Жаңа Зеландияның қара құсы (Kūку)

Кіріспе

Жаңа Зеландияға тән көгершін түрі

Кереру (Hemiphaga novaeseelandiae) немесе Жаңа Зеландия көгершіні – Жаңа Зеландияға тән көгершін түрі. Иоганн Фридрих Гмелин 1789 жылы осы құсты ірі, көзге түсетін, ұзындығына және салмағына қарай көгершін деп сипаттаған, ақ кеудесі және жасыл-көк түсті жылтыр қауырсыны бар. Екі түршесі анықталған; екіншісі – Норфолк аралының Норфолк көгершіні – 20 ғасырдың басында жойылып кеткен. Кереру жұптары моногамды, көбею маусымдарында көбейеді және көбеюден тыс уақытта да бірге болады. Олар ағаштарға бұтақтардан ұя салады, әдетте бір жұмыртқадан тұрады. Елдің әртүрлі жерлерінде кездесетін кереру негізінен жемістермен, сондай-ақ жапырақтармен, бүршіктермен және гүлдермен қоректенеді. Орман және қалалық ортада кең таралған болса да, еуропалық отарлаудан және тышқан, тояқ және опоссум сияқты инвазивті сүтқоректілердің келуінен кейін оның саны айтарлықтай азайды. Алайда, бүкіл ел бойынша жүргізілген құс зерттеулерінің нәтижелері қала маңындағы аймақтарда кереру популяциясының едәуір қалпына келгенін көрсетіп тұр. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, IUCN Қызыл тізімі осы түрді «қауіпсіз» деп санайды, ал Табиғатты қорғау департаменті (DOC) кереруды «қатер төнбеген», бірақ қорғауға мұқтаж деп бағалайды. Маори халқы үшін taonga (мәдени құндылық) саналатын кереру тарихи тұрғыдан маори мәдениетінде маңызды тағам көзі болған. Бірақ, оның санының бұрынғы азаюына байланысты, аң аулауға тыйым салынған. Кереруді DOC жинаған өлі құстардың қауырсындары мен сүйектерін пайдалануға болады. Бұл мәселе көпшілік және саяси назарда, кейбір адамдар кереру аң аулауға тыйым салу маори дәстүрлеріне зиян келтіреді деп санайды. 2018 жылы кереру Жаңа Зеландияның Forest & Bird ұйымынан «Жыл құсы» атағын алды, ал 2019 жылы HD 137388 b экзопланетасы оның құрметіне Кереру деп қайта аталды.

Тарих және биномдар

1783 жылы ағылшын орнитологы Джон Латэм «Құстардың жалпы шолуы» атты еңбегінде кереру туралы жазған, бірақ оған ғылыми атау бермеген. Немец натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин 1789 жылы оны алғаш рет ресми түрде сипаттап, Columba туысына C. novaeseelandiae деп жатқызды, ал Латэм 1790 жылы шығарған «Index Ornithologicus» еңбегінде оны Columba zealandica деп атады. Француз натуралисі Шарль Люсьен Бонапарт 1854 жылы Hemiphaga туысын енгізіп, кереруді (Hemiphaga novaeseelandiae) осы туыстың типтік түрі етіп белгіледі. Атау ежелгі грек тілінде «жарты» немесе «кішкентай» мағынасын білдіретін hēmi сөзімен және «жеміс жеуші» деген мағынаны білдіретін Carpophaga туысының соңғы бөлігінің үйлесімінен құралған, себебі Бонапарт бұл туысты аталған екі туысқа да – Carpophaga және Megaloprepia (қазір Ptilinopus құрамында) жақын деп есептеген.

Кіші түрлер

Екі түрі мойындалады: бүкіл Жаңа Зеландияда кездесетін H. n. novaseelandiae түрі және қазір жойылған, Норфолк аралындағы аз зерттелген Норфолк көгершіні (H. n. spadicea түрі). Бұл түрілердің қауырсындарының түсі мен пішінімен ерекшеленді. 2001 жылы үшінші түрі – H. n. chathamensis, немесе Чатэм көгершінін, ерекше қауырсыны, ірі дене мөлшері және сүйек құрылысының айырмашылығы негізінде H. chathamensis толық түр ретінде қарастыру ұсынылды. Бұл ұсыныс қазіргі кезде кеңінен қабылданды. Митохондриялық ДНК талдауы кереру мен Норфолк көгершіндерінің Чатэм көгершінінен гөрі бір-бірімен жақын туыс екенін, ал үш құрлық арасындағы таралудың Плейстоцен дәуірінде болғандығын растады.

Жіктеу

Кереру Колумбидалар тұқымдасына және Ptilinopinae кіші тұқымдасына жатады, ол Оңтүстік-Шығыс Азия, Малайя, Австралия және Жаңа Зеландияда таралған. Бұл кіші тұқымдастың өкілдері негіздерін жемістер құрайды, әсіресе қауекті жемістерді жейді.

Жалпы атаулар

Халықаралық орнитологтар одағы (IOU) керерудің ресми жалпы атауын "Жаңа Зеландия көгершіні" деп белгіледі. "Кереру" сөзі (жекеше және көпше түрінде қолданылады) – ең көп таралған маори атауы. Маори сөздерін макрондармен (ұзын дауысты белгісімен) жазу Жаңа Зеландия ағылшын тілінде техникалық мүмкіндік болған жағдайда кеңінен қолданылады. Солтүстік аралдың кейбір аймақтарында, әсіресе Нортлендте, оны "кукупа" және "куку" деп те атайды. Ал Латам 1783 жылы "Хагаррероо" деген атауды тіркеген.

Сипаттама

Кереру - бұл салмағы 300 грамға дейін жететін, ұзындығы 50 сантиметрге дейінгі, қанатының қашықтығы шамамен 60 сантиметр болатын ірі ағаш үстінде қоныстайтын көгершін. Норфолк аралының жойылған түрінің қоңыр мантиясы, көбірек сұр қанаттары мен құйрығы, қара-қызғылт құйрығы және қанатының асты мен құйрығының асты ақ түсті болған. Құстың ұшуы да ерекше: құстар көбінесе тік, парабола тәрізді сүңгір жасамас бұрын баяу көтеріледі. Олар әр түрлі ортада кездеседі, соның ішінде жергілікті жазық ормандарда, бұталы жерлерде, ауыл шаруашылығында, қалалық бақшалар мен саябақтарда. Кереру жағалаудан таулы аймақтарға дейінгі биіктікте мекендейді. Дегенмен, еуропалықтардың келуінен кейін олардың саны күрт азайды. Қозғалыссыз өмір сүрсе де, кереру өз ареалында едәуір қашықтыққа жылдамдай алады; көптеген далалық зерттеулер олардың әдетте азық іздеп 20 километрге дейін көтерілетінін көрсетті.

Тамақтандыру

Кереру негізінен жеміс жейтін, жергілікті ағаштардың жемістерін артық көреді, бірақ сонымен қатар жапырақтар, гүлдер және бүршіктерді де жейді. Кереру тропикалық аймақтармен байланысы бар көптеген түрлермен қоректенеді, оның ішінде Лорасеи және Арекасеи тұқымдастары, олар Жаңа Зеландияның солтүстігіндегі негізінен субтропикалық ормандарда кең таралған. Олар сондай-ақ миро (Prumnopitys ferruginea) және кахикатеа (Dacrycarpus dacrydioides) сияқты подкарп түрлерімен де қоректенеді. Кереру іздейтін басқа жемістерге тава (Beilschmiedia tawa), тарайр (Beilschmiedia tarairi), pūriri (Vitex lucens), көгершін ағашы (Hedycarya arborea), сондай-ақ тītoki (Alectryon excelsus), nīkau (Rhopalostylis sapida), карака (Corynocarpus laevigatus), Coprosma, және есекжем (Sambucus nigra), ливетка (Ligustrum түрлері) және алмажібек (слива) сияқты енгізілген түрлер жатады. Әртүрлі тамақтану режимі мен кең таралуының арқасында кереру маңызды экологиялық рөл атқарады және подкарп кең жапырақты ормандардың саулығы үшін өте маңызды. Жемістер оның тамақтануының басым бөлігін құраса да, кереру жергілікті және экзотикалық түрлердің көптеген жапырақтарымен және бүршіктерімен де қоректенеді, әсіресе көбейту кезінде азотқа бай жапырақтарды таңдайды. Оның тамақтануы жыл мезгіліне байланысты өзгереді, жемістердің болуына қарай, ал жылдың белгілі бір уақыттарында жапырақтар оның тамақтануының көп бөлігін құрауы мүмкін. Көңіл қосылатын жапырақтарға kōwhai, ағаш люцернасы, сары ағаш, елім және тополь жатады. Кереру балапандарға сүттен жасалған қоректік сұйықпен (crop milk) де тамақтандырады.

Өсімдіктер мен олардың өмір сүру ұзақтығы

Кереру моногамды; жұптар бірнеше маусым бойы бірге көбейеді деп саналады және көбейтілмейтін кезде де бірге қалады. Ол денесін төмендетіп, оның мінуіне мүмкіндік береді. Жас құс 30–45 күннен кейін қанаттанды. Жұп алғашқы ұядағы балапаны ұшқанша екінші ұя құруға кіріседі.

Қорғау

Кереру 1960 жылға дейін көптеп кездесетін, бірақ содан бері енгізілген сүтқоректі жануарлар, аң аулау, мекендеу ортасының нашарлауы және көбеюдің нашар табыстылығы салдарынан қауіп төңкерілді. Австралиядан әкелінген жалпақ құйрықты опоссум (Trichosurus vulpecula) және түрлі егеуқұйрықтар – негізінен қара егеуқұйрық (Rattus rattus), сондай-ақ Полинезия егеуқұйрығы (R. exulans) және қоңыр егеуқұйрық (R. norvegicus) кереру популяциясының азаюына ықпал етті. Опоссумдар мен егеуқұйрықтар кереру үшін қол жетімді жемістердің мөлшерін айтарлықтай азайтады, сонымен қатар кереру жұмыртқаларымен және балапандарымен қоректенеді; мысықтар мен құсқарлар ересектерді де, жастарды да өлтіреді. Норфолк аралындағы жергілікті түршесі 1900 жылы соңғы рет көрінді; жойылудың басты себебі адамдардың тікелей аң аулауы болған болуы мүмкін. 1864 жылғы «Жабайы құстарды қорғау туралы» заңға сәйкес, түрге аң аулау маусымы сәуірден шілдеге дейін белгіленген. Кереру популяциясының ел бойынша азаюына байланысты, үкімет егін жинауды күрт шектеді. Бұл 1921–1922 жылдарғы «Жануарларды қорғау және аң аулау туралы» заңға әкелді, ол кереруды толық қорғалатын түр деп жариялады, бірақ аң аулауға қарсы шаралар тұрақты болған жоқ. Бұл заң 1953 жылғы «Жабайы табиғат туралы» заңмен жойылды, ол керерудың қорғалатын түр мәртебесін растады және құстарды аулауға тыйым салды. Осы заңды орындау бойынша сот ісі де болды. Кереру көлік құралымен соқтығысу салдарынан жарақаттануы немесе өлуі мүмкін. Веллингтонда 2-ші мемлекеттік тас жол бойында керерулердің көп саны қаза тапты, себебі төмен ұшып келе жатқан құстар автокөліктерге соқтығысып, ағаш люцернасының гүлдерімен қоректенді. Кереру ғимараттардың терезелеріне соқтығысып жарақат алған немесе өлген жағдайлар да тіркелді. 2021 жылы «Қалалық жабайы табиғат қоры» Веллингтон ботаникалық бағына жақын Веллингтон кабельдік жолының жоғарғы терминалдық ғимаратын қоршаған үлкен шыны беттеріне соқтығысудан кереру мен басқа құстарды қорғау мақсатында науқан бастады. Ұсынылған шешім – шыны бетіне тұрақты бекітілген нүктелер желісін орнату болды. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, кереру Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінде «Тәуекел астында емес» деп тіркелген, және популяцияның өсу тенденциясы байқалады. Дегенмен, тарихи популяцияның азаюына себеп болған бірнеше факторлар әлі де сақталып отыр және олар популяцияға зиян келтіруді жалғастыра алады деген пікірлер бар. Жылдық санау нәтижелері, сондай-ақ жеке азаматтық ғылым жобасы – жылдық Жаңа Зеландия бақшалық құстар туралы зерттеу көрсеткендей, қала маңындағы аймақтарда кереру популяциясының қалпына келуі байқалады, 2010 жылдан 2020 жылға дейін 79% өсім тіркелді. Соңғы Ұлы Кереру санағы 2021 жылы өтті, онда бұрынғы жылдарға қарағанда көбірек құстар тіркелді. 17–26 қыркүйек аралығындағы 10 күн ішінде 24 562 кереру саналды, олардың 28% Оклендтен.

Kererū were numerous until the 1960s, but they have since come under threat from introduced mammalian species, hunting, habitat degradation, and poor reproductive success. The introduced Australian common brushtail possum (Trichosurus vulpecula) and introduced species of rats—mainly the black rat (Rattus rattus), but also the Polynesian rat (R. exulans) and brown rat (R. norvegicus)—have played a role in reducing the population of kererū. Both possums and rats significantly reduce the amount of fruit available for kererū, and they also prey on kererū eggs and nestlings; cats and stoats kill adults as well as young. On Norfolk Island, the local subspecies was last seen in 1900; direct hunting by people was probably the main cause of extinction. The Wild Birds Protection Act 1864 established hunting season for the species from April to July. With kererū populations declining across the country, harvests became increasingly restricted by the government. This culminated in the Animals Protection and Game Act 1921–1922, which designated the kererū as an absolutely protected species, although the enforcement against hunting was not consistent. This act was repealed and replaced by the Wildlife Act 1953, which reaffirmed the status of kererū as a protected species and outlawed any taking of the birds. Prosecutions have been taken enforcing this law. Kererū are also vulnerable to injury or death as a result of collisions with vehicles. A large number of kererū fatalities have been reported alongside State Highway 2 in Wellington, as a result of low flying birds being struck by vehicles as they fly across the motorway to feed on the flowers of tree lucerne. Kererū can also be injured or killed following collisions with the windows of buildings. In 2021, the Urban Wildlife Trust commenced a campaign to help protect kererū and other birds from colliding with the large glazed areas surrounding the upper terminal building of the Wellington Cable Car, adjacent to Wellington Botanic Gardens. The proposed solution was the installation of a grid of dots permanently fixed to approximately of glass. As of 2022, the kererū has been classified under the IUCN Red List as "Least Concern", and the listing reports an increasing population trend. However, it has been argued that several of the factors that caused the historic decrease in population are still present and could continue to damage the population. The findings from the annual count, together with the results of a separate citizen science project—the annual New Zealand Garden Bird Survey—indicate that there has been a recovery in the population of kererū in suburban areas, with a 79% increase in sightings from 2010 to 2020. The final Great Kererū Count was held in 2021, with more sightings recorded than in previous years. There were 24,562 kererū counted in the 10 day period 17–26 September, with 28% from Auckland.

Маори мәдениетінде

Дәстүрлі түрде еті мен қауырсыны үшін пайдаланылатын кереру маори халқы үшін қадірлі мүлік (taonga) саналады; осылайша, Ngāi Tūhoe сияқты түрлі iwi үшін кереру олардың мәдени ерекшелігінің маңызды бөлігін құрайды. Кереру Пуанга мерекесінде таңдалатын тағам болды, себебі құстар осы кезде пісіп, жидектер жеп май қалады. Сонымен қатар, жылдың осы мезгілінде ашыған жидектердің әсерінен оларды ұстау оңайырақ болатын. Кереруды ұстаудың ең көп таралған тәсілі – тұзақ қою, ал сирек жағдайда найзамен ұстаушы еді. Бір түрлі тұзақ – вака-вайтухи, яғни ағашқа ілінген суға толы ойықтың екі жағына тұзақ орнатылатын еді. Ауланғаннан кейін кереру әдетте таха хуауа (азық-түлік сақтау ыдыстары) ішінде өз майында сақталады. Маори аңызында батыр және алаяқ Мауи, ата-анасын іздеп әлемнің төменгі қабаттарына түскенде кереру түріне айналды. Аңыз бойынша, керерудің көкшіл-жасыл, көк және ақ түсті қауырсынының себебі – Мауи кереруға айналғанда анасы Таранганың белдігі мен белбеуін киіп алып жүргендіктен болыпты.

Археологиялық орындарда

Кереру қалдықтары Жаңа Зеландияның ішкі және жағалау аймақтарында табылған. Археологиялық орындардағы сүйек үлгілерін анықтау қиындық тудырды, себебі олар тамаққа дайындау кезінде сынып қалған немесе қазба жұмыстары кезінде сүйек үлгілерін алу үшін ұсақ торлы іргелеу жүргізілмеген. Палеонтологиялық және археологиялық орындардан алынған сүйектердің генетикалық талдауы, фаунаның мөлшерін және адамның оларға тигізген әсерін анықтау мақсатында, жеті археологиялық орында кереру сүйектерін көрсетті. Жаңа Зеландияның негізгі аралдарында табылған кереру сүйектері Ұлы Барьер аралындағы Харатаунга шығанағындағы қазбалардан да табылды. Кереру сүйектері, басқа орман құстарының – kākā, kākāpō және қызыл бас киік попугайларының сүйектерімен бірге, Оңтүстік Те Анау көліндегі Ли аралындағы тас қоршауларда да кездесті.

Жинақтау

1990 жылдан бері керерудің дәстүрлі егінін қайта жандандыру мәселесі көпшіліктің және саяси қайраткерлердің назарына іліккен. 1994 жылы Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау басқармасы 1953 жылғы «Жабайы табиғат туралы» заң бойынша қорғалатын түрлердің, оның ішінде керерудің де егініне рұқсат беру туралы талқылау қағазын жариялады. Кереру сияқты құнды нәрселердің дәстүрлі егініне тыйым салу, маори халқының mātauranga (дәстүрлі білімі) жоғалуына себеп болады немесе оны жеңілдетеді деген пікір бар. Қазіргі таңда DOC жинаған өлген құстардан алынған қауырсын мен сүйектерін пайдалану арқылы ғана кереруды дәстүрлі түрде пайдалануға рұқсат етіледі.

Тану

Кереру 3-ші (1967–1981) және 4-ші (1981–1991) жаңазеландиялық жиырма долларлық банкнотаның арт жағында бейнеленген. 2018 жылы кереру Жаңа Зеландияның «Орман және құс» ұйымы ұйымдастырған жыл сайынғы «Жыл құсы» сайысының жеңімпазы болды. 2019 жылы бастапқыда HD 137388 b деп аталған экзопланета кереру құрметіне қайта аталды.