үшін үлкен материал ретінде қолданылуы мүмкін. Айдың табиғи металдарын мен минералдарын қазып алып, құрылысқа пайдалануға болады. Айдағы кремний кен орындары, олар ғарыштағы күн электр станцияларына арналған күн батареяларын жасау үшін қолданылуы мүмкін, әсіресе перспективалы көрінеді. Ай лифтісінің бір кемшілігі – көтерілетін көліктердің жылдамдығы адам тасымалы үшін тиімді болуы мүмкін емес. Жердегі лифттен өзгеше, док станциясынан Ай бетіне дейінгі қашықтық ұзақ болғандықтан, кез келген «лифт вагоны» экипажды мақсатына жеткенше бірнеше күн, тіпті апталар бойы қамтамасыз етуі керек.