Кіріспе
Аполлон бағдарламасының Аполлон 13 (1970 жылғы 11 сәуір) – Аполлон ғарыш бағдарламасының жетінші экипаждық миссиясы және Айға қонуға жоспарланған үшінші миссия болды. 1970 жылғы 11 сәуірде Кеннеди ғарыш орталығынан ұшырылған, алайда миссия басталғаннан кейін екі күн өткен соң қызметтік модульдегі (SM) оттегі баллоны жарылып, оның электрмен жабдықтау және тіршілік ету жүйесі істен шықты, нәтижесінде Айға қону тоқтатылды. Экипаж Ай модулінің (LM) резервтік жүйелерінің көмегімен Айдың айналасын айналып өтіп, 17 сәуірде Жерге қауіпсіз оралды. Миссияны Джим Ловелл басқарды, ал Джек Свигерт командалық модульдің (CM) пилоты, Фред Хейз – Ай модулінің (LM) пилоты болды. Свигерт қызылшаға ұқсас ауруға шалдыққандықтан, Кен Маттинглиге орны ауыстырылды. Оттегі баллонын кездейсоқ қозғағанда ішіндегі зақымдалған сымдар тұтанды, нәтижесінде жарылыс болды және SM-нің екі оттегі баллонының ішіндегісі ғарышқа шығып кетті. Дем алуға және электр энергиясын өндіруге қажетті оттегі болмағандықтан, SM-нің қозғалтқыш және тіршілік ету жүйелері жұмыс істемей қалды. CM жүйелерін де қайта кіру үшін қалған ресурстарды сақтау мақсатында өшіруге тура келді, бұл экипажды LM-ге, құтқару шарасы ретінде көшіруге мәжбүр етті. Айға қону жоспарынан бас тартылғаннан кейін, миссияны басқару орталығы экипажды аман-есен үйге қайтару үшін жұмысты бастады. LM екі адамды екі күнге Ай бетінде қамтамасыз етуге арналған болса да, Хьюстонның Миссияны басқару орталығы жаңа процедураларды жасады, осылайша LM үш адамды төрт күнге қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Экипаж шектеулі қуат, суық және ылғалды кабина, сондай-ақ ішуге жарамды судың жетіспеуі салдарынан қиын жағдайға тап болды. LM-де CM-нің көмірқышқыл газын тазартатын фильтрін пайдалануға бейімдеу қажеттігі туындады; экипаж пен миссияны басқару орталығы шешім табуға сәттілікке жетті. Астронавттардың қауіпті жағдайы Аполлон бағдарламасына қоғамның қызығушылығын қайта жақтатты, ондаған миллион адам Оңтүстік Тынық мұхитындағы қонуды теледидардан тамашалады. Тексеру комиссиясы оттегі баллонын ұшу алдында сынап бақыламағаны және ішіне тефлон салғаны үшін кінәлі деп тапты. Комиссия резервуардағы жанғыш заттарды азайтуды қоса алғанда, бірнеше өзгерістерді ұсынды, бұл Аполлон 14 миссиясында іске асырылды. Аполлон 13 оқиғасы бірнеше рет бейнеленді, ең танымал 1995 жылғы "Аполлон 13" фильмі, Ловеллдің 1994 жылғы "Жоғалған Ай" атты естелік кітабының негізінде түсірілді, сондай-ақ 1998 жылғы "Жерден Айға" мини-сериалының бір бөлігі болды.
Apollo 13 (April 1117, 1970) was the seventh crewed mission in the Apollo space program and the third meant to land on the Moon. The craft was launched from Kennedy Space Center on April 11, 1970, but the lunar landing was aborted after an oxygen tank in the service module (SM) ruptured two days into the mission, disabling its electrical and life support system. The crew, supported by backup systems on the lunar module (LM), instead looped around the Moon in a circumlunar trajectory and returned safely to Earth on April 17. The mission was commanded by Jim Lovell, with Jack Swigert as command module (CM) pilot and Fred Haise as lunar module (LM) pilot. Swigert was a late replacement for Ken Mattingly, who was grounded after exposure to rubella. A routine stir of an oxygen tank ignited damaged wire insulation inside it, causing an explosion that vented the contents of both of the SM's oxygen tanks to space. Without oxygen, needed for breathing and for generating electric power, the SM's propulsion and life support systems could not operate. The CM's systems had to be shut down to conserve its remaining resources for reentry, forcing the crew to transfer to the LM as a lifeboat. With the lunar landing canceled, mission controllers worked to bring the crew home alive. Although the LM was designed to support two men on the lunar surface for two days, Mission Control in Houston improvised new procedures so it could support three men for four days. The crew experienced great hardship, caused by limited power, a chilly and wet cabin and a shortage of potable water. There was a critical need to adapt the CM's cartridges for the carbon dioxide scrubber system to work in the LM; the crew and mission controllers were successful in improvising a solution. The astronauts' peril briefly renewed public interest in the Apollo program; tens of millions watched the splashdown in the South Pacific Ocean on television. An investigative review board found fault with preflight testing of the oxygen tank and Teflon being placed inside it. The board recommended changes, including minimizing the use of potentially combustible items inside the tank; this was done for Apollo 14. The story of Apollo 13 has been dramatized several times, most notably in the 1995 film Apollo 13 based on Lost Moon, the 1994 memoir co authored by Lovell – and an episode of the 1998 miniseries From the Earth to the Moon.
Өмірбаян
1961 жылы АҚШ президенті Джон Кеннеди өз елін онжылдықтың соңына дейін Айға астронавт қондырып, Жерге қауіпсіз оралуға шақырды. NASA мақсатқа жету үшін он бес Сатурн V зымыранына келісімшарт жасасқан; сол кезде бұл қанша миссияны қажет ететіні белгісіз болды. 1969 жылы «Аполлон-11» ғарыш кемесімен алтыншы «Сатурн V» зымыраны сәтті ұшырылғаннан кейін, тоғыз зымыран жалпы он рет қондыру үшін қолданысқа ие болды. «Аполлон-11» сапарынан кейін халық ғарыш бағдарламасына деген қызығушылығын жоғалтты, ал Конгресс NASA-ның бюджетін қысқартуын жалғастырды; «Аполлон-20» миссиясы жойылды. Айға сәтті қонғанмен, миссиялар өте тәуекелді саналды, сондықтан ғарышкерлер ғарышта қаза болған жағдайда отбасыларын қамтамасыз ету үшін өмірге сақтандыру рәсімдей алмады. «Аполлон-10» миссиясында «Меркурий» және «Близнецов» бағдарламасының ардагері Гордон Купер командир, Донн Ф. Эйзель CMP және Эдгар Митчелл LMP болды. NASA-ның ұшу экипажы операциялары директоры Дик Слейтон Купер мен Эйзельді негізгі экипажға қосуды жоспарламаған, себебі Купердің жаттығуларға салғыш көзқарасы, ал Эйзельдің «Аполлон-7» миссиясындағы оқиғалары мен некеден тыс қарым-қатынасы оны ұнатуға себеп болмады. Ол оларды қосалқы экипажға тағайындады, өйткені басқа тәжірибелі астронавттар болған жоқ. Слейтонның «Аполлон-13» үшін алғашқы таңдауы – командир ретінде Алан Шепард, CMP ретінде Стюарт Руза және LMP ретінде Митчелл болды. Алайда, басқару Шепардқа қосымша жаттығу қажет деп шешті, өйткені ол ішкі құлаққа жасалған операциядан кейін белсенді қызметін жақында ғана қайта бастаған және 1961 жылдан бері ұшпаған еді. Сондықтан Лавеллдің экипажы (өзі, Хейз және Кен Мэтингли), «Аполлон-11» миссиясына қолдау көрсеткен және «Аполлон-14» миссиясына жоспарланған, Шепардтың экипажымен ауыстырылды. Свигерт бастапқыда «Аполлон-13» қосалқы экипажының CMP-і болды, Джон Янг командир, ал Чарльз Дьюк Ай модулінің пилоты болды. Ұшыруға жеті күн қалғанда Дьюк ұлының досынан қызылша жұқтырды. Бұл негізгі және қосалқы экипаждардың екеуіне де қауіп тудырды, олар бірге жаттығудан өткен. Бесінің ішінде тек Мэтингли бұрын жұқтырғандықтан иммунитеті болмады. Әдетте, егер негізгі экипаждың кез келген мүшесі ұшуға жарамсыз болса, қалған экипаж та ауыстырылып, қосалқы экипаж қойылса, бірақ Дьюктің ауруы осыны болдырмады, сондықтан ұшырудан екі күн бұрын Мэтинглидің орнына Свигерт қойылды. Мэтинглиде қызылша болған жоқ, кейін ол «Аполлон-16» миссиясына қатысты. «Аполлон» бағдарламасында негізгі және қосалқы экипаждармен қатар, «Меркурий» және «Близнецов» жобаларында қолданылғандай, үшінші экипаж – қолдау экипажы да тағайындалды. Слейтон қолдау экипажын құрды, өйткені «Аполлон-9» миссиясын басқаратын Джеймс МакДивитт АҚШ-тың әртүрлі орталықтарында дайындық жүргізіліп жатқан кезде, ұшу экипажының мүшесі қатысуы керек жиналыстар өткізілмей қалуы мүмкін деп сенді. Қолдау экипажының мүшелері миссия командирінің нұсқауы бойынша көмек көрсетуге тиіс болды. Әдетте, олар кіші қызметте болды, миссияның ережелерін, ұшу жоспарын және тізімдерін жинады және жаңартып отырды; «Аполлон-13» үшін олар Вэнс Д. Брэнд, Джек Лусма және Уильям Пог немесе Джозеф Кервин болды. «Аполлон-13» миссиясының ұшу директорлары: Джин Кранц (ақ команданың директоры), Глин Лунни (қара команданың директоры), Мильтон Виндлер (марон команданың директоры) және Джерри Гриффин (алтын команданың директоры) болды. «Аполлон-13» бағдарламасының CAPCOM-дары (миссияны басқару орталығындағы, экипажпен дауыстық байланысқа жауапты астронавт) Кервин, Брэнд, Лусма, Янг және Мэтингли болды.
Миссияның белгілері мен шақыру белгілері
Аполлон-13 миссиясының белгісінде гректердің Күн құдайы Аполлон, ай бетінен арбасын тартқан үш жылқысы және алыстан көрінетін Жер бейнеленген. Бұл Аполлон ұшуларының барлық адамдарға білімнің нұрын жеткізуді нығайтуы мақсадында жасалған. Миссияның ұраны Ex luna, scientia ("Айдан, білім") деп жазылған. Оны таңдағанда Ловелл өзінің альма-матері – Әскери-теңіз академиясының ұранын, Ex scientia, tridens ("білімнен, теңіз күші") бейімдеді. Пластикада миссияның нөмірі рим цифрларымен Apollo XIII деп көрсетілген. Swigert, Mattingly-ді алмастырғаннан кейін бұған өзгеріс енгізілмеді, себебі бұл экипаж мүшелерінің есімдерін қамтымайтын екі Аполлон миссиясының бірі (екіншісі – Аполлон 11) болды. Бұл белгіні суретші Lumen Martin Winter жасаған, ол оны Нью-Йорктегі St. Regis қонақ үйі үшін салған қабырға суретіне негіздеді. Кейіннен бұл суретті "Аполлон-13" фильмінде Ловелл рөлін сомдаған актер Том Хэнкс сатып алды, қазір ол Иллинойстағы Капитан Джеймс А. Ловелл федералдық денсаулық сақтау орталығында сақталуда. Ай модуліне Aquarius деп аталатын белгіні таңдағанда, Ловеллдің ойында миссияның ұраны болды, ол су әкелуші Aquarius-тан алынған. Кейбір БАҚ бұл белгінің музыкалық "Hair" мюзиклінен алынған әнмен байланысты екенін қате түрде хабарлады. Командалық модульдің белгісі "Одиссея" Гомермен байланысы үшін ғана емес, сонымен қатар ғылыми фантастика авторы Артур Кларктың әңгімесі негізінде түсірілген "2001: Ғарыш саяхаты" фильміне сілтеме ретінде таңдалды. Ловелл өзінің кітабында Одиссея деген атауды сөздің мағынасы мен анықтамасын ұнатуы себепті таңдағанын айтты: көптеген жағдайлармен толы ұзақ сапар.
Ғарыш аппараты
Аполлон-13 ғарыш кемесін Айға жеткізген Сатурн V зымыраны SA 508 деп нөмірленген және Аполлон-8-ден Аполлон-12-ге дейінгі зымырандарға ұқсас болды. Ғарыш кемесімен қоса, зымыраның S IC бірінші сатысының қозғалтқыштары Аполлон-12-ге қарағанда азырақ жалпы итеру күшін өндірді, бірақ олар техникалық талаптар шегінде болды. Келешектегі Айға бағытталған J миссиялары ауыр жүктемелері үшін көбірек отын қажет ететініне байланысты, қосымша отын сынақ ретінде тасымалданды. Бұл НАСА-ның ұшырған ең ауыр құрылғысы болды, және Аполлон-13 бұрынғы миссияларға қарағанда ұшыру тірегінен көтерілуіне көбірек уақыт кетті. Аполлон-13 ғарыш кемесі 109 командалық модуль мен 109 қызмет көрсету модулінен (біріктірілген CSM 109), «Одиссей» деп аталатын, және 7-ші Ай модулінен (LM 7), «Аквариус» деп аталатын, тұрды. Ғарыш кемесінің құрамына ұшырудан қашу жүйесі де кірді, ол ұшыру кезінде туындаған мәселелер жағдайында командалық модулді (CM) қауіпсіз жерге жеткізер еді, сондай-ақ 16-шы нөмірленген ғарыш-Ай адаптері (SLA 16) миссияның алғашқы сағаттарында Ай модулін (LM) орналастырды. LM сатылары, CM және қызмет көрсету модулі (SM) 1969 жылдың маусым айында Кеннеди ғарыш орталығына (KSC) жеткізілді, ал Сатурн V бөліктері маусым және шілде айларында жеткізілді. Содан кейін сынақтар мен құрастыру жұмыстары жүргізіліп, 1969 жылдың 15 желтоқсанында ғарыш кемесімен бірге ұшыру аппаратын іске қосумен аяқталды. Аполлон-13-тің ұшырылуы бастапқыда 1970 жылдың 12 наурызына жоспарланған еді, бірақ сол жылдың қаңтарында НАСА миссияны жоспарлау үшін және Аполлон миссияларын ұзақ мерзімге бөлу үшін 11 сәуірге кейінге шегерді. Жоспар жылына екі рет Аполлон ұшуын жүзеге асыру болды, бұл жақында тоқтатылған Аполлон-20 бағдарламасының нәтижесінде туындаған бюджеттік шектеулерге байланысты болды.
Оқыту және дайындау
Аполлон-13 негізгі экипажы миссияға қатысты арнайы 1000 сағаттан астам дайындықтан өтті, бұл миссияның жоспарланған он күндік ұзақтығының әрбір сағатына бес сағаттан астамды құрайды. Негізгі экипаж мүшелерінің әрқайсысы КМ және (Ловелл мен Хейз үшін) КСК мен Хьюстон орталығындағы ЛМ симуляторларында 400 сағаттан астам уақыт өткізді, олардың кейбіреулерінде Миссиялық бақылау орталығының ұшуды басқарушылары да қатысты. Ұшуды басқарушылар ғарыш кемесімен ұшу барысында туындауы мүмкін мәселелерді көптеген рет симуляциялады, бұл оларға төтенше жағдайларда қалай әрекет ету керектігін үйретті.
Эксперименттер мен ғылыми мақсаттар
Аполлон 13 кемесінің белгіленген қондыру орны Фра Мауро кратеріне жақын болатын; Фра Мауро формациясының Ай тарихының алғашқы кезеңінде Имбриум алабын толтырған соққыдан шашылған көптеген материалдар бар деп есептелді. Оның жасын анықтау Ай туралы ғана емес, сонымен қатар Жердің ерте тарихы туралы да ақпарат берер еді. Мұндай материал Конус кратерінде болуы мүмкін, онда соққы Айдың реголитіне тереңдей енген деп саналды. Аполлон 11 Айға сейсмометр қалдырды, бірақ күн қуатымен жұмыс істейтін құрылғы екі апталық алғашқы Ай түнінен аман қалмады. Аполлон 12 ғарышкерлері де ядролық қуатпен жұмыс істейтін ALSEP жүйесінің бір бөлігі ретінде осындай құрылғыны қалдырды. Аполлон 13 де Аполлон 12-ге ұқсас сейсмометрді (Пассивті сейсмикалық эксперимент немесе PSE) ALSEP құрамында алып келді, оны ғарышкерлер Айға орналастыруға тиіс болды. Бұл сейсмометрді Аполлон 13 ғарыш кемесінің LM көтерілу сатысының ажыратылғаннан кейін белгілі бір жерге, белгілі массамен және жылдамдықпен соққан объектісінің әсерінен калибрлеу жоспарланған. Аполлон 13 ALSEP жүйесінің басқа эксперименттеріне 10 фут (3 метр) тереңдікте екі тесік бұрғылауды қамтитын Жылу ағыны эксперименті (HFE) кірді. Бұл Хейздің міндеті еді, ол сондай-ақ ядролық үлгі алу үшін сол тереңдікте үшінші тесік бұрғылауға тиіс болды. Айналадағы Ай ортасын зерттеу эксперименті (CPLEE) Айға жететін Күннің протон және электрондарын өлшеді. Жинақталып қалған қалдықтарды өлшеу үшін Ай атмосферасын анықтау құрылғысы (LAD) және шаң детекторлары да болды. Жылу ағыны эксперименті мен CPLEE алғаш рет Аполлон 13-те ұшырылды; ал қалған эксперименттер бұрын ұшырылған. ALSEP жүйесін қуаттандыру үшін SNAP 27 радиоизотопты термоэлектр генераторы (RTG) қолданылды. АҚШ Атом энергиясы жөніндегі комиссиясы әзірлеген SNAP 27 алғаш рет Аполлон 12 ғарыш кемесінде ұшырылды. Отын капсуласында плутоний оксиді болды. Капсуланың айналасына орналастырылған, Айға тасымалдау үшін арналған жылу қалқандары графиттен және бериллийден жасалған, ал конструкциялық бөліктері титан мен Инконелден жасалған. Осылайша, ол Жер атмосферасына қайта кірудің қызуына төтеп беру үшін, миссия сәтсіз аяқталған жағдайда ауаны плутониймен ластамайтындай етіп жасалды. Ай бетіне орнату үшін АҚШ туы да алынып келді. Аполлон 11 және 12 үшін ту алдыңғы қону тірегіндегі жылуға төзімді түтікшеге орналастырылған, ал Аполлон 13 үшін LM төмендеу сатысындағы Модульді жабдықты сақтау жиналысына (MESA) көшірілді. Ауасы жоқ Айда туды орнату құрылымы Аполлон 12-ге қарағанда жақсартылды. Бірінші рет командирдің A7L ғарыш киімінің шлемдеріне, қолдарына және аяқтарына қызыл жолақтар қойылды. Бұл Аполлон 11-ден алынған суреттерді қарағандардың Армстронг пен Олдринді ажыратуда қиындықтарға тап болғандықтан жасалды, бірақ бұл өзгеріс Аполлон 12 үшін кеш мақұлданды. Астронавттар Айға қадам басқанда шлемдердің ішінде бекітіліп, одан су ішуге болатын жаңа сусын пакеттерін Хайз Аполлон 13 апатынан бұрынғы соңғы теледидар хабарламасы кезінде көрсетті. Аполлон 13 миссиясының негізгі мақсаттары: "Фра Мауро формациясының алдын ала таңдалған аймағында селенологиялық тексеру, зерттеу және материалдардың үлгілерін алу. Аполлон Ай бетіндегі эксперименттер пакетін орнату және іске қосу. Ай ортасында жұмыс істеу қабілетін дамыту. Барлау орындарының суреттерін алу". Астронавттар Гегеншайнды Ай орбитасынан және Жерге оралу жолында Айдың өзінен суретке түсіру сияқты басқа да фотосуреттерді түсіруді жоспарлады. Бұл суреттердің бір бөлігін Люэлл мен Хейз Айға қадам басқанда Свигерт түсіруге тиіс болды. Свигерт сонымен қатар Жер-Ай жүйесінің Лагранж нүктелерін суретке түсіруге тиіс болды. Аполлон 13 кемесінде теледидар мен кино түсіруге арналған камералардың ішінде он екі камера болды. Экипаж Айдың бистатиктік радарлық бақылауларын да жіберуге тиіс болды. Апат болғандықтан ешқайсысы орындалмады.
Ұшыру және ай арқылы инъекциялау
Миссия жоспарланған уақытта, 11 сәуірде сағат 2:13:00 EST (19:13:00 UTC) іске қосылды. Екінші сатыдағы орталық (ішкі) қозғалтқыш екі минут ертерек тоқтаған кезде ақаулық туды. Бұл қатысу тербелісінен болды. Аполлон-10-нан бастап, ұшу аппаратының басқару жүйесі камералық қысымдың өзгеруіне жауап ретінде қозғалтқышты өшіруге бағдарланған. Пого тербелісі «Титан» зымырандарында («Жекешелер» бағдарламасы кезінде қолданылған) және бұрынғы «Аполлон» миссияларында болған, бірақ «Аполлон-13»-те турбонасос кавитациясымен өзара әрекеттесу арқылы күшейді. Погоны болдырмау үшін түзету миссияға дайын болған, бірақ уақыт шектеуі «Аполлон-13» ұшу аппаратына жабдықты орнатуға мүмкіндік бермеді. Ұшудан кейінгі сараптама қозғалтқыштың катастрофалық бұзылуға бір цикл жетпегенін көрсетті. Төрт сыртқы қозғалтқыш және S IVB үшінші сатысы өтемақы үшін ұзақ жұмыс істеді, ал ұшу аппараты жоспарланған дөңгелек тұрақ орбитасына жақын келді, содан кейін шамамен екі сағаттан кейін транслунарлық инъекция (TLI) жасалды, бұл миссияны Айға бағыттады. Жердегі басқару орталығы үшінші сатыны «Аполлон-12» сейсмометрінің қашықтығында Айға соқтыру жолына жіберді, ол миссия басталғаннан үш күннен кейін орындалды. Ұшу экипажы үш күндік Фра Мауроға сапарға дайындалды. Миссияның 30:40:50-сінде, телекамера іске қосылғанда, экипаж «Аполлон-13» ұшу аппаратын гибридтік траекторияға қою үшін қозғалтқышты іске қосты. Еркін қайта оралу траекториясынан шығу, егер қосымша маневрлер жасалмаса, «Аполлон-13» Жерге қайта оралу траекториясында Жерді ұстамай, қашып кететінін білдірді – еркін қайта оралу траекториясындағыдай. Еркін қайта оралу траекториясы тек Ай экваторына жақын жерлерге ғана жете алады; TLI-ден кейін кез келген уақытта басталатын гибридтік траектория, Фра Мауро сияқты жоғары ендіктегі жерлерге жетуге мүмкіндік берді. Свигерт соңғы минуттағы асығушылықта федералды табыс салығын декларациялауды ұмытып қалғанын (15 сәуірде тапсыру керек) байқағанда байланыс жанданды, және миссия басқарушыларының күлкісімен, ол мерзімді ұзарту қалай алуға болатынын сұрады. Ол мерзімнің бітуіне қарай елден тыс болғандықтан 60 күндік мерзімге қосымша уақыт алуға құқылы екені анықталды. Жүйелерді сынау үшін LM-ге кіру 58:00:00-ға жоспарланған; экипаж миссияның үшінші күні оянғанда, оларға бұл уақыт үш сағатқа ықшамдалғаны, содан кейін тағы бір сағатқа ықшамдалғаны хабарланды. Телевизиялық трансляция 55:00:00-ға жоспарланған; Ловелл, хабаршы ретінде, аудиторияға «Одиссея» және «Аквариус» модульдерінің ішкі көрінісін көрсетті. Телевизиялық арналардың ешқайсысы трансляцияны көрсетпегендіктен, аудитория шектеулі болды, сондықтан Джим Ловеллдің әйелі Мэрилин Ловелл күйеуі мен оның экипажына қарағысы келсе, Миссиялық басқарудағы VIP бөлмесіне баруға мәжбүр болды.
Жерге оралу
LM жеткілікті мөлшерде оттегі алып жүрді, бірақ бұл көмірқышқыл газын жою мәселесін де шешуді талап етті, ол литий гидроксиді гранулаларынан тұратын контейнерлермен сіңірілді. Айда 45 сағатқа екі астронавтты қамтамасыз етуге арналған LM контейнерлерінің саны, Жерге қайту сапарына үш астронавтты қолдауға жеткіліксіз болды. CM жеткілікті контейнерлерге ие болды, бірақ олардың пішіні мен мөлшері LM-дегілерден өзгеше болғандықтан, LM жабдықтарында пайдалануға болмады. Жердегі инженерлер ғарыш кемесіндегі нұсқаулықтардан, таспадан және басқа қолжетімді материалдардан жыртылған пластик қаптамаларды пайдаланып, бұл кемшілікті жоюдың жолын тапты. NASA инженерлері бұл импровизацияланған құрылғыны "пошта жәшігі" деп атады. Құрылғыны құрастыру процедурасын CAPCOM Джозеф Кервин сағат бойы экипажға оқып берді, ал Swigert және Haise оны жасады; көмірқышқыл газының деңгейі дереу төмендеді. Ловелл кейіннен бұл импровизацияны "жер мен ғарыш арасындағы ынтымақтастықтың керемет мысалы" деп сипаттады. CSM электр қуатын суды қосалқы өнім ретінде шығаратын отын ұяшықтары арқылы алды, ал LM күміс-мырыш аккумуляторларымен жабдықталғандықтан, электр қуаты да, су да (жабдықты салқындату және ішу үшін қажет) маңызды болды. LM электр қуатын тұтыну деңгейі мүмкіндігінше төмендетілді; Swigert CM су кранынан сумен бірнеше ішуге арналған қаптарды толтыра алды. Бұл инфекция судың жеткіліксіз ішілуінен туындаған болуы мүмкін, бірақ микрогравитация мен ғарыштық сәулеленудің әсері оның иммундық жүйесінің патогенге реакциясын әлсіретіп жіберген болуы мүмкін. Қараңғыда қалған ғарыш кемесінің ішінде температура төмендеді, Ловелл экипажға ғарыш костюмдерін кигізуді ойлады, бірақ бұл тым ыстық болады деп шешті. Оның орнына Ловелл мен Haise Айға арналған EVA бут киімдерін киді, ал Swigert қосымша комбинезон киді. Үш астронавттың да суық тиді, әсіресе Swigert суға батқан аяқтары болды және Айға арналған аяқ киімдері болмады (оның Айға баруы жоспарланбағандықтан). Траекторияны бұзбау үшін несепті ғарышқа шығармау керектігін ескергендіктен, оларды қаптарға салып сақтауға мәжбүр болды. Қабырғаларда конденсат пайда болды, бірақ жабдық панельдерінің артындағы конденсат ешқандай проблема туғызбады, өйткені бұл Apollo 1 өртінен кейін электр оқшаулауын жақсартудың нәтижесінде болды. Осының барлығына қарамастан, экипаж аз ғана шағым айтты. Ұшуды бақылаушы Джон Аарон, Маттингли және бірнеше инженерлер мен дизайнерлер командалық модулді толық өшіруден бастап қайта іске қосу процедурасын жасады – бұл ұшу кезінде жасалмауы тиіс, тіпті Apollo 13-тің қатаң қуат және уақыт шектеулерінде де. Астронавттар процедураны көзге түсетін қиындықсыз орындады: Кранц кейіннен үш астронавттың да сынақ ұшқыштары болғанын, өмірлеріне қауіп туған жағдайларда жұмыс істеуге дағдыланғанын айтты, осының арқасында олар аман қалды.
Қайта кіру және жерге түсу
Трансжерралық инъекцияның дәлдігіне қарамастан, ғарыш кемесі біртіндеп бағытынан ауытқып, түзету қажет болды. LM-нің бағыттау жүйесі PC+2 күйдірілісінен кейін өшірілгендіктен, экипажға Жердегі түн мен күн арасындағы сызықты бағыт ретінде пайдалану туралы айтылды – бұл НАСА-ның Жер орбиталық миссияларында қолданылатын, бірақ Айдан қайтып келе жатқанда қолданылмаған тәсіл. LM Жер атмосферасына қайта кіріп, жойылды, ал қалған бөліктері терең мұхитқа құлады. «Аполлон-13» кемесінің соңғы орталық бағыттық түзетуі Атом энергиясы жөніндегі комиссияның алаңдаушылығын сейілтті, олар SNAP 27 RTG үшін арналған плутоний оксидін қамтитын контейнердің қауіпсіз жерге қонуына мүдделі болды. Соққы Тынық мұхитындағы Тонга шұңқысының үстінде болды, ол ең терең нүктелерінің бірі, ал контейнер тереңіне батып кетті. Кейінірек жүргізілген тікұшақпен сарқылулары радиоактивті сұйынуды анықтамады. «Одиссей» радиобайланысын қалпына келтіріп, Тынық мұхитының оңтүстігінде, Америка Самоасының оңтүстік-шығысында, «Иво Джима» қайтару кемесінен қауіпсіз қонды. Экипаж шаршағанмен, жағдайы жақсы болды, бірақ Хайзеде жеткіліксіз су ішкендіктен, несеп жолдарының ауыр инфекциясы дамыды. Экипаж түнін кемеде өткізіп, келесі күні Паго-Пагоға (Америка Самоасы) ұшып кетті. Олар Гавайиге ұшып, президент Ричард Никсон оларға ең жоғары азаматтық награда – «Еркіндік медалін» табыс етті. Олар түнін өткізіп, содан кейін Хьюстонға қайтып ұшты. Гонолулуға бара жатқанда президент Никсон Хьюстонға тоқталып, «Аполлон-13» миссиясының операциялық тобына «Еркіндік медалін» табыс етті. Ол бастапқыда сыйлықты NASA әкімшісі Томас О. Пейнге беруді жоспарлаған, бірақ Пейн миссия операциялық тобын ұсынды.
Қоғам мен БАҚ-тың реакциясы
Бұл оқиға Аполлон бағдарламасына бүкіл әлемде қызығушылықты қайта оятты; теледидар арналарындағы хабарларды миллиондаған адам тамашалады. Егер қажет болса, төрт совет кемесі қону аймағына бағыт алды, ал басқа елдер ғарыш кемесі басқа жерге қонуға мәжбүр болған жағдайда көмек көрсетуге дайын екенін білдірді. Президент Никсон жоспарланған кездесулерін тоқтатты, астронавттардың отбасыларына телефон соғып, NASA-ның Мэриленд штатындағы Гринбельд қаласындағы Годдард ғарыш орталығына барды, онда Аполлонның қадағалау және байланыс жұмыстары үйлестірілді. Осы уақытқа дейін, Аполлон 11 ғарыш кемесімен Айға алғаш рет қонғаннан басқа, құтқару операциясы кез келген ғарыш сапарынан артық назар аударды. Әлемдік жаңалықтардың басты тақырыбы осы болды, адамдар теледидар экранына жабысып, жаңа ақпараттарды күтіп, арналар үзіліссіз хабарламалар беру үшін штаттық бағдарламаларын тоқтатты. Рим папасы Павел VI 10 мың адамнан тұратын қауымды астронавттардың қауіпсіз оралуы үшін дұға етуге шақырды, ал Үндістандағы діни фестивальде одан он есе көп адам дұға жасады. 14 сәуірде АҚШ Сенаты кешкі сағат 9:00-де жергілікті уақыт бойынша қызметкерлердің дұға етуіне мүмкіндік беру үшін жұмысты тоқтатуға шақыратын қаулы қабылдады. Шамамен 40 миллион америкалық Apollo13 ғарыш кемесінің қонуын тікелей эфирде үш арнада тамашалады, ал тағы 30 миллионы 6,5 сағаттық телехабардың бір бөлігін көріп үлкерді. АҚШ-тан тыс жерлерде де көптеген адамдар бақылады. "Нью-Йорк Таймс" газетінің тілшісі Джек Гулд Аполлон-13 "трагедияға жақын болғанымен, әлемді Айға сәтті қонғаннан да артық өзара алақанында сезінуге біріктіргеніне" сенім білдірді.
Тексеру комитеті
Екіпаж оралғаннан кейін, НАСА әкімшісі Пэйн және әкімші орынбасары Джордж Лоу апатты тексеру үшін комиссия құрды. Комиссия төрағасы НАСА Лэнгли зерттеу орталығының директоры Эдгар М. Кортрайт болды, ал құрамына Нил Армстронг пен тағы алты адам кірді. Комиссия 15 маусымда Пейнеге соңғы есебін жолдады. Есепте ақаулық сервистік модульдің №2 оттегі резервуарында басталғаны анықталды. Оттегі резервуарындағы араластыру желдеткішінің сымдарына орнатылған тефлон оқшаулағышы зақымдалып, сымдардың қысқа тұйықталуына және оқшаулағыштың тұтануына себеп болды. Соның салдарынан өрт резервуар ішіндегі қысымды арттырды, резервуардың күмбезі бұзылып, отын жасушалары бөлімін (SM Sector4) тез кеңейіп жатқан газ тәрізді оттегімен және жану өнімдерімен толтырды. Қысымның өсуі 4-ші секторды жабатын алюминий панельді ұстап тұрған құлпынаштарды жарып, панельді кеңістікке шығарып, өртті сөндірді. Панель жақын жердегі жоғары күшті антеннаға тиіп, тар сәулелі байланыс режимін бұзды және Жермен байланысты 1,8 секундқа үзіп тастады, содан кейін жүйе автоматты түрде қосалқы кең сәулелі режимге ауысты. SM секторлары бір-бірінен герметикалық жабылмаған, егер бүкіл SM 4-ші сектор сияқты қысымға ие болғанда, CM жылу қалқанының күші екі модульді бөліп тастаған болар еді. Есепте резервуарда тефлон және алюминий сияқты суперкритикалық оттегіде тұтанатын материалдардың қолданылуына қатысты сұрақтар қойылды. Комиссия апаттың себебіне қатысты басқа теорияны растайтын ешқандай дәлел таппады. Механикалық соққы №1 және №3 отын жасушаларындағы оттегі клапандарын жабылып, оларды істен шығарды. №2 оттегі резервуарының кенеттен істен шығуы №1 оттегі резервуарын бұзды, оның мазмұны, мүмкін, зақымдалған құбыр немесе клапан арқылы келесі 130 минут ішінде ағып, SM-нің оттегі қорын толығымен азайтып жіберді. Екі SM оттегі резервуары да бос болғандықтан және SM-ге келген басқа да зақымдарға байланысты, миссия тоқтатылуға тиіс болды. Комиссия төтенше жағдайға жауап бергенді мақтады: "Аполлон-13 кемесіндегі ақаулықтар апатқа жақын болды, оны экипаждың және оларды қолдаған жердегі басқару тобының еңсеруге болатын ең керемет жұмысы болдырмады". №2 оттегі резервуары Боулдердегі (Колорадо штаты) Бич Ұшақ Компаниясымен, Калифорния штатының Дауни қаласындағы Солтүстік Американың Роквелл (NAR) компаниясының қосалқы мердігері ретінде CSM-нің бас мердігері ретінде жасалды. Онда бастапқыда командалық модульдің 28 вольттік тұрақты ток қуатына арналған екі термостаттық қосқыш орнатылған, бірақ олар KSC-дегі жердегі сынақтар кезінде қолданылған 65 вольтқа ұшыраса, істен шығуы мүмкін еді. 1962 жылғы бастапқы сипаттамаларға сәйкес, қосқыштар 28 вольтқа арналған, бірақ 1965 жылы жаңартылған сипаттамалар КСК-да резервуарды жылдам қысымға қосуға мүмкіндік беру үшін 65 вольт талап еткен. Дегенмен, Бич қолданған қосқыштар 65 вольтқа арналған емес. NAR-дың ғимаратында №2 оттегі резервуары бастапқыда Аполлон-10 сервистік модуліне, SM 106-ға орнатылған оттегі сөресіне орнатылған, бірақ ол ықтимал электромагниттік кедергі проблемасын шешу үшін алынып тасталды және басқа сөре алмастырылды. Алып тастау кезінде сөре кем дегенде бір рет құлап кетті, өйткені ұстайтын бұранда алынып тасталмаған. Бұған байланысты зақымдану ықтималдығы төмен болды, бірақ толтыру желісі құрастырылуының босап, құлаудан нашарлауы мүмкін. Кейбір қайта сынақтан өткеннен кейін (оның ішінде резервуарды сұйық оттегімен толтыруды қамтымаған), 1968 жылдың қарашасында сөре 1969 жылдың маусым айында KSC-ге жіберілген Аполлон 13-ке арналған SM 109-ға қайта орнатылды. Сатурн V-нің жоғарғы жағында SM 109-мен кері санаудың демонстрациялық сынағы өтті және 1970 жылдың 16 наурызында басталды. Сынақ кезінде криогендік резервуарлар толтырылды, бірақ №2 оттегі резервуары қалыпты ағынды желі арқылы босатылмады, және проблеманы құжаттаған есеп жазылды. НАСА мен мердігерлер арасында талқылаудан кейін, 27 наурызда резервуарды босату әрекеті қайта басталды. Егер суды қалыпты түрде құюға болмай қалса, оттегіді қайнату үшін жылытқыштар іске қосылды. Термостаттық қосқыштар жылытқыштардың температурасын жоғарылата түсуіне жол бермеу үшін жасалған, бірақ олар 65 вольт электрмен қамтамасыз ету кезінде сәтсіз болды. Ыдыстағы жылытқыш түтігінің температурасы жоғарылаған болуы мүмкін, бұл тефлон оқшаулауды зақымдаған. Температура өлшегіштің құрылғысы жоғары оқуды көрсетуге арналмаған, сондықтан процедураны бақылап отырған техник ешқандай ерекше жағдайды байқамады. Бұл жылыту миссия экипажының бас пилоты Ловелл мен Маттинглидің, сондай-ақ НАСА басқарушылары мен инженерлерінің келісімімен мақұлданған. Резервуарды ауыстыру миссияны кем дегенде бір айға ықшамдаған болар еді. Хайз Айға түсу кезінде және екінші ғарыш кеңістігіндегі экспедиция кезінде, Шепард пен Митчелл Конус кратерінің жанында зерттеген кезде CAPCOM қызметін атқарды. Аполлон-13 экипажының ешқайсысы қайта ғарышқа ұшқан жоқ. Ловелл 1973 жылы НАСА және Әскери-теңіз күштерінен зейнетке шығып, жеке секторға өтті. Свигерт 1975 жылғы Аполлон-Союз сынақ жобасына (Кеңес Одағымен бірінші бірлескен миссия) ұшуға тиіс болған, бірақ Аполлон-15 пошталық конверттеріне қатысты оқиғаның салдарынан алынып тасталды. Ол 1973 жылы НАСАдан демалысқа шығып, саясатқа қатысу үшін агенттікті тастады, 1982 жылы Өкілдер палатасына сайланды, бірақ қызметке кіруге үлкермей қаңтардан қайтыс болды. Хайз жойылған Аполлон-19 миссиясының командирі болуға тиіс болған, және 1979 жылы НАСАдан зейнетке шыққанға дейін ғарыш шаттлының қону және қону сынақтарын жүргізді. Аполлон-13 миссиясы кезінде, Айға қонбағандықтан да бірнеше эксперименттер орындалды. Әзіл ретінде, Grumman Солтүстік Америкалық Роквеллге, CSM-нің бас мердігеріне, "CSM-ді Айға және кері тартқандығы" үшін есеп-фактура жіберді. Есепте 400 001 миль 1 доллардан (алғашқы миль үшін 4 доллар қосымша) және "бөлмеде қосымша қонақ үшін" (Свигерт) төрт түнге 8 доллардан есептелді; сондай-ақ 536,05 доллар аккумуляторды зарядтауға және оттегіге жұмсалды. 20% "коммерциялық жеңілдік" және уақтылы төлем үшін 2% жеңілдіктен кейін, соңғы сома 312 421,24 долларды құрады. Солтүстік Америкалық Роквелл төлемді қабылдаудан бас тартты, өйткені ол бұрын үш Grumman LM-ді Айға компенсациясыз жеткізгенін атап өтті. CM сынақтар үшін бөлшектелді және көптеген жылдар бойы сақтауға алынды; кейбіреулері Skylab құтқару миссиясы үшін оқу құралы ретінде пайдаланылды. Бұл оқу құралы кейіннен Кентукки ғылым орталығында қойылды. Макс Ари Cosmosphere ұйымынан Odyssey-ді қалпына келтіруді өз міндеті етіп алды; ол қазір Канзас штатының Хатчинсон қаласында орналасқан мұнда көрсетілуде. Ловелл Аполлон-13-ті "сәтті сәтсіздік" деп атады. Ғарыш шаттлының астронавты Майк Массимино Аполлон-13 "командалық жұмысты, достықты және НАСА ненің құралынан жасалғанын көрсетті" деді. Апатқа жауап НАСА-ның "ең керемет сәті" деп жиі айтылды; ол әлі де солай қарастырылады. "Хьюстон, бізде мәселе бар" деген сөздер 1978 жылдың наурыз айында BBC-нің "A Life At Stake" деректік сериалының бір бөлімі болды. Бұл оқиғаның дәл, бірақ жеңілдетілген қайта құрастыруы болды. 1994 жылы Аполлон-11-дің 25 жылдығына орай PBS 90 минуттық "Apollo 13: To the Edge and Back" деректік фильмін шығарды. Ұшудан кейін экипаж кітап жазуды жоспарлады, бірақ олардың барлығы НАСА-дан кеткен соң бастамады. 1991 жылы зейнетке шыққаннан кейін Ловелл журналист Джеффри Клугерден миссия туралы дерексіз есеп жазу туралы ұсыныс алды. Свигерт 1982 жылы қайтыс болды, ал Хайз мұндай жобаға енді қызығушылық танытпады. Нәтижесінде жазылған кітап, "Lost Moon: The Perilous Voyage of Apollo 13", 1994 жылы жарық көрді. Келесі жылы, 1995 жылы, кітапқа негізделген "Apollo 13" фильмі шықты, режиссерлік жұмысын Рон Ховард жасады, ал Том Хэнкс Ловелл рөлінде, Билл Пэкстон Хайз рөлінде, Кевин Бейкон Свигерт рөлінде, Гэри Синайз Маттингли рөлінде, Эд Харрис Кранц рөлінде және Кэтлин Куинлан Мэрилин Ловелл рөлінде ойнады. Джеймс Ловелл, Кранц және басқа да негізгі тұлғалар фильм миссия оқиғаларын кейбір көркемдік еркіндіктермен, бірақ ақылға қонымды дәлдікпен бейнелегенін айтты. Мысалы, фильм Ловеллдің Свигерттің бастапқы сөздеріне жауабының уақытын өзгертеді, "Хьюстон, біз...".