Жаңа Зеландияның Кеа құсы

Кіріспе

Құс түрі.

Кеа (/'k//iː//ə/ KEEə; Nestor notabilis) – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының орманды және таулы аймақтарында кездесетін Nestoridae тұқымдасына жататын ірі тотық түрі. Шамамен ұзындығы бар, көбінесе зәйтүн жасыл түсті, қанаттарының асты бөлігінде жарқыраған қызғылт сары реңі бар, үстіңгі мүсізі үлкен, тар, иілген, сұр қоңыр түсті. Оның көптеген тағамдардан тұратын қорегі негізінен тамырлар, жапырақтар, жидектер, нектар және жәндіктерден құралады, сондай-ақ өліктерді де жейді. Кеа қазір сирек кездеседі және 1986 жылы Жабайы табиғат туралы заңмен толық қорғауға алынды. Кеалар ағаштардың түбірлеріндегі ойыстарда немесе жарықтарда ұялайды. Кеалар өздерінің зиялы қабілеттерімен және табиғатымен танымал, бұл екеуі де қатал таулы ортада тірі қалу үшін маңызды. Кеалар логикалық есептерді шеше алады, мысалы, тамаққа қол жеткізу үшін заттарды белгілі бір ретпен итеру немесе тарту арқылы, және белгілі бір мақсатқа жету үшін бірігіп жұмыс істейді. Олар құралдарды дайындап, пайдаланатын кезде бейнеге түсірілген.

Таксономия және атау беру

Кейа 1856 жылы орнитолог Джон Гулд Уолтер Мантелл көрсеткен екі мысалынан сипатталды. Кейбір қарт маорилер Мантеллге осыдан шамамен сегіз жыл бұрын осы құс туралы айтқан, ол қыста жағалауға келіп тұратын болған, бірақ соңғы кезде көрінбейтін еді. Мантелл Мюрихку аймағында құстарды зерттеп, алды. Оның латынша эпитеті, notabilis сөзі, "ерекше" немесе "көрнекті" деген мағынаны білдіреді. "Кейа" деген жалпы атау маори тілінен шыққан, бәлкім, олардың ұшу кезіндегі 'keee aaa' дауысын имитациялайтын ономатопоэялық сөз. "Кейа" сөзі жекеше және көпше түрінде қолданылады. Нестор туысы төрт түрді қамтиды: Жаңа Зеландия какасы (Nestor meridionalis), кейа (N. notabilis), жойылған Норфолк какасы (N. productus) және жойылған Чатем какасы (N. chathamensis). Барлығының бес миллион жыл бұрын Жаңа Зеландия ормандарында мекендеген "прото-какадан" тарағаны саналады. Олардың ең жақын туысы – ұшпайтын какапо (Strigops habroptilus). Бірге олар попугайлардың Strigopoidea суперотбасын құрайды, бұл барлық басқа Psittacidae-ден ертерек бөлінген ежелгі топ.

Сипаттама

Кеа – жалпы ұзындығы бойынша ірі тотықұс, кейбір жекелеген мысалдары одан да ірі болуы мүмкін. Ересек кеаның салмағы 0,8–1,0 кг аралығында болады, еркектердің орташа салмағы 0,9 кг, ал әйелдердің – 0,7 кг шамасында. Бір дерек көзінде ересек кеаның орташа салмағы 0,85 кг деп көрсетілген. Оның түсі көбінесе зәйтүн жасыл, ал мүсізі ұзын, тар, иісті сұр түсті болады. Ересек құстың көзі қоңыр, мүсік айналасы, көз сақинасы және аяқтары сұр түсті. Қанатының асты жағындағы қауырсындары қызғылт сары, бетінің қауырсындары қара қоңыр, арқасы мен құйрық аймағы қызыл-сары, ал кейбір қанат қауырсындары бозғылт көк түсті. Оның қысқа, кең, көкшіл-жасыл құйрығы бар, ұшы қара. Құйрық қауырсындарының ұшынан қауырсын тіректері шығып тұрады, ал ішкі құйрық қауырсындарының төменгі жағында сары-қызғылт көлденең жолақтар бар. Еркек кеа аналықтан шамамен 5% үлкен, ал еркектің мүсізі аналықтан 12–14% ұзын. Жастар ересектерге ұқсас, бірақ көз сақинасы мен мүсігі сары, төменгі мүсізі сары-жеміш түсті, ал аяқтары сұр-сары болады. Кеа Оңтүстік аралдың батыс жағалауындағы жазық өзен аңғарлары мен жағалау ормандарынан бастап, Артур асуы және Аораки / Маунт Кук ұлттық паркі сияқты Оңтүстік аралдың альпілік аймақтарына дейін таралған. Ол Альпі тауларының қырларындағы оңтүстік бугі (Nothofagus) ормандарымен тығыз байланысты. Кездейсоқ келгендерді есептемегенде, қазіргі кезде кеа Солтүстік аралда табылмайды. Кеаның іріңді сүйектері шығыс Вайрарападағы Матаикона, Гастингс маңындағы Пукава және Уайтомодағы құмды төбелерден табылған, бұл олардың 750 жыл бұрын Полинезиялықтар келгенге дейін Солтүстік аралдың көп бөлігіндегі жазық ормандарда кеңінен таралғанын көрсетеді. Кеаның іріңді сүйектері альпілік аймақтармен ғана шектелмейді, Оңтүстік аралдағы жазық немесе жағалау аймақтарында да жиі кездеседі. Кеаның қазіргі таралған аймағы сүтқоректі жыртқыштардың, соның ішінде адамның әсерін көрсетеді, олар оларды жазық ормандардан тауларға қарай ығыстырған.

Өсіру

Кем дегенде бір байқаушы кеаның көп әйелділік екенін, бір еркек құстың бірнеше мешітке қосылғанын хабарлаған. Сол дереккөзде мешіктердің саны көп екендігі де айтылған. Кеалар әлеуметтік құстар және 13 құстан тұратын топтарда өмір сүреді. Жеке қалған құстар тұтқындыққа нашар бейімделеді, бірақ айнаға қарағанда жақсырақ жағдайға түседі. Бір зерттеуде ұялар бір-бірінен белгілі бір қашықтықта орналасқан. Көбейіп өсетін аймақтар көбінесе оңтүстік бук (Nothofagus) ормандарында, тік беткейлі тауларда кездеседі. Теңіз деңгейінен жоғары және одан да биіктеп орналасқан, кеалар – ағаштардың сыртында уақыт өткізетін сирек попугай түрлерінің бірі. Ұялар әдетте үлкен бук ағаштарының астында, тас жарықтарында немесе тамырлар арасында қазылған ойыстарда болады. Оларға үлкен камераға апаратын туннельдер арқылы кіруге болады, ол лишайниктермен, мүктермен, папоротниктермен және шіріген ағашпен жабдықталған. Жұмыртқа салу кезеңі шілде айында басталып, қаңтарға дейін созылады. Екі-бес ақ жұмыртқа салады, олардың инкубациясы шамамен 21 күнге соқады, ал күтімге алу кезеңі 94 күнге дейін жалғасады. Жастардың арасындағы өлім-жітім жоғары, алғашқы жылында 40%-дан азы тірі қалады. Артур өткеліндегі кезекті маусымдарда қайтадан көрінетін кеалардың саны мен айналасына таралу мүмкіндігін ескере отырып, жабайы жас кеаның орташа өмір сүру ұзақтығы бес жыл деп есептелген. Жергілікті кеа популяциясының шамамен 10%-ы 20 жастан асқан деп күтілуде. Олар шевронның ұяларын бұзып, олардың ішіндегі қозыларды жеп қоятыны байқалған. Сондай-ақ, өліктердің еті мен сүйек миын жейді. Бұл түрде құралды қолдану мінез-құлқы байқалды, атап айтқанда, үстіңгі мүсі жоғалған Брюс есімді құс тілі мен төменгі жақ сүйегі арасына ұсақ тастарды тығып, осылайша өзін тазалауға көмектесетін құрал жасады.

Қойлар

Кейа қойларды аулай ма, жоқ па деген дау ұзақ жылдардан бері келе жатыр. 1860 жылдардың ортасында, қой шаруаларының таулы аймаққа қоныс аударғанына он жылдай уақыт өткен соң, денелеріндегі ерекше жаралармен зардап шеккен қойлар байқалды. Кейбіреулер бұл жаңа аурудың салдары деп ойласа, күдік тез арада кейаға түсті. 1868 жылы Уанака станциясының бас малшысы Джеймс Макдональд кейаның қойға шабуыл жасағанын көрді, және осыған ұқсас оқиғалар кеңінен тарады. Ғылыми қоғамдастықтың белгілі өкілдері кейаның қойға шабуыл жасайтынын мойындады, Альфред Уоллес 1889 жылғы «Дарвинизм» кітабында осыны мінез-құлықтың өзгеруінің мысалы ретінде келтірді. Томас Поттс шабуылдардың қыс айларында жиі болатынын, екі жылдық жүні бар қойлардың ең осал екенін, ал жылы ауа-райында жуырда қырқылған қойларға көбінесе зиян келтірілмейтінін атап өтті. Осы шабуылдардың көптеген куәліктері болғанына қарамастан, 1992 жылдың тамызында түнгі шабуылдары бейнеге түсірілді, бұл кем дегенде кейбір кейалардың тірі қойларға шабуыл жасап, олармен қоректене алатынын дәлелдеді. Бұл видео көптеген ғалымдардың ұзақ уақыттан бері күткенін растады: кейа өзінің күшті, иілген мүсіні мен тырнақтарын жүннің қабатын жарып, жануардың арқасынан майды жеу үшін пайдаланады. Құс қойды тікелей өлтірмесе де, қашқанда жарақаттану немесе инфекция салдарынан өлім болуы мүмкін. Кейалардың неге кейбір қойларға шабуыл жасап, ал кейбіреулеріне жасамайтыны әлі анық емес. Әртүрлі теориялар бар, олардың ішінде бұрынғы тамақ көздерімен ұқсастық, қызығушылық, ойын-сауық, аштық, құрттар, сондай-ақ өлген қойлар мен терілерді жеуден бастау да қарастырылады. Олар рюкзактарды, аяқ киімдерді, шаңғыларды, сноубордтарды, тіпті көліктерді зерттейді, көбінесе зақым келтіреді немесе кішкентай заттарды ұшырып алады. Кейаларды қорғауға алынар алдында үй жануарлары ретінде ұстаған, бірақ оларды ұстау қиын болғандықтан және тұтқындыққа алғанда бұлдап, бүлдіргендіктен сирек кездеседі. Адамдар көбінесе Оңтүстік аралдағы шаңғы курорттарында жабайы кейаларға кездеседі, олар тамақ қалдықтарына қызығады. Олардың талғампаздығы оларды күзетілмеген киімдерді ұрлап әкетуге немесе көліктердің резеңке бөліктерін бөлшектеуге итермелейді, бұл адамдарды қызықтырады және кейде ашуландырады. Олар көбінесе «әдепсіз» деп сипатталады. Кейбір хабарларға сәйкес, кейа Фиордленд ұлттық паркіне саяхаттап келген туристің паспортын ұрлап кеткен. Табиғатты қорғау департаменті сондай-ақ, калориялы диетадан туындаған уақытты үнемдеу кейаларға кемпингтер мен тұрақтарда нәрселерді зерттеуге және зақымдауға көбірек мүмкіндік береді деп болжайды. Құстардың адамдарға деген сенімділігі де соңғы кездері танымал туристік орындарда болған бірнеше оқиғалардың себебі ретінде көрсетілді, онда кейалар қасақана өлтірілді. Кейаларды маорилер жеген. Уайтаха тайпасы оларды кайтиаки (қорғаушылар) деп санаған.

The controversy about whether the kea preys on sheep is long running. Sheep suffering from unusual wounds on their sides or loins were noticed by the mid 1860s, within a decade of sheep farmers moving into the high country. Although some supposed the cause was a new disease, suspicion soon fell on the kea. James MacDonald, head shepherd at Wanaka Station, witnessed a kea attacking a sheep in 1868, and similar accounts were widespread. Prominent members of the scientific community accepted that kea attacked sheep, with Alfred Wallace citing this as an example of behavioural change in his 1889 book Darwinism. Thomas Potts noted that attacks were most frequent during winter and snow bound sheep with two years growth in their fleece were the most vulnerable, while newly shorn sheep in warm weather were rarely molested. Despite substantial anecdotal evidence of these attacks, In August 1992, however, its nocturnal assaults were captured on video, proving that at least some kea will attack and feed on healthy sheep. The video confirmed what many scientists had long suspected: that the kea uses its powerful, curved beak and claws to rip through the layer of wool and eat the fat from the back of the animal. Though the bird does not directly kill the sheep, death can result from infections or accidents suffered by animals when trying to escape. Since kea are now a protected species, their depredations are generally tolerated by sheep farmers, though why some kea attack sheep, and others do not, remains unclear. Various theories, including similarities with existing food sources, curiosity, entertainment, hunger, maggots as well as a progression from scavenging dead sheep and hides have all been put forward as to how the behaviour was first acquired. it will investigate backpacks, boots, skis, snowboards, and even cars, often causing damage or flying off with smaller items. Kea have been kept as pets before being protected, but rarely, since they were difficult to capture and destructive when in captivity. People commonly encounter wild kea at South Island ski areas, where they are attracted by the prospect of food scraps. Their curiosity leads them to peck and carry away unguarded items of clothing, or to pry apart rubber parts of cars – to the entertainment and annoyance of human observers. They are often described as "cheeky". A kea has even been reported to have made off with a tourist's passport while he was visiting Fiordland National Park. The Department of Conservation also suggested that the time savings resulting from a more calorie rich diet will give kea more free time to investigate and hence damage things at campsites and car parks. The birds' naturally trusting behaviour around humans has also been indicated as a contributing factor in a number of recent incidents at popular tourist spots where kea have been purposely killed. Kea were eaten by Māori. They were believed by the Waitaha tribe to be kaitiaki (guardians).

Мәдени сілтемелер

Кеа 1967-1992 жылдар аралығында Жаңа Зеландияның 10 долларлық банкнотасының арт жағында бейнеленген, кейін оның орнына көк үйрек (whio) келді. Кеа Жаңа Зеландиялық автор Филип Темплдің "Айдың тұмсығы" (1981) және "Айдың қараңғы жағы" (1993) атты романдарының басты кейіпкерлері болып табылады. Бұл романдар, кеалардың Оңтүстік аралды маорилер жаулап алған кезде адамдармен алғашқы кездесулерін және қазіргі адамдар басымдығымен өмірді көрсетеді. Сезімтал кеа Орсон Скотт Кардтың "Соңғы көлеңке" романында да маңызды кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. Жаңа Зеландия скауттарының ең кіші бөлімі (Ұлыбританияда Биверлер, Австралияда Джойс деп аталады) осы құстың атымен аталады. Dwarf Fortress видео ойынында кеа – ойыншының заттарын ұрлайтын көптеген жануарлардың бірі.

Қауіптер

Жаңа Зеландия үкіметі жергілікті кеңестермен және шаруалармен бірлесіп, кеа құсы малға, әсіресе қойға зиян келтіргендіктен, оның ұлығы үшін сыйақы төледі. Нельсон көлдері ұлттық паркінде кеа популяциясының динамикасын зерттеу 1999 жылдан 2009 жылға дейін олардың санының айтарлықтай төмендегенін көрсетті, бұл негізінен кеа жұмыртқалары мен балапандарына жасалған шабуылдардың салдары болды. Оңтүстік Вестленд аймағындағы кеа ұяларын бақылауға орнатылған бейнекамералар опоссумдардың кеа балапандарын өлтіргенін анықтады. Қорғасынмен улану, көбінесе ғимараттардың шатырларынан немесе құрылыс материалдарынан, кеалардың мерзімінен бұрын өлуіне елеулі себеп болып табылады. Аораки / Маунт Кук тауындағы кеалардың қорғасынға төзімділігін зерттеу көрсетті, 38 тірі кеаның барлығында қанда қорғасынның анықтамалы деңгейі болды, ал 26-сы қауіпті түрде жоғары деп танылды. 2008 жылы Виктория университетінде жүргізілген зерттеу кеаның табиғи құлшынысы, оның экстремалды ортаға бейімделуіне көмектескен, қорғасынды жұту арқылы улану қаупін арттыруы мүмкін екенін растады – яғни, құстың зерттеушілік мінезі неғұрлым жоғары болса, оның қанындағы қорғасын деңгейі де соғұрлым жоғары болуы мүмкін. 1080 пестициді тояқтар мен опоссумдар сияқты инвазивті зиянкес сүтқоректілерді бақылау үшін қолданылады және кеалардың өліміне де қатысты. Мысалы, 2008 жылдың шілдесінде Фокс мұздығында 1080 пестицидін қолдана отырып, әуеден опоссумдарды жою операциясынан кейін жеті кеа өлі күйде табылса, 2011 жылдың тамызында Окарито орман алқабында ұқсас операциядан кейін тағы жеті кеаның денесі табылды. Тұзақтар да кеалар үшін қауіпті деп есептеледі. 2011 жылдың қыркүйегінде Матукитуки аңғарында жасырын камералар кеалардың жем салынған тояқ тұзақтарына еніп жатқанын тіркеді. Тұзақтардың 75%-дан астамы іске қосылған.

Қорғау

1970 жылдары кеа популяциясы тек 5000 құстан тұратыны анықталғаннан кейін жартылай қорғауға ие болды. Үкімет проблемалы құстар туралы кез келген хабарламаны тергеуге және оларды қоныстан шығаруға келісті. 1986 жылы 1953 жылғы «Жабайы табиғат туралы» заң бойынша оларға толық қорғау берілді. Кеа сонымен қатар Құрып бара жатқан жабайы флора мен фауна түрлерімен халықаралық сауда туралы конвенцияның (CITES) II қосымшасына енгізілді, яғни халықаралық экспорт/импорт (бөліктері мен туындыларымен қоса) реттеледі. Жаңа Зеландияның қауіп-қатерлер жіктелу жүйесінде «Қауіптің алдында», ал IUCN Қызыл тізімінде «Қауіпті» деп саналса және заңмен қорғалса да, кеалар әлі де қасақана атудан зардап шегеді. Мысалы, 1990 жылдардың соңында Фокс мұздығының тұрғыны мұздық автотұрағында 33 кеа құсын өлтірді. Фиордленд Ұлттық паркінде Гомер туннеліне кіреберісте кеалардың жол қозғалысынан ерекше қауіп көрінетіні туралы алаңдаушылықтар туды. Кеалар бір бағытты туннельден өтуді күтіп тұрған көліктер арасында жүргенін жиі байқауға болады. Бұл мәселенің бір себебі құстарды тамақтандыру болды. 2017 жылы Гомер туннеліне жақын жерде кеаларға арналған жаттығу орталығы салынды, мақсаты құстарды жолдан алшақтату. 2017 жылы «Kea дерекқоры» атты азаматтық ғылым жобасы іске қосылды, ол кеалардың байқауларын онлайн деректер базасына тіркеуге мүмкіндік береді. Егер тіркелген кеалар сақиналанған болса, байқауларды жеке есімдері бар құстармен сәйкестендіруге болады, бұл жеке кеалардың мінез-құлқы мен әдеттерін бақылауға мүмкіндік береді. Кейбір мамандар кеаларды Солтүстік аралдағы жыртқыштар жоқ аймақтарға қайта қоныстандыруды ұсынады. Уангануи аймақтық мұражайының табиғи тарих кураторы доктор Майк Диккинсон «North & South» журналының 2018 жылғы қазан айындағы санында бұл құстардың Руапеху тауында жақсы тіршілік ететінін айтты. 1986 жылы кеа популяциясы 1000-нан 5000 құсқа дейін бағаланса, 1992 жылы бұл көрсеткіш 15000 құсқа жеткен. Кеаның қол жетімсіз аймақтарда кеңінен, бірақ сирек таралуы нақты бағалауды қиындатады. 2017 жылы жарияланған бағалаулар бойынша, популяция 3000-нан 7000 құсқа дейін жетеді.

In the 1970s, the kea received partial protection after a census counted only 5,000 birds. The government agreed to investigate any reports of problem birds and have them removed from the land. In 1986 it was given absolute protection under the Wildlife Act 1953. Kea are also listed under Appendix II of the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES) meaning international export/import (including parts and derivatives) is regulated. Despite being classified as Nationally Endangered in the New Zealand Threat Classification System and endangered in the IUCN Red List and protected by law, kea are still deliberately shot. For example, in the late 1990s, a Fox Glacier resident killed 33 kea in the glacier car park In Fiordland National Park, there have been concerns that kea are particularly at risk from road traffic at the entrance to the Homer Tunnel. Kea have been regularly observed on the roadway, moving amongst vehicles waiting to pass through the one way tunnel. People feeding the birds was one cause of the problem. In 2017, a gym for kea was built near the Homer tunnel entrance, in an attempt to lure the birds away from the road. A citizen science project called the "Kea Database" was launched in 2017 that allows for the recording of kea observations to an online database. If the recorded kea are banded, it is possible to match observations with individual named birds, enabling the monitoring of the habits and behaviour of individual kea. Some are calling for kea to be reintroduced into predator free zones on the North Island. A former curator of Natural History at Whanganui Regional Museum, Dr Mike Dickison, told North & South magazine in the October 2018 issue that the birds would do well on Mount Ruapehu. The total kea population was estimated at between 1,000 and 5,000 individuals in 1986, contrasting with another estimate of 15,000 birds in 1992. The kea's widespread distribution at low density across inaccessible areas prevents accurate estimates. Estimates published in 2017 suggest a population of between 3000 and 7000 individuals.