Кіріспе

Солтүстік Америкаға тән, жойылған попугайлар түрі.

Каролина попугайы (Conuropsis carolinensis) немесе Каролина конуры – АҚШ-тың шығыс, орталық және жазық аймақтарында қонған, жарқын сары басы, қызғылт-сары жүзі және ақшыл тұмсығы бар, шағын жасыл неоторпикалық попугайлардың жойылған түрі. Бұл өз ареалындағы жалғыз жергілікті попугай, сондай-ақ АҚШ-қа тән үш попугай түрінің бірі (қалғандары – қалың тұмсықты попугай, қазір жойылған, және Техаста кездесетін жасыл попугай; төртінші попугай түрі – қызыл тәжді амазон, оның мәселесі талқыланады). Оны Семинол және Чикасо тайпалары «сары бас» деген мағынадағы пуцци ла нэ немесе пот-пот-чи деп атаған. Бұл құс бұрын кең таралған болса да, 19 ғасырдың ортасына қарай сирек кездесе бастады. Табиғатта соңғы рет 1910 жылы C. c. ludovicianus қосымша түрі байқалды. Соңғы белгілі жеке данасы, Инкас есімді еркек, 1918 жылы Цинциннати хайуанат бағында өлді, ал 1939 жылы түр жойылды деп жарияланды. Бұл попугайлар туралы ең алғашқы мәлімет 1583 жылы Флоридада, ағылшыз саяхатшысы Сэр Хамфри Гилберт жүргізген экспедициялар туралы «Жаңа жерлердің соңғы жаңалықтары туралы шын мәлімет» еңбегінде айтылған, онда Солтүстік Америкадағы саяхатшылар «өз елдерінде попугайлар тапқандарын» хабарлаған. Олар алғаш рет 1731 және 1743 жылдары Лондонда жарық көрген ағылшыз табиғаттанушысы Марк Кейтсбидің «Каролина, Флорида және Багама аралдарының табиғи тарихы» атты екі томдық еңбегінде ғылыми тұрғыдан сипатталған. Каролина попугайларының уытты болуы мүмкін – француз-американдық табиғаттанушы және суретші Джон Джеймс Одубон мысықтар оларды жегеннен кейін өлгенін байқаған, сондай-ақ олардың кокклебур тұқымдарын жегендері белгілі.

Таксономия

Каролиналық – Conuropsis туысына жататын, Жаңа әлемнің неотропикалық тотықтарының көптеген туыстарының бірі. Psittacus carolinensis есімді екі атауын швед зоологы Карл Линней 1758 жылы жарияланған Systema Naturae еңбегінің 10-шы басылымында берген. 1891 жылы итальяндық зоолог және орнитолог Томмазо Сальвадори өзінің Британ мұражайындағы құстар каталогының 20-шы томында бұл түрге жеке туыс – Conuropsis атауын берген. Атауы грек тілінен алынған conure ("Conurus туысының тотығы", Aratinga туысының ескі атауы) + opsis ("ұқсастық") және латын тілінен алынған Carolina (Англияның колониялық провинциясы Carolana) + ensis ("бір жерден немесе шыққан") сөздерінен құралған, демек, бұл құс – "Каролинадан келген конурға ұқсас". Екі түршесі белгілі: Луизианалық каролиналық попугайдың C. c. ludovicianus түршесі номинативті түршеден түсімен сәл ерекшеленген, көкшіл-жасыл түсті және жалпы алғанда ашық емес түске ие болған. Ол да сол сияқты жойылды, бірақ сәл ертерек (1910 жылдардың басында). Аппалачи таулары бұл құстарды шығыс C. c. carolinensis түршесінен бөліп тұрған.

Эволюция

Мұражайда сақталған митохондриялық ДНК зерттеуіне сәйкес, олардың ең жақын туыстары Оңтүстік Америкадағы аратинга тұқымдас попугайлар: Нандай попугайы, күн попугайы және алтынбас попугайы. Авторлар C. carolinensis-те кездесетін жарқын сары және қызғылт сары түсті қауырсындары мен көк қанатты қауырсындары зерттеуде үлгісі алынбаған, бірақ жақын туыс деп есептелетін яндая попугайының (A. jandaya) қасиеттерін бөліседі. Дивергенция уақытын анықтау үшін сақталған нұсқаның геномдық жиынтығы секвенцияланды. Каролина попугайы Солтүстік Американы шамамен 5,5 миллион жыл бұрын мекендеген. Бұл шамамен 3,5 миллион жыл бұрын Панама құрлық көпірінің қалыптасуымен Солтүстік және Оңтүстік Америка біріккенге дейін болған. Каролина попугайларының алыс туыстары географиялық жағынан оның тарихи ареалына жақын, ал ең жақын туыстары одан алыс болғандықтан, бұл деректер Орталық және Солтүстік Американың әртүрлі уақытта попугайлардың ерекше түрлерімен мекенделгені туралы қабылданған гипотезамен сәйкес келеді – бұл попугайлар Гондвананың ыдырауынан кейін Оңтүстік Америкаға Антарктидадан келген. Төмендегі кладограммада Кирхман және авторлардың (2012) ДНК зерттеуінен кейін Каролина попугайының ең жақын туыстары арасындағы орны көрсетілген: Бұл Каролина попугайынан үштен бірі ғана үлкен емес, кішкентай құс. "Бұл түр ерекше қызығушылық тудырады, өйткені ол Солтүстік Америкадан табылған алғашқы попугай сияқты құстың қазбасы болып табылады" (Wetmore 1926).

Сипаттама

Каролиналық попугай – шағын, жасыл түсті попугай. Оның мөлшері мен түсі қазіргі джендай попугайы мен күн құйрығына өте ұқсас, ал күн құйрығы оның ең жақын туысы. Қауырсынының көп бөлігі жасыл, құрсақ жағы ашық жасыл, басы сары, маңдайы мен беті қызғылт сары түсті және көздің арты мен үстіңгі жақшаға дейін созылады. Иықтары сары, қанаттарының сыртқы жиегінен төмен қарай жалғасады. Басты қауырсындары көбінесе жасыл, бірақ сыртқы қауырсындарында сары жиектері болады. Сандары жоғары жағы жасыл, төменгі жағы сары. Ересек еркектер мен ұрғашылардың қауырсыны бірдей, бірақ еркектер ұрғашылардан сәл ірілеу (жыныстық диморфизм). Аяқтары мен тырнақтары ашық қоңыр түсті. Олар попугайлар тұқымдасының екі саусақты аяқтарымен (зигодактильді) бөліседі. Көздің айналасындағы тері ақ, ал мүсізі ақшыл етті түсті. Бұл құстардың салмағы шамамен 3,5 унция, ұзындығы 13 дюйм, қанаттарының ені 21-23 дюйм. Жас Каролиналық попугайлардың түсі ересектерден сәл өзгеше. Беті мен денесі жасыл, құрсақ жағы ақшыл. Олардың беті, қанаттары мен сандары сары немесе қызғылт сары түсті қауырсынсыз. Балапандар 39-40 күнге дейін тышқанның сұр түсіндегі жұмсақ қауырсынмен жабылған, содан кейін жасыл қанаттары мен құйрықтары пайда болады. Жас құстар 1 жасқа келгенде толық қанатты болады. Бұл құстар тұтқында кем дегенде ұзақ өмір сүреді; Цинциннати хайуанатбағында бір жұп 35 жылдан астам уақыт сақталған.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Каролиналық попугайдың таралу аймағы белгілі барлық попугайлардың арасында ең солтүстікке қарай созылған. Ол Оңтүстік Нью-Йорк және Висконсин штаттарынан Кентукки, Теннесси штаттарына және Мексика шығанағына дейін, Атлант мұхитының жағалауынан батысқа қарай Шығыс Колорадоға дейін таралған. Ол өзендер мен батпақтардың бойындағы ескі өсімдіктерге толы орманды жерлерде мекендеген. Оның ареалы ертедегі зерттеушілермен былай сипатталған: 43-ші параллель – солтүстік шекара, 26-шы – ең оңтүстік, 73-ші және 106-шы меридиандар тиісінше шығыс және батыс шегаралары. Аймаққа кем дегенде 28 штаттың толық немесе бір бөлігі кірген. Оның мекен ету орындары – өзендер мен батпақтардың бойындағы ескі ылғалды орман, әсіресе Миссисипи-Миссури су алабында, кипарис және сикомор сияқты үлкен қуыс ағаштарды ұялау және қыстау орындары ретінде пайдалану. Құстардың бұрынғы таралуын бағалау өте қиын, шамамен 20 000-нан 2,5 миллион км² аралығында, ал популяция тығыздығы 0,5-тен 2,0 попугайға дейін 1 км² құрады. Популяцияның шамасы он мыңнан бірнеше миллионға дейін болған (дегенмен, ең тығыз популяциялар Флоридада 170 000 км² аумақта орналасқандықтан, жүздеген мың құстар осы штатта ғана болған болуы мүмкін). Бұл түр Канаданың оңтүстігіндегі Онтариода сирек кездесетін құс ретінде кездескен болуы мүмкін. Онтарионың оңтүстігіндегі Кальверт жерінде табылған, соның ішінде пигостиль сүйегінен тұратын бірнеше сүйектер Каролиналық попугайға тиесілі. Бұл үлгі салтанатты мақсаттар үшін әкелінген болуы мүмкін деген жорамал бар.

Әдеп-тәрбие және тамақтану

Құс 300-ге дейін жететін үлкен, шулы топтарда өмір сүрді. Ол қуыс ағаштарда ұя салып, екі-бес (көбінесе екі) дөңгелек ақ жұмыртқа қоятын. Хабарлама бойынша, бірнеше аналық қанақайлар бір ұяға жұмыртқаларын салуы мүмкін, бұл монах қанақайының (Myiopsitta monachus) ұя салу әрекетіне ұқсас. Ол негізінен орман ағаштары мен бұталарының тұқымдарын жейтін, оның ішінде кипарис, хакберри, емен, сикомор, шаған, қарағай, жапырақ, емен және қызылқыл, құмдық қақпақ (Cenchrus тұқымдасы) сияқты басқа да өсімдіктерді қосады. Сондай-ақ, ол алма, жүзім, інжір (көбінесе құлдырау кезінде бау-бақшалардан), гүл бүршіктері және кейде жәндіктерді жейтін. Ол әсіресе қарақұйрықтарды (Xanthium strumarium) жеуге бейімділігімен ерекшеленетін, сондай-ақ астық дақылдарының зиянкесі саналды.

Құрып кету

Соңғы тұтқынға алынған Каролиналық қасқырқұйрық, Инкас, 1918 жылғы 21 ақпанда Цинциннати жануарлар бағында, 1914 жылы өлген соңғы жолаушы құс Мартамен бірдей клеткада өлді. Американдық табиғат зерттеушілерінің бұл құс туралы ғылыми зерттеулері мен сараптамалары жоқ; оның туралы ақпараттың көп бөлігі ауызша айтылған әңгімелер мен мұражайдағы үлгілерден алынған, сондықтан оның таралуы мен азаюына қатысты мәліметтер расталмаған немесе болжамды. Бұл құстың кең таралғанына қатысты колониялық алдындағы және ерте колониялық кезеңдерде кеңінен мәлімделген. Еуропалық саяхатшылар бұл құстардың топталып жүргенін байқаған, өйткені 16 және 17 ғасырларда теңіз саяхаттарымен айналысатын Еуропа елдерінде қасқырқұйрықтар мүлдем белгісіз болған. 19 ғасырдың соңғы жартысынан бастап жасалған кейінгі есептерде құстардың сиректегені және жоқтығы айтылған. Генетикалық дәлелдерге сүйенсек, популяция соңғы мұз дәуірінен бері азайып келеді, бірақ ішкі туыстыққа қатысты дәлелдердің болмауы құстардың өте тез азайғанын көрсетеді. Құстардың ареалы шығыстан батысқа қарай тарылып, шығыс және оңтүстік жапырақты орманды жерлерде қоныстану мен тазалаумен бірге азайды. Джон Дж. Одубон 1832 жылы құстардың азаюы туралы айтқан. 1860 жылдан кейін Флоридадан тыс жерлерде құс сирек кездесетіні туралы хабарланған. Миссисипи өзенінен шығысқа қарай (Флориданы қоспағанда) соңғы рет 1878 жылы Кентуккиде байқалған. Ғасырдың басында ол Флориданың орталық батпақтарында ғана кездесетін. Соңғы белгілі жабайы өкілі 1904 жылы Флорида штатының Окичоби округінде өлтірілді, ал соңғы тұтқынға алынған құс 1918 жылғы 21 ақпанда Цинциннати жануарлар бағында өлді. Бұл - әйелі Леди Джейннен бір жыл бұрын өлген Инкас есімді еркек құс. Құс туралы қосымша хабарлар Флорида штатының Окичоби округінде 1920 жылдардың соңына дейін түсті, бірақ олар үлгілермен расталмады. Дегенмен, 1927 жылы белсенді ұялардан алынған екі жұмыртқа жиынтығы Флориданың табиғи тарих мұражайының коллекциясында сақталады және генетикалық тестілеулер бұл түрдің сол кезде де көбейіп жатқанын дәлелдеуі мүмкін. Алайда, 1939 жылға дейін Американдық орнитологтар қоғамы Каролиналық қасқырқұйрықтың жойылғанын жариялаған жоқ. IUCN 1920 жылдан бері түрді жойылған деп тіркеді. 1937 жылы Грузияның Окефеноки батпағында осы түрге ұқсас үш қасқырқұйрық байқалды және фильмге түсірілді. Алайда, Американдық орнитологтар одағы фильмді талдап, олардың, мүмкін, жабайы қасқырқұйрықтарды түсіргенін қорытты. Бір жылдан кейін, 1938 жылы, Оңтүстік Каролинадағы Санти өзенінің алабындағы батпақтарда тәжірибелі орнитологтар тобы қасқырқұйрықтардың тобын көрген көрінеді, бірақ бұл байқауға көптеген орнитологтар күмәнмен қарады. Бұл құстар осыдан кейін ешқашан көрінбеді, ал көп ұзамай ауданның бір бөлігі электр сымдарын жүргізу үшін қиратылды, бұл түрдің әрі қарай өмір сүруінің ықтималдығын азайтады. Әлемдегі мұражайларда 720-ге жуық тері және 16 қаңқа сақталады, олардан ДНК талдау үшін алынған. Басты себеп 18 және 19 ғасырлардағы орманды жою болды. Аң аулау да маңызды рөл атқарды, әсіресе олардың түрлі-түсті қауырсындарын сәндік мақсатта пайдалану, мысалы, әйелдердің шляпаларын безендіру және егістіктерге зиян келтіретін жәндіктерді азайту үшін. Олардың жойылғанына себеп болған фактор - бұл оларды өлген және өліп бара жатқан құстардың жанына қайтаруға итермелеген топталып жүру әдеті (мысалы, аң аулаудан құлаған құстар), бұл олардың көптеп сойылуына мүмкіндік берді.