Кіріспе

Құстардың жойылған тобы
Жаңа Зеландияның моа деп аталатын құстары – бұрын Жаңа Зеландияға ғана тән, ұша алмайтын құстардың жойылған тобы. Кейінгі плейстоцен және голоцен дәуірлерінде тоғыз түр (алты туыс) болған. Ең ірі екі түрі – Dinornis robustus және Dinornis novaezelandiae – мойны созылғанда шамамен биіктікке жететін және салмағы шамамен болатын, ал ең кішкентайы – бұта моасы (Anomalopteryx didiformis) – түркияның шамамен мөлшерінде болған. Полинезиялықтардың шамамен 1300 жылы Жаңа Зеландияға қоныс аударған кездегі моа популяциясының саны 58 000-нан асып-төсетін болжамдар бар. Моа дәстүрлі түрде қанатсыз құстар тобына жатады.

Этимология

Моа деген сөз Полинезияда үй құстарына берілген атау. Бұл атау еуропалықтармен қарым-қатынас жасаған кезде маорилердің арасында кеңінен қолданылмаған, мүмкін, себебі ол сипаттаған құс бұл кезде жойылып кеткен және оның туралы дәстүрлі әңгімелер өте сирек болған. Атау туралы ең алғашқы жазбаны 1838 жылдың қаңтар айында миссионерлер Уильям Уильямс және Уильям Коленсо жасаған; Коленсо бұл құстар алып үй құстарына ұқсаған болуы мүмкін деген болжам жасады. 1912 жылы маори вожді Урупени Пухара моаның бұрынғы атауы "те кура" (қызыл құс) екенін айтты.

Сипаттама

Моа қаңқалары дәстүрлі түрде биіктей көріну үшін тік күйде қайта құрастырылған, бірақ омыртқа буындарының талдауы олардың киви сияқты басын алға қарай ұстағанын көрсетеді. Омыртқа бастың негізіне емес, артқы бөлігіне бекітілген, бұл көлденеңінен тік бағытталғанын көрсетеді. Бұл оларға төменгі жапырақтарды жеуге мүмкіндік берген, ал қажет болған жағдайда басын көтеріп, ағаштардың жапырақтарын шағып алуға да шамасы жеткен. Осы себепті үлкен моалардың биіктігі қайта қарастырылды. Дегенмен, маори тас суреттерінде моа немесе моаға ұқсас құстар (вероятно, қаздар немесе адзебилдер) тік мойынмен бейнеленген, бұл моаның мойынның екі түрлі күйін де қабылдай алатынын көрсетеді. Моа қандай дыбыстар шығарғаны туралы жазбалар сақталмаған, бірақ олардың дауыстарын қазба қалдықтары арқылы білуге болады. Моаның трахеясын трахея сақиналары деп аталатын көптеген кішкентай сүйек сақиналары ұстап тұрған. Осы сақиналарды буындармен байланысқан қаңқалардан қазу барысында кем дегенде екі моа туысының (Euryapteryx және Emeus) трахеясының ұзарғаны анықталды, яғни олардың трахеясы 1 метрге (3 фут) дейін созылып, дене қуысының ішінде үлкен шеңбер құраған. Бұрын моа кивиге, австралиялық эмуға және казуарға ең жақын туыс деп есептелген. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында ондаған түрлер сипатталғанмен, олардың көпшілігі толық емес қаңқаларға негізделген және кейіннен бір-бірінің синонимі болып шықты. Қазіргі таңда 11 түр ресми түрде танылған, бірақ мұражай коллекцияларындағы сүйектерден алынған көне ДНК-ны пайдаланатын соңғы зерттеулер олардың арасында ерекше туыстар бар екенін көрсетті. Моа таксономиясындағы шатасудың себебі – мұздық және мұзаралық кезеңдер арасындағы сүйек өлшемдерінің өзгеруі (Бергман мен Аллен ережелерін қараңыз), сондай-ақ бірнеше түрлерде жыныстық диморфизм байқалуы. Динорнисте жыныстық диморфизм ең айқын байқалған, әйелдер еркектерге қарағанда 150%-ға дейін биік және 280%-ға дейін ауыр болған – сондықтан олар 2003 жылға дейін жеке түрлер ретінде жіктелген. 2009 жылғы зерттеу Euryapteryx curtus және E. gravis түрлерінің синоним екенін көрсетті. 2010 жылғы зерттеу олардың арасындағы өлшемдерін жыныстық диморфизммен түсіндірді. 2012 жылғы морфологиялық зерттеу оларды кіші түрлер ретінде қарастырды. Көне ДНК талдауы бірнеше моа туыстарында жасырын эволюциялық туыстар пайда болғанын анықтады. Бұлар ақырында түрлер немесе кіші түрлер ретінде жіктелуі мүмкін; Megalapteryx benhami (Archey) M. didinus (Owen) түрлерімен синонимдес, өйткені екеуінің де сүйектері барлық маңызды белгілерін ортақ бөліседі. Өлшемдердегі айырмашылықтарды солтүстік-оңтүстік бағыттағы өзгерістермен және уақытқа байланысты ауытқулармен түсіндіруге болады, сондықтан Отиран мұздық кезеңінде (Жаңа Зеландиядағы соңғы мұздық кезең) үлгілер үлкен болған. Солтүстік аралдағы Pachyornis mappini үшін де ұқсас уақытқа байланысты өлшемдердің өзгеруі белгілі. Моа түрлерінің басқа да өлшемдеріндегі айырмашылықтарды ұқсас географиялық және уақыт факторларымен түсіндіруге болады. Моаның ең ерте қалдықтары миоцендік Сент-Батанс фаунасынан табылды. Көптеген жұмыртқа қабықтары мен артқы аяқ сүйектерінен белгілі, олар кем дегенде екі үлкен түрді көрсетеді.

Солтүстік арал

Солтүстік аралдың палеофаунасы туралы Оңтүстік аралмен салыстырғанда, қазба орындарының аздығынан айтарлықтай аз мәлімет бар, бірақ моаның мекендеу ортасының негізгі үлгісі сол күйінде сақталды. Моа туралы мәліметтер тікелей қазбалар мен копролиттер арқылы, сондай-ақ бассүйек пен тұмсықтың морфологиялық және сүйектерінің тұрақты изотоптық талдауы арқылы да алынды. Кейбір биологтар моаның жапырауын болдырмау үшін бірнеше өсімдік түрлері эволюциялады деп санайды.

Көбею

Моаның Euryapteryx curtus / E. exilis, Emeus huttonii / E. crassus және Pachyornis septentrionalis / P. mappini түрлерінің жұптары еркек және әйел даралары болып табылады деген пікір ұзақ жылдар бойы айтылып келді. Бұл пікір сүйек материалдарынан алынған ДНК-ның жынысқа тән генетикалық маркерлерін талдау арқылы расталды. Дегенмен, D. robustus үш ерекше генетикалық тарамға бөлінеді және жоғарыда талданғандай, болашақта көптеген түрлерге жатуы мүмкін. Моаның қабық сүйегіндегі өсу сақиналарын зерттеу нәтижесінде бұл құстардың көптеген басқа жаңазеландиялық эндемиктер сияқты K-таңдауы бар екені анықталды. Моаның ұя салу материалы Оңтүстік аралдың Орталық Отаго аймағындағы тас қоршаулардан табылған, онда құрғақ климат ұя салу платформасын салуға қолданылған өсімдік қалдықтарын (моаның тістеуімен кесілген бұтақтарды қоса) сақтап қалған. Ұя салу материалдарының арасында табылған моа копролиттеріндегі тұқымдар мен тозаң ұялау маусымының көктемнің соңынан жазға дейін созылатынын көрсетеді. Моа жұмыртқа қабығының сыртқы беті кішкентай, тік сызық тәрізді тесіктермен сипатталады. Моаның көптеген түрлерінің жұмыртқалары ақ түсті болса, таулық моаның (Megalapteryx didinus) жұмыртқалары көкшіл-жасыл түсті. 2010 жылы Huynen және авторлар тобы жүргізген зерттеуде кейбір түрлердің жұмыртқаларының қабығы өте жұқа, шамамен бір миллиметр екені анықталды: «Күтпегендей, бірнеше жұқа қабықшалы жұмыртқалар Dinornis, Euryapteryx және Emeus туыстарындағы ең ауыр моаларға тиесілі екені анықталды, біздің білімімізше, бұл осы күнге дейін өлшенген барлық құс жұмыртқаларының арасындағы ең нәзік жұмыртқалар. Сонымен қатар, Dinornis және Euryapteryx түрлеріне жататын жұмыртқа қабықтарының сыртқы бетінен алынған жынысқа тән ДНК мәліметтері осы өте жұқа жұмыртқаларды жеңіл салмақты еркектердің шайқауы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл ірі моа түрлерінің жұмыртқа қабығының жұқалығы, тіпті еркек шайқаса да, егер құс жұмыртқасын шайқаудың дәстүрлі әдісі қолданылса, осы түрлерде жұмыртқаның сынуы жиі болатындығын көрсетеді».

Адамға дейінгі ормандар

Адам пайда болғанға дейінгі Холоцен кезеңінің ортасы мен соңында жинақталған кепкен өсімдіктерді зерттеулер Орталық Отагодағы төменгі Софора микрофилласы немесе Ковай ормандық экожүйесі болғанын көрсетеді, оны моа ұя салу үшін материал ретінде де, тамақ ретінде де пайдаланған, және мүмкін, оны күткен. Еуропалықтар 1850 жылдары келген кезде бұл орман да, моа да жоқ еді.

Құрып кету

Адамдар келгенге дейін моаның жалғыз жаратылысы Хаасттың алып бүркіті болды. Жаңа Зеландия 80 миллион жыл бойы оқшауланған және адамдар келгенге дейін азаматтардың жаратылысы аз болды, яғни оның экожүйелері сыртқы түрлердің бұзылуына өте сезімтал болды, сонымен қатар жергілікті түрлер адам жаратылысына қарсы күресуге дайын болмады. Полинезиялықтар 1300 жылға дейін келді және барлық моа түрлері көп ұзамай аң аулау және орманды қырудан туындаған тіршілік ортасының азаюынан жойылды. 1445 жылға қарай барлық моалар жойылды, сонымен қатар оларға тамақ ретінде сүйенген Хааст бүркіті де. Жақындағы зерттеулер, көміртек-14 арқылы орталықтарды анықтау арқылы, жойылуға әкелген оқиғалар бұрын болжанғандай бірнеше жүз жылға созылған пайдалану кезеңіне қарағанда, жүз жылдан аз уақытқа созылғандығын көрсетті. 1850 жылдары лейтенант А. Импей басқарған экспедиция Оңтүстік аралдағы төбеде екі эму сияқты құс бар екенін хабарлады; Нельсон Экзаменатордың 1861 жылғы хабарламасында Такака мен Ривака арасында өлшенген үш саусақты іздер туралы айтылды, оларды зерттеу тобы тапты; және соңында 1878 жылы Отаго Куәгері фермер мен оның бақташысынан қосымша мәліметтер жариялады. Бала кезінде Маккензи тахаке деп ойлаған үлкен құс көрді, бірақ 1940 жылдары оны қайта тапқаннан кейін оның суретін көріп, басқа нәрсе көргенін түсінді. Кейбір авторлар 18 және тіпті 19 ғасырларға дейін Жаңа Зеландияның шалғай бұрыштарында бірнеше Megalapteryx didinus сақталған болуы мүмкін деп болжайды, бірақ бұл көзқарас кеңінен қабылданбаған. Кейбір маори аңшылары 1770 жылдары моа аулауға тырысқандарын айтты; алайда, бұл есептер Оңтүстік аралдықтар арасында жоғалған рәсімге сілтеме жасаған болуы мүмкін, ал нақты құстарды аулауға емес. Киттер мен тюлендерді аулаушылар Оңтүстік аралдың жағалауында үлкен құстарды көргенін еске алды, ал 1820 жылдары Джордж Поули есімді адам Жаңа Зеландияның Отаго аймағында моа көргенін растамады. 2008 жылға дейін криптозоологтар оларды іздеуді жалғастырды, бірақ олардың талаптары мен дәлелдері (мысалы, болжамды іздер) сарапшылардың назарын тартып алмады және псевдонауылдық болып саналады. Диффенбах сонымен қатар Хикуранги тауының жанындағы аймақта табылған қазбаға сілтеме жасайды және ол "қазір жойылған құсқа" тиесілі деп болжайды, оны жергілікті тұрғындар Моа (немесе Кино) деп атаған. "Кино" - құстың алғашқы жазылған атауы. 1839 жылы Poverty Bay зығыр саудагері және табиғат тарихына құмар Джон У. Харриске өзен жағалауынан табылған ерекше сүйекті маори берді. Ол сүйектің сынығын өзінің ағасы Джон Рулге көрсетті, ол Сиднейдегі хирург еді, ол оны сол кезде Лондондағы хирургтардың Корольдік колледжінің Хантер мұражайында жұмыс істейтін Ричард Оуэнге жіберді. 2004 жылдың шілдесінде Лондонның Табиғи тарих мұражайы Оуэннің туғанына 200 жыл толуына орай және мұражайдың негізін қалаушы Оуэннің естелігіне орай, Оуэн алғаш зерттеген моа сүйегінің сынығын көрмеге шығарды. 1830 жылдардың соңында алғашқы моа сүйектері табылғаннан бері мыңдаған сүйектер табылды. Олар соңғы квартерлік және голоцендік шөгінділерде кездеседі, бірақ ең көп таралған үш негізгі типтегі жерлерде: үңгірлер, құмдықтар және батпақтар. Сүйектер көбінесе үңгірлерде немесе томода (маори тілінде долина немесе шұңқыр деген сөз, көбінесе тұзақтарға немесе тік үңгір шахталарына қатысты қолданылады) кездеседі. Моа сүйектерінің осындай жерлерде орналасуының екі негізгі себебі - үңгірге ұя салу немесе ауа райынан қорғану үшін кірген құстар, содан кейін үңгірде өлді және тік шахтаға құлап, құтыла алмады. Моа сүйектері (және басқа құстардың сүйектері) Жаңа Зеландиядағы үңгірлерде, әсіресе солтүстік-батыстағы Нельсон, Карамеа, Вайтомо және Те Анау аймақтарында табылған. Моа сүйектері мен жұмыртқа қабығының сынықтары кейде белсенді жағалаудағы құмдық төбелерде кездеседі, онда олар палеосольдерден эрозияға ұшырап, төбе жоталары арасындағы "жарықтарға" шоғырлануы мүмкін. Мұндай моа сүйектерінің көпшілігі адамдар қоныстанғанға дейінгі уақытқа жатады, бірақ кейбіреулері маори орталықтарынан шыққан, олар порттар мен өзен сағаларының жанында жиі кездеседі (мысалы, Шэг өзеніндегі үлкен моа аңшылары, Отаго және Уайрау Бар, Марлборо). Жаңа Зеландияның батпақтарында моа сүйектерінің тығыз араласуы кездеседі. Ең танымал мысал - солтүстік Кентерберидағы Пирамидалы аңғарда,...

Болашақтағы қайта жаңғыру

Бұл жаратылыс клондау арқылы қайта тірілтуге болатын мүмкін үміткер ретінде жиі айтылады. Оның әйгілі мәртебесі, тек бірнеше жүз жыл бұрын жойылғандығы және моаның көптеген қалдықтарының сақталуы оны dodo сияқты жануарлармен бірге жойылып кеткендерді қайта тірілтудің негізгі үміткерлерінің қатарына қосады. ДНК-ны бөліп алу жөніндегі алғашқы жұмыстарды жапон генетигі Анкох Ясуюки Широта жүргізді. 2014 жылдың ортасында Жаңа Зеландия парламентінің депутаты Тревор Маллард 50 жыл ішінде моаның кейбір кіші түрлерін қайта әкелудің мүмкіндігі бар екенін айтқаннан кейін моаның қайта жандану перспективасына қызығушылық арта түсті. Бұл идея көптеген адамдар тарапынан сықаққа алынды, бірақ кейбір табиғат тарихы мамандары қолдау көрсетті.

Әдебиет пен мәдениетте

Генрих Хардер 1900 жылдардың басындағы "Tiere der Urwelt" атты жойылып кеткен және тарихқа дейінгі жануарлар туралы неміс коллекционерлік карточкаларында моаның маорилер тарапынан ауланып өлтірілуін бейнелеген. Аллен Карноудың "Кентербери мұражайындағы Ұлы Моаның қаңқасы" атты өлеңі 1943 жылы жарияланды.