Суға фтор қосу арқылы тіс шілуін азайту

Кіріспе

Тіс шірігін азайту үшін сумен жабдықтауға фторид қосу. Флюоридтеу ауыз судың түсіне, дәміне немесе иісіне әсер етпейді. Кейбір зерттеулер суды фторидтеудің, әсіресе өнеркәсіп дамыған елдерде, қажетсіз болуы мүмкін екенін көрсетеді, себебі фторидтер (мысалы, тіс пастасында) кеңінен қолданылады және кариес деңгейі төмендеген. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және FDI World Dental Federation сияқты ірі денсаулық сақтау ұйымдары су фторидтеуді қауіпсіз және тиімді деп санайды. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары су фторидтеуді АҚШ-та 20 ғасырдағы он ең маңызды денсаулық сақтау жетістігінің бірі ретінде тізімдеген. Бұл практикаға қарамастан, ол халық денсаулығы шарасы ретінде даулы болып табылады. Кейбір елдер мен қауымдастықтар фторидтеуді тоқтатқан, ал басқалары оны кеңейткен. Бұл практикаға қарсылар оның пайдасы мен зияны толыққанды зерттелмегенін айтады және жаппай дәрілену мен жеке адамның құқықтары арасындағы қайшылықты талқылайды.

Мақсаты

thumb|alt=Жоғарғы жағынан қарағанда моляр, орталық шұңқырында қуыс бар, ал жақын жарықтарда аз мөлшерде қан бар.|Қуыс тістің сыртқы эмалінен басталып, ішкі дентинге және тіс жонына таралады. Суды фторидтеудің мақсаты – қоғамдық су көздеріндегі флюоридтің концентрациясын реттеу арқылы тіс шілуін болдырмау. Бұл балалардың, әсіресе төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағылардың өмір сапасына зор әсер етеді және олардың балаларына стоматологиялық көмек аз көрсетіледі. Қуыс пайда болғаннан кейін тіс қайта-қайта қалпына келтіріледі, ал амальгамалық тіс пломбасының орташа өмір сүру мерзімі 9-дан 14 жылға дейін болады. Тұзды немесе суды фторидтеуге түрткіс беруші себеп, туа біткен гипотиреоз бен зобтың алдын алу үшін йодталған тұзды қолданумен ұқсас. Суды фторидтеудің мақсаты – балалар мен кедейлерге ерекше ауыр тиетін созылмалы аурудың алдын алу. Бұл әдетте суға үш қоспаның біреуін қосу арқылы жүзеге асырылады: натрий фториді, фторсилиций қышқылы немесе натрий фторсилицияты. Натрий фториді (NaF) – алғаш қолданылған қоспа және эталондық стандарт болып табылады. Ол грамм мөлшерде жұтқанда немесе дем алғанда улы. Фторсилиций қышқылы (H2SiF6) – АҚШ-та суды фторидтеу үшін ең көп қолданылатын қоспа. Бұл фосфатты тыңайтқыштар өндірісінің арзан сұйық қосалқы өнімі. Бұл қосылыстар олардың ерігіштігі, қауіпсіздігі, қолжетімділігі және төмен құны үшін таңдалды. 1992 жылғы халық санауы көрсеткендей, АҚШ-тың сумен жабдықтау жүйелері қолданылған қоспаның түрін есептегенде, халықтың 63% фторсилиций қышқылымен, 28% натрий фторсилициятымен және 9% натрий фторидімен фторидтелген су алды.

Ұсыныстар

Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары су фторирлеу бойынша ұсыныстар әзірледі, онда персоналға, есеп беруге, оқытуға, тексеруге, бақылауға, қадағалауға және артық азықтандыру жағдайындағы іс-қимылдарға қойылатын талаптар, сондай-ақ әрбір негізгі қосылысқа қойылатын техникалық талаптар көрсетілген. Фтор бір кездері маңызды қоректік зат ретінде қарастырылса да, АҚШ Ұлттық зерттеу кеңесі адам өсуі үшін маңызды екенін көрсететін зерттеулер жетіспеушілігіне байланысты бұл атауды алып тастады, бірақ ауыз саулығына оң әсер етуіне байланысты фторды "пайдалы элемент" деп санайды. Еуропалық тамақ қауіпсіздігі жөніндегі органның диеталық өнімдер, тамақтану және аллергия жөніндегі тобы (NDA) фторды маңызды қоректік зат деп санамайды, бірақ диеталық фтордың тіс кариесінің алдын алуға тигізетін пайдалы әсеріне байланысты олар үшін жеткілікті мөлшерде қабылдау (AI) шамасын анықтады. Фтордың барлық көздерден (тамақтан тыс көздерді қоса алғанда) алынатын КЖ балалар мен ересектер үшін, сондай-ақ жүкті және бала емізетін әйелдер үшін тәулігіне 0,05 мг/кг дене салмағын құрайды. 2011 жылы АҚШ Денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету департаменті (HHS) және АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) фтордың ұсынылатын деңгейін 0,7 мг/л-ға дейін төмендетті. 2015 жылы АҚШ-тың тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) қоғамдық су жүйелерін фторидтеу жөніндегі АҚШ-тың қоғамдық денсаулық сақтау қызметінің (PHS) ұсынысына негізделген, бөтелкедегі су өндірушілеріне бөтелкедегі судағы фторидтің мөлшерін литрге 0,7 миллиграммнан аспауға шектеуді ұсынды. Бұрынғы ұсыныстар 1962 жылғы бағалауларға негізделген, онда АҚШ фтордың оңтайлы деңгейін күн сайынғы орташа температураға байланысты 0,7-1,2 мг/л аралығында анықтаған; жылы климатта оңтайлы деңгей төмен, себебі адамдар көбірек су ішеді, ал салқын климатта жоғары. Бұл стандарттар фтор деңгейі шектен тыс болуы мүмкін және судан фторды алып тастау қажет болатын әлемнің барлық аймақтарына сәйкес келмейді және ауа баптаудың дамуымен, тұщы сусындардың, ультра өңделген тағамдардың, фторлы тіс пастасының және фтордың басқа көздерінің пайдалануымен ескірген болжамдарға негізделген. 2007 жылғы Австралиялық жүйелі шолу 0,6-дан 1,1-ге дейінгі диапазонды ұсынды. [[Файл:Жер асты сулары фторидтері әлем.svg|thumb|300px|alt=Жер шарының картасы, онда Қытай, Үндістан, Шығыс Африка, Оңтүстік-Батыс АҚШ және Аргентина сияқты бірнеше аймақтар белгіленген.|Жер асты суларында 1,5 мг/л-ден жоғары табиғи фтор қамтылған географиялық аймақтар, бұл ұсынылған деңгейден жоғары. Жоғары концентрациялы фтор алкалы жанартаулық, гидротермалды, шөгінді және жоғары дамыған магма мен гидротермалды ерітінділерден туындаған басқа да тау жыныстарында кездеседі, және бұл фтор жақын жердегі суға фтор ионы ретінде енеді. Көптеген ауыз суларында жалпы фтордың 95%-дан астамы F− ионын құрайды, ал магний-фторид кешені (MgF+) ең көп кездесетін екіншісі. Судағы фтор деңгейі әдетте фториттің (CaF2) ерігіштігімен бақыланатындықтан, жоғары табиғи фтор деңгейі кальций жетіспеушілігімен, сілкілі және жұмсақ сулармен байланысты. Табиғи түрде кездесетін фтор деңгейі ұсынылатын шектерден асып кеткен жағдайда фторсыздандыру қажет. Бұл белсенді алюминий, сүйек ұны, сүйек көмірі немесе трикальций фосфатының түйіршікті төсектері арқылы суды сүзу арқылы; алюминиймен коагуляция арқылы; немесе әкпен тұндыру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Қазанға немесе кранға орнатылған су сүзгілері фтор құрамын өзгертпейді; қымбат кері осмостық сүзгілер 65-95% фторды алып тастайды, ал дистилляция барлық фторды жояды. Кейбір бөтелкедегі суларда фтордың мөлшері көрсетілмейді, ол су көздерінде табиғи түрде болуы мүмкін немесе фторидтелген мемлекеттік су көзінен алынған су болса, онда оның құрамында болуы мүмкін.

The Centers for Disease Control and Prevention developed recommendations for water fluoridation that specify requirements for personnel, reporting, training, inspection, monitoring, surveillance, and actions in case of overfeed, along with technical requirements for each major compound used. Although fluoride was once considered an essential nutrient, the U. S. National Research Council has since removed this designation due to the lack of studies showing it is essential for human growth, though still considering fluoride a "beneficial element" due to its positive impact on oral health. The European Food Safety Authority's Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA) considers fluoride not to be an essential nutrient, yet, due to the beneficial effects of dietary fluoride on prevention of dental caries they have defined an Adequate Intake (AI) value for it. The AI of fluoride from all sources (including non dietary sources) is 0.05 mg/kg body weight per day for both children and adults, including pregnant and lactating women. In 2011, the U. S. Department of Health and Human Services (HHS) and the U. S. Environmental Protection Agency (EPA) lowered the recommended level of fluoride to 0.7 mg/L. In 2015, the U. S. Food and Drug Administration (FDA), based on the recommendation of the U. S. Public Health Service (PHS) for fluoridation of community water systems, recommended that bottled water manufacturers limit fluoride in bottled water to no more than 0.7 milligrams per liter (mg/L; equivalent to parts per million). Previous recommendations were based on evaluations from 1962, when the U. S. specified the optimal level of fluoride to range from 0.7 to 1.2 mg/L, depending on the average maximum daily air temperature; the optimal level is lower in warmer climates, where people drink more water, and is higher in cooler climates. These standards are not appropriate for all parts of the world, where fluoride levels might be excessive and fluoride should be removed from water, and is based on assumptions that have become obsolete with the rise of air conditioning and increased use of soft drinks, ultra processed food, fluoridated toothpaste, and other sources of fluorides. A 2007 Australian systematic review recommended a range from 0.6 to 1.1 mg/L. [[File:Groundwater fluoride world. svg|thumb|300px|alt=World map with several land areas highlighted, especially in China, India, east Africa, southwest U. S., and Argentina.|Geographical areas associated with groundwater having over 1.5 mg/L of naturally occurring fluoride, which is above recommended levels Higher concentrations of fluorine are found in alkaline volcanic, hydrothermal, sedimentary, and other rocks derived from highly evolved magmas and hydrothermal solutions, and this fluorine dissolves into nearby water as fluoride. In most drinking waters, over 95% of total fluoride is the F− ion, with the magnesium–fluoride complex (MgF+) being the next most common. Because fluoride levels in water are usually controlled by the solubility of fluorite (CaF2), high natural fluoride levels are associated with calcium deficient, alkaline, and soft waters. Defluoridation is needed when the naturally occurring fluoride level exceeds recommended limits. It can be accomplished by percolating water through granular beds of activated alumina, bone meal, bone char, or tricalcium phosphate; by coagulation with alum; or by precipitation with lime. Pitcher or faucet mounted water filters do not alter fluoride content; the more expensive reverse osmosis filters remove 65–95% of fluoride, and distillation removes all fluoride. Some bottled waters contain undeclared fluoride, which can be present naturally in source waters, or if water is sourced from a public supply which has been fluoridated.

Дәлел

Қазіргі қолда бар деректер судың фторидтелуі тіс шілуді азайтатынын көрсетеді. Сондай-ақ, оның тіс флюорозын тудыратындығына қатысты тұрақты дәлелдер бар, оның көп бөлігі жеңіл және көбінесе эстетикалық маңызға ие емес. Ересектердегі тиімділігі туралы қорытындылар нақты емес, кейбір шолулар пайдалы екенін, ал басқалары жоқ екенін көрсетеді. 2007 жылғы Австралиялық жүйелі шолу Йорк шолуының критерийлерін және бір қосымша зерттеуді пайдаланды. Бұл Йорк қорытындыларына әсер етпеді. 2011 жылғы Еуропалық комиссияның жүйелі шолуы тиімділігін Йорк зерттеуінің қорытындысына негіздеді. Фтор барлық жастағы ересектерде тіс шілудің алдын алуға да көмектеседі. CDC зерттеушілерінің 2007 жылғы мета-талдауы судың фторидтелуі ересектердегі тіс шілудің шамамен 27%-ын алдын алғанын көрсетті, бұл фторидтің кез келген тәсілмен жеткізілуінен (орташа 29%) алдын алған шамамен бірдей үлес. 2011 жылғы Еуропалық комиссияның шолуы ересектер үшін судың фторидтелуінің тіс шілуді азайту тұрғысынан пайдасы шектеулі екенін анықтады. Еуропаның көптеген елдері фторлы тіс пастасының енгізілуі және басқа фторлы өнімдердің, соның ішінде ауыз шаю ерітінділерінің, диеталық қосымшалардың және мамандар қолданатын немесе тағайындайтын гельдің, көбіктің немесе лактын кеңінен қолданылуының нәтижесінде судың фторидтелуінсіз тіс шілудің айтарлықтай төмендеуін бастан өткерді. Судың фторидтелуінің тиімділігі барлық балаларға тегін профилактикалық стоматологиялық көмек көрсетілуі сияқты жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін.

Флюороз

thumb|alt=Күлімдеген ауыздың жақыннан түсірілген суреті, тістерінің бірінде ақ жолақтар бар.|Желпі фторлық ақаудың жеңіл түрі, нысанның жоғарғы оң жақ орталық кесік тісінде ақ жолақтар түрінде көрінеді.

Фтордың зиянды әсерлері фтордың барлық көздерінен алынған жалпы дозасына байланысты. Көбінесе ұсынылатын дозада, жалғыз анық зиянды әсер тіс фторизі болып табылады, ол тістердің даму кезеңінде балалардың тістерінің сыртқы түрін өзгерте алады; бұл көбінесе жеңіл және эстетикалық көрініске немесе денсаулыққа нақты әсер етуі екіталай. Тәуекелдік кезең бір және төрт жас аралығында, ал тәуекел сегіз жасқа келгенде аяқталады. Фторлық ақауды фтордың барлық көздерін бақылау арқылы болдырмауға болады, фторланған су тікелей немесе жанама түрде тәуекелдің шамамен 40% -ына, ал қалған 60% -ына басқа көздер, әсіресе тіс пастасы жауапты. 0,4 мг/л табиғи фторланған сумен салыстырғанда, 1 мг/л фторлау әрбір 6 адамнан біреуінде (95% CI 4–21 адам) қосымша фторлық ақауды тудырады және әр 22 адамнан біреуінде (95% CI 13,6–∞ адам) эстетикалық алаңдаушылықты тудырады. Мұнда эстетикалық алаңдаушылық – бұл 1996 жылғы британдық 14 жастағы жасөспірімдердің қабылдамайтын нәрселеріне негізделген стандартты шкалада қолданылатын термин. 2009 жылғы жүйелі шолу фторлық ақаудың нәресте формуласын немесе оны қайта құрастыру үшін қосылған суды тұтынумен байланысты екенін, дәлелдердің жарияланымға қатысты бұрмалануға ұшырағанын және формуланың фториді фторлық ақауды тудырды деген дәлелдердің әлсіз екенін көрсетті. АҚШ-та тіс шіруінің төмендеуі фторланған және фторланбаған қауымдастықтарда фтордың көбеюімен бірге жүрді; сәйкесінше, фтор нәресте формулаларында, балалар тіс пастасында, суда және фторлық қоспалар кестелерінде әртүрлі жолдармен азайтылды. Зерттеулер сериясы судағы фтордың концентрациясы остеосаркомамен байланысты емес деген қорытындыға келді. Фтормен және остеосаркомамен байланысы туралы сенімдер 1990 жылы АҚШ Ұлттық токсикология бағдарламасының зерттеуінен туындады, онда еркек егеуқұйрықтарда фтор мен остеосаркома арасындағы байланыстың белгісіз дәлелдері көрсетілді. Бірақ әлі күнге дейін фтордың егеуқұйрықтарда қатерлі ісік тудыру қабілетіне нақты дәлел жоқ. Суды фторлау бүкіл әлемде азаматтардың тіс денсаулығын жақсарту үшін қолданылады. Бұл денсаулық сақтау саласындағы үлкен жетістік ретінде де қарастырылады. Сумен жабдықтаудағы фтор концентрациясының деңгейі реттеледі, мысалы, АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі фтор деңгейін литрге 4 миллиграмнан аспауға реттейді. Шын мәнінде, су көздерінде табиғи фтор бар, бірақ көптеген қауымдастықтар тіс шіруін азайту үшін фторды одан да көп қосуды таңдайды. Фтордың жаңа сүйек қалыптастыруға қабілеті де белгілі. Дегенмен, зерттеулер фторланған судың адамдарда остеосаркомаға әкелетін қаупі жоқ екенін көрсетті. Зерттеулердің көп бөлігі ауыз судағы фтор концентрациясы әртүрлі аймақтардағы остеосаркомамен ауыратын науқастардың санын есептеуді қамтиды. Деректерді статистикалық талдау фторланған аймақтарда остеосаркома жағдайларының орын алуында ерекше айырмашылықтарды көрсетпейді. Тағы бір маңызды зерттеу остеосаркомамен ауыратын науқастардың сүйек үлгілерін фтор концентрациясын өлшеу және оларды жаңадан диагностикаланған қатерлі сүйек ісіктерінің сүйек үлгілерімен салыстыруды қамтиды. Нәтижесінде остеосаркомамен ауыратын науқастардың сүйек үлгілеріндегі фтор концентрациясының медианасы мен ісіктерді бақылаудағылардың арасында ерекше айырмашылық жоқ. Фтордың тек сүйектегі концентрациясы ғана емес, остеосаркомамен ауыратын науқастардың фторға тәуелділігі де сау адамдардан ерекшеленбейтіні дәлелденді. Жақында жүргізілген зерттеулер балалық шақта фторланған суды ішудің қандай да бір байланысын жоққа шығарды. Фтор суда ұсынылатын деңгейден әлдеқайда жоғары концентрацияларда кездеседі, бұл ұзақ мерзімді зиянды әсерлерге әкелуі мүмкін, соның ішінде ауыр тіс фторизі, қаңқа фторизі және сүйектердің әлсіреуі; дамыған елдердегі су коммуналдық қызметтер фтор деңгейін табиғи деңгейі жоғары аймақтарда реттелетін ең жоғары деңгейге дейін төмендетеді, ал ДДҰ және басқа ұйымдар фтор деңгейі табиғи түрде шамадан тыс деңгейге жеткен дамушы елдермен жұмыс істейді. қауіпсіз деңгейге жету үшін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы флюороздың ең аз болуын қамтамасыз ету үшін 1,5 мг/л деңгейін ұсынады. Сирек жағдайларда суды фторлауды дұрыс жүзеге асырмау фтордың шамадан тыс мөлшеріне әкелуі мүмкін, бұл жедел фторлық уланудың ошақтарына әкеледі, оның белгілері құлайғандық, құсу және диареяны қамтиды. АҚШ-та 1991 мен 1998 жылдар арасында үш осындай ошақ тіркелді, себебі фтор концентрациясы 220 мг/л дейін жетті; 1992 жылғы Аляскадағы ошақта 262 адам ауырды және бір адам қайтыс болды. 2010 жылы Солтүстік Каролина штатының Эшеборо қаласындағы сумен жабдықтау жүйесіне 90 минут ішінде шамамен 60 галлон фтор құйылды – бұл 24 сағат ішінде құйылуы тиіс мөлшер. Хлор сияқты басқа да көп қолданылатын су қоспалары гидрофторлы кремний қышқылы мен натрий фторсилициді pH деңгейін төмендетеді және коррозияның аз ғана өсуіне әкеледі, бірақ бұл мәселені pH деңгейін арттыру арқылы оңай шешуге болады. Суға қосылатын фторлы қосылыстарда арсеник пен қорғасынның іздеуге болатын мөлшері болуы мүмкін, бірақ олардың болуына қатысты сенімді дәлелдер жоқ: концентрациялар өлшеу шегінен төмен.

Fluoride's adverse effects depend on total fluoride dosage from all sources. At the commonly recommended dosage, the only clear adverse effect is dental fluorosis, which can alter the appearance of children's teeth during tooth development; this is mostly mild and is unlikely to represent any real effect on aesthetic appearance or on public health. The critical period of exposure is between ages one and four years, with the risk ending around age eight. Fluorosis can be prevented by monitoring all sources of fluoride, with fluoridated water directly or indirectly responsible for an estimated 40% of risk and other sources, notably toothpaste, responsible for the remaining 60%. Compared to water naturally fluoridated at 0.4 mg/L, fluoridation to 1 mg/L is estimated to cause additional fluorosis in one of every 6 people (95% CI 4–21 people), and to cause additional fluorosis of aesthetic concern in one of every 22 people (95% CI 13.6–∞ people). Here, aesthetic concern is a term used in a standardized scale based on what adolescents would find unacceptable, as measured by a 1996 study of British 14 year olds. A 2009 systematic review indicated that fluorosis is associated with consumption of infant formula or of water added to reconstitute the formula, that the evidence was distorted by publication bias, and that the evidence that the formula's fluoride caused the fluorosis was weak. In the U. S. the decline in tooth decay was accompanied by increased fluorosis in both fluoridated and unfluoridated communities; accordingly, fluoride has been reduced in various ways worldwide in infant formulas, children's toothpaste, water, and fluoride supplement schedules. Series of research concluded that concentration of fluoride in water does not associate with osteosarcoma. The beliefs regarding association of fluoride exposure and osteosarcoma stem from a study of US National Toxicology program in 1990, which showed uncertain evidence of association of fluoride and osteosarcoma in male rats. But there is still no solid evidence of cancer causing tendency of fluoride in mice. Fluoridation of water has been practiced around the world to improve citizens' dental health. It is also deemed as major health success. Fluoride concentration levels in water supplies are regulated, such as United States Environmental Protection Agency regulates fluoride levels to not be greater than 4 milligrams per liter. Actually, water supplies already have natural occurring fluoride, but many communities chose to add more fluoride to the point that it can reduce tooth decay. Fluoride is also known for its ability to cause new bone formation. Yet, further research shows no osteosarcoma risks from fluoridated water in humans. Most of the research involved counting number of osteosarcoma patients cases in particular areas which has difference concentrations of fluoride in drinking water. The statistic analysis of the data shows no significant difference in occurrences of osteosarcoma cases in different fluoridated regions. Another important research involved collecting bone samples from osteosarcoma patients to measure fluoride concentration and compare them to bone samples of newly diagnosed malignant bone tumors. The result is that the median fluoride concentrations in bone samples of osteosarcoma patients and tumor controls are not significantly different. Not only fluoride concentration in bones, Fluoride exposures of osteosarcoma patients are also proven to be not significantly different from healthy people. More recent studies have disputed any relationship to consumption of fluoridated drinking water during childhood. Fluoride can occur naturally in water in concentrations well above recommended levels, which can have several long term adverse effects, including severe dental fluorosis, skeletal fluorosis, and weakened bones; water utilities in the developed world reduce fluoride levels to regulated maximum levels in regions where natural levels are high, and the WHO and other groups work with countries and regions in the developing world with naturally excessive fluoride levels to achieve safe levels. The World Health Organization recommends a guideline maximum fluoride value of 1.5 mg/L as a level at which fluorosis should be minimal. In rare cases improper implementation of water fluoridation can result in overfluoridation that causes outbreaks of acute fluoride poisoning, with symptoms that include nausea, vomiting, and diarrhea. Three such outbreaks were reported in the U. S. between 1991 and 1998, caused by fluoride concentrations as high as 220 mg/L; in the 1992 Alaska outbreak, 262 people became ill and one person died. In 2010, approximately 60 gallons of fluoride were released into the water supply in Asheboro, North Carolina in 90 minutes—an amount that was intended to be released in a 24 hour period. Like other common water additives such as chlorine, hydrofluosilicic acid and sodium silicofluoride decrease pH and cause a small increase of corrosivity, but this problem is easily addressed by increasing the pH. Trace levels of arsenic and lead may be present in fluoride compounds added to water, but no credible evidence exists that their presence is of concern: concentrations are below measurement limits.

Механизм

Фтордың негізгі әсері тіс кариесінің деминерализация механизміне бөгет қою арқылы жүзеге асады. Тіс шірігі – жұқпалы ауру, оның басты белгісі – Streptococcus mutans және Lactobacillus сияқты бактериялардың тіс эмаліндегі қабыршақта көбеюі. Олар көмірсуларды, әсіресе қантты қабылдағанда органикалық қышқылдар өндіреді. Техникалық тұрғыдан алғанда, фтор тіс шұқуларын тоқтатып қоймайды, керісінше, олардың даму қарқынын бақылайды. Фтор иондары еріген гидроксиапатитпен бірге тіс қабыршағының сұйықтығында болғанда және pH 4,5-тен жоғары болғанда, эмальдің қалған бетінде фторпатитке ұқсас қайта минералдану қабаты түзіледі; бұл қабат бастапқы гидроксиапатиттен қышқылға әлдеқайда төзімді және қарапайым минералдану эмалінен тез түзіледі. Фтордың тіс шұқуларын алдын алу әсері көбінесе тіс атқан кезде және кейін пайда болатын осы беткі әсерлерге байланысты. Кейбір жүйелік (бүкіл дене) фтор қан плазмасы арқылы сілекейге, ал плазма немесе криптілік сұйықтық арқылы әлі атпаған тістерге қайтарылса да, фтордың тіс шұқуларын алдын алу әсерінің қанша пайызы осы жүйелік механизмдерден туындайтынын анықтауға жеткілікті мәлімет жоқ. Сонымен қатар, фтор тіс бактерияларының физиологиясына әсер етсе де, оның бактериялардың өсуіне тигізетін әсері тіс шұқуларын алдын алуға тікелей қатысы жоқ сияқты. Фтордың әсері барлық көздерден алынған фтордың күндізгі жалпы мөлшеріне байланысты. Шамамен есептесек, орташа климатты аймақта тұратын ересек адам фторламаған жағдайда күніне 0,6 мг фтор, ал фторланған жағдайда күніне 2 мг фтор тұтынады. Дегенмен, бұл көрсеткіштер әлемнің әртүрлі аймақтарында әртүрлі: мысалы, Қытайдың Сычуань провинциясында ауыз судағы фтордың күндізгі орташа мөлшері тек 0,1 мг/күн, ал тағамда 8,9 мг/күн және ауадан тікелей 0,7 мг/күн құрайды, себебі үй ішінде тамақ пісіру және кептіру үшін жоғары фторлы жұмсақ көмір қолданылады. Фторлы тіс пастасы, ауыз шаю сұйықтығы, гель және лак қолданылады. Тіс пломбалары да тиімді. Фторлы тіс пастасы жас тұрақты тістердегі тіс шұқуларының шамамен 25%-ын алдын алады, ал фтордың жоғары концентрациясы қолданылса немесе тіс жуу бақыланатын болса, оның тиімділігі артады. Фторлы ауыз шаю сұйықтығы мен гель фторлы тіс пастасымен бірдей тиімді; фторлы лак тіс шұқуларының 45%-ын алдын алады. Бұл бағдарламалар балаларға арналған, ересектерге бағытталмаған және олардың нәтижелері бағаланбаған. Тіс шірігін бақылауға арналған басқа да қоғамдық денсаулық сақтау стратегиялары, мысалы, мінез-құлық пен тамақтануды өзгертуге бағытталған білім беру, айтарлықтай нәтижелер бермеді. Фтор – тіс шұқуларының даму қарқынын бақылайтын жалғыз жақсы құжатталған зат болса да, суға кальций қосу тіс шұқуларын одан да азайтуға мүмкіндік береді деп ұсынылған. Тіс шірігін алдын алу үшін қолданылатын басқа да заттар: хлоргексидин сияқты антибактериялық заттар және ксилитол сияқты қанттың орнын басатын заттар. Бактерияларды алмастыру терапиясы (пробиотиктер) және кариеске қарсы вакцина сияқты екі ұсынылған тәсіл су фторирлеудің минималды пациенттік сәйкестікті талап ету артықшылығын бөліседі, бірақ олардың қауіпсіз және тиімді екені дәлелденбеген. Басқа эксперименталды тәсілдерге фторланған қант, полифенолдар және казеин фосфопептиді – аморфты кальций фосфаты нанокомплекстері жатады. 2007 жылғы Австралиялық шолуда су фторирлеудің бүкіл қоғамдық қауымды фтордың тіс шұқуларын алдын алу әсеріне ұшыратудың ең тиімді және әлеуметтік тұрғыдан әділетті жолы екені анықталды. 2007 жылғы Италиялық шолуда су фторирлеу қажет болмауы мүмкін екені, әсіресе тіс шұқулары сирек кездесетін дамыған елдерде айтылды және тіс пастасы мен басқа да жергілікті фтор тіс шұқуларын алдын алудың ең жақсы жолы екені тұжырымдалды.

Fluoride exerts its major effect by interfering with the demineralization mechanism of tooth decay. Tooth decay is an infectious disease, the key feature of which is an increase within dental plaque of bacteria such as Streptococcus mutans and Lactobacillus. These produce organic acids when carbohydrates, especially sugar, are eaten. Technically, this fluoride does not prevent cavities but rather controls the rate at which they develop. When fluoride ions are present in plaque fluid along with dissolved hydroxyapatite, and the pH is higher than 4.5, a fluorapatite like remineralized veneer is formed over the remaining surface of the enamel; this veneer is much more acid resistant than the original hydroxyapatite, and is formed more quickly than ordinary remineralized enamel would be. The cavity prevention effect of fluoride is mostly due to these surface effects, which occur during and after tooth eruption. Although some systemic (whole body) fluoride returns to the saliva via blood plasma, and to unerupted teeth via plasma or crypt fluid, there is little data to determine what percentages of fluoride's anticavity effect comes from these systemic mechanisms. Also, although fluoride affects the physiology of dental bacteria, its effect on bacterial growth does not seem to be relevant to cavity prevention. Fluoride's effects depend on the total daily intake of fluoride from all sources. A rough estimate is that an adult in a temperate climate consumes 0.6 mg/day of fluoride without fluoridation, and 2 mg/day with fluoridation. However, these values differ greatly among the world's regions: for example, in Sichuan, China the average daily fluoride intake is only 0.1 mg/day in drinking water but 8.9 mg/day in food and 0.7 mg/day directly from the air due to the use of high fluoride soft coal for cooking and drying foodstuffs indoors. they include fluoride toothpaste, mouthwash, gel, and varnish, Dental sealants are effective as well, Toothpaste is the only realistic fluoride strategy in many low income countries, where lack of infrastructure renders water or salt fluoridation infeasible. Fluoride toothpaste prevents about 25% of cavities in young permanent teeth, and its effectiveness is improved if higher concentrations of fluoride are used, or if the toothbrushing is supervised. Fluoride mouthwash and gel are about as effective as fluoride toothpaste; fluoride varnish prevents about 45% of cavities. These programs are aimed at children, and have neither targeted nor been evaluated for adults. Other public health strategies to control tooth decay, such as education to change behavior and diet, have lacked impressive results. Although fluoride is the only well documented agent which controls the rate at which cavities develop, it has been suggested that adding calcium to the water would reduce cavities further. Other agents to prevent tooth decay include antibacterials such as chlorhexidine and sugar substitutes such as xylitol. Two proposed approaches, bacteria replacement therapy (probiotics) and caries vaccine, would share water fluoridation's advantage of requiring only minimal patient compliance, but have not been proven safe and effective. Other experimental approaches include fluoridated sugar, polyphenols, and casein phosphopeptide–amorphous calcium phosphate nanocomplexes. A 2007 Australian review concluded that water fluoridation is the most effective and socially the most equitable way to expose entire communities to fluoride's cavity prevention effects. A 2007 Italian review suggested that water fluoridation may not be needed, particularly in the industrialized countries where cavities have become rare, and concluded that toothpaste and other topical fluoride are the best way to prevent cavities worldwide.

Дүниежүзілік таралуы

[[Файл:Флюоридтелген судың кеңістігі әлемде.svg|350px|thumb|alt=Әлем картасы, елдерді сұр, ақ және түрлі қызыл түстерде көрсетеді. АҚШ және Австралия жарқын қызыл түске ие (суретте 60–80% ретінде көрсетілген). Бразилия мен Канада орташа қызғылт түсті (40–60%). Қытай, Батыс Еуропаның көп бөлігі және Орталық Африка ашық қызғылт түсті (1–20%). Германия, Жапония, Нигерия және Венесуэла ақ түсті (<1%).|2012 жылғы жағдай бойынша флюоридтелген суды алатын халықтың пайызы, жасанды және табиғи флюоридтеуді қоса алғанда: ол АҚШ-тан тыс көптеген елдер мен аумақтарда әртүрлі деңгейде енгізілген, оның ішінде Аргентина, Австралия, Бразилия, Канада, Чили, Колумбия, Гонконг, Ирландия, Израиль, Корея, Малайзия, Жаңа Зеландия, Филиппин, Сербия, Сингапур, Испания, Ұлыбритания және Вьетнам. 2004 жылы Батыс Еуропадағы 13,7 миллион адам, ал АҚШ-тағы 194 миллион адам жасанды түрде флюоридтелген суды қолданды. Табиғи флюоридтелген суды әлем халқының шамамен 4% пайдаланады, оның ішінде Аргентина, Франция, Габон, Ливия, Мексика, Сенегал, Шри-Ланка, Танзания, АҚШ және Зимбабве. Кейбір аймақтарда, әсіресе Африка, Қытай және Үндістанның кейбір бөліктерінде табиғи флюоридтілік ұсынылған деңгейден асып түседі. Кейбір елдерде, соның ішінде Финляндияда, Германияда, Жапонияда, Нидерландыда және Швейцарияда суға флюорид қосу тоқтатылды. Израиль 2014 жылы білім беруді, медициналық бақылауды және фторлы өнімдер мен қоспаларды қолдануды қамтитын тіс денсаулығын жақсарту бағдарламасын іске асырған кезде, суды міндетті түрде флюоридтеудің қажеті жоқ екенін бағалап, "флюоридтелген суды жеткізу оны қаламағандарды да фторлы суды тұтынуға мәжбүрлейді. Сондықтан бұл тәсіл әлемнің көп бөлігінде қабылданбайды" деді.

Тарих

Ашық жерде үш ер адамның бір баланы көтеріп тұрған суреті. Сол жақтағы адамның қысқа ақ сақалы мен мұрты, бас киімі және үш бөліктен тұратын костюмі бар. 1909 жылы Фредерик Маккей түсірген сурет, сол жақтағы G. V. Black, Isaac Burton және F. Y. Wilson Колорадоның қоңыр дақтарын зерттейді. Су фторидтеуінің тарихын үш кезеңге бөлуге болады. Біріншісі (шамамен 1801–1933 жж.) – Колорадоның қоңыр дақтары деп аталатын тіс эмалінің пайда болу себептерін зерттеу. Екіншісі (1933–1945 жж.) фтор концентрациясы, фторлы ауру және тіс кариесі арасындағы байланысты қарастырды және фтордың орташа деңгейі қуыстың алдын алатынын анықтады. Үшінші кезең 1945 жылдан бастап, фторидті қоғамдық сумен жабдықтауға енгізуге бағытталды. 19 ғасырдың бірінші жартысында зерттеушілер фтордың тістерде, сүйектерде және ауыз суда әртүрлі мөлшерде кездесетінін анықтады. Екінші жартысында олар фтордың тіс шіріуіне қарсы қорғауға көмектесетінін болжады, диетаны фтормен толықтыруды ұсынды және себебі белгісіз (қазір ауыр фторлы тіс деп аталады) дақты эмальді байқады. 1874 жылы неміс денсаулық сақтау қызметкері Карл Вильгельм Эуген Эрхардт тісті сақтау үшін калий фторидін қолдануды ұсынды. 1892 жылы британдық дәрігер Джеймс Крихтон Браун сөз сөйлегенде, диетадағы фтордың жетіспеуі "өте оңай шіритін" тістерге әкелгенін айтты және "келесі ұрпақтың тістерін нығайту үшін тамақта фторды қандай да бір қолайлы табиғи түрінде қайта енгізуді" ұсынды. АҚШ-та су фторидтеуінің негізі тіс дәрігері Фредерик Маккейдің (1874–1959) зерттеулері болды. Маккей отыз жыл бойы Колорадоның қоңыр дақтарының себептерін зерттеді, оның нәтижесінде дақты, бірақ қуыссыз тістер пайда болды; G. V. Black және басқа зерттеушілердің көмегімен ол себебі фтор екенін анықтады. 1925 жылы Ұлыбританиялық тіс дәрігері Норман Эйнсворт алғаш рет дақ пен тіс шіріуінің жоқтығы арасындағы статистикалық байланысты жариялады. 1931 жылы Alcoa компаниясының химияшысы H. V. Churchill алюминий мен дақтың арасындағы байланысқа алаңдап, дақтар жиі кездесетін бірнеше аймақтан суды талдады және фтордың ортақ фактор екенін анықтады. 60 жастағы, қысқа шашы бар, пальто мен галстук киген, оң жағына сәл бұрылып, камераға қарап тұрған адамның бас және иық суреті. H. Trendley Dean 1931 жылы фтордың зиянын зерттеуге кірісті, бірақ 1950 жылға қарай фтордың аз мөлшердегі қуыстың алдын алу әсерін көрсетті. 1930-жылдары және 1940-жылдардың басында H. Trendley Dean және жаңа құрылған АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институтындағы әріптестері фтор концентрациясы шамамен 1 мг/л болғанда орташа климаттық аймақтарда тіс шіріуінің едәуір азайғанын, сондай-ақ фторлы аурудың күшеюін, бірақ медициналық немесе эстетикалық алаңдаушылық тудырмайтын деңгейге дейін көрсеткен бірнеше эпидемиологиялық зерттеулер жариялады. Басқа зерттеулер фтордың 8 мг/л деңгейі жоғары аймақтарда да басқа маңызды зиянды әсерлерді анықтаған жоқ. Фторидті қосу қуыстардың пайда болуын болдырмайды деген гипотезаны тексеру үшін Dean және оның әріптестері 1945 жылдың 25 қаңтарынан бастап Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласында суды фторидтеу арқылы бақыланатын тәжірибе жүргізді. 1950 жылы жарияланған зерттеу нәтижелері қуыстардың едәуір азайғанын көрсетті. Тіс шіріуінің айтарлықтай төмендегені АҚШ-тан тыс маңызды зерттеулерде де байқалды, оның ішінде Канададағы Брантфорд-Сарния-Стратфорд зерттеуі (1945–1962), Нидерландыдағы Тиль-Кулемборг зерттеуі (1953–1969), Жаңа Зеландиядағы Гастингс зерттеуі (1954–1970) және Ұлыбританиядағы Денсаулық сақтау департаментінің зерттеуі (1955–1960). Басқа елдерде де осыған ұқсас үрдіс байқалды. Адам басына шаққандағы қант тұтыну бойынша әлемде көш бастап, әлемдегі ең нашар тістері бар Жаңа Зеландия 1953 жылы фторидтеуді бастады, ал 1968 жылға қарай су құбырымен қамтамасыз етілген халықтың 65% -ы фторидтеуді қолданды. Фторидтеу Бразилияға 1953 жылы енгізілді, 1974 жылдан бастап федералды заңмен реттеліп, 2004 жылға қарай халықтың 71% -ы қолданды. Ирландия Республикасында фторидтеу 1960 жылы заңдастырылды, ал конституциялық шақырудан кейін Дублин мен Корк қалалары 1964 жылы оны бастады.

thumb|left|upright|alt=Faded, grainy image of three men in the outdoors, holding up a boy. The man on the left has a short white beard and mustache, a hat, and a three piece suit.|1909 photograph by Frederick McKay of G. V. Black (left), Isaac Burton and F. Y. Wilson, studying the Colorado brown stain

The history of water fluoridation can be divided into three periods. The first (c. 1801–1933) was research into the cause of a form of mottled tooth enamel called the Colorado brown stain. The second (c. 1933–1945) focused on the relationship between fluoride concentrations, fluorosis, and tooth decay, and established that moderate levels of fluoride prevent cavities. The third period, from 1945 on, focused on adding fluoride to community water supplies. In the first half of the 19th century, investigators established that fluoride occurs with varying concentrations in teeth, bone, and drinking water. In the second half they speculated that fluoride would protect against tooth decay, proposed supplementing the diet with fluoride, and observed mottled enamel (now called severe dental fluorosis) without knowing the cause. In 1874, the German public health officer Carl Wilhelm Eugen Erhardt recommended potassium fluoride supplements to preserve teeth. In 1892 the British physician James Crichton Browne noted in an address that fluoride's absence from diets had resulted in teeth that were "peculiarly liable to decay", and who proposed "the reintroduction into our diet of fluorine in some suitable natural form to fortify the teeth of the next generation". The foundation of water fluoridation in the U. S. was the research of the dentist Frederick McKay (1874–1959). McKay spent thirty years investigating the cause of what was then known as the Colorado brown stain, which produced mottled but also cavity free teeth; with the help of G. V. Black and other researchers, he established that the cause was fluoride. The first report of a statistical association between the stain and lack of tooth decay was made by UK dentist Norman Ainsworth in 1925. In 1931, an Alcoa chemist, H. V. Churchill, concerned about a possible link between aluminum and staining, analyzed water from several areas where the staining was common and found that fluoride was the common factor. thumb|upright|alt=Head and shoulder of a 60 ish man with a flattop haircut and in a coat and tie, looking directly at camera with head tilted to his right and a slight smile.|H. Trendley Dean set out in 1931 to study fluoride's harm, but by 1950 had demonstrated the cavity prevention effects of small amounts. In the 1930s and early 1940s, H. Trendley Dean and colleagues at the newly created U. S. National Institutes of Health published several epidemiological studies suggesting that a fluoride concentration of about 1 mg/L was associated with substantially fewer cavities in temperate climates, and that it increased fluorosis but only to a level that was of no medical or aesthetic concern. Other studies found no other significant adverse effects even in areas with fluoride levels as high as 8 mg/L. To test the hypothesis that adding fluoride would prevent cavities, Dean and his colleagues conducted a controlled experiment by fluoridating the water in Grand Rapids, Michigan, starting 25 January 1945. The results, published in 1950, showed significant reduction of cavities. Significant reductions in tooth decay were also reported by important early studies outside the U. S., including the Brantford–Sarnia–Stratford study in Canada (1945–1962), the Tiel–Culemborg study in the Netherlands (1953–1969), the Hastings study in New Zealand (1954–1970), and the Department of Health study in the U. K. (1955–1960). In some other countries the pattern was similar. New Zealand, which led the world in per capita sugar consumption and had the world's worst teeth, began fluoridation in 1953, and by 1968 fluoridation was used by 65% of the population served by a piped water supply. Fluoridation was introduced into Brazil in 1953, was regulated by federal law starting in 1974, and by 2004 was used by 71% of the population. In the Republic of Ireland, fluoridation was legislated in 1960, and after a constitutional challenge the two major cities of Dublin and Cork began it in 1964;

Экономика

Флюоридтеудің құны 1999 жылы шамамен $0.72 болса, орташа есеппен соңғы жылдары бір адамға шаққанда шамамен <есептелген сома> тең (диапазоны: 1999 жылы $0.17 шамамен <есептелген сома> соңғы жылдары – 1999 жылы $7.62 шамамен <есептелген сома> соңғы жылдары; осы абзастағы барлық шығындар АҚШ үшін көрсетілген). Салыстыру үшін, флюоридті тіс пастасының құны 1999 жылы шамамен $6.0 болса, соңғы жылдары шамамен <есептелген сома> – $12.0, 1999 жылы шамамен <есептелген сома> соңғы жылдары бір адамға шаққанда, тістерін басқа себептермен тазалайтындар үшін қосымша шығын жоқ; ал тіс тазалау және флюоридті лак немесе гельді қолдану құны 1999 жылы шамамен $66.0 болса, соңғы жылдары шамамен <есептелген сома> бір адамға шаққанда. Ең нашар жағдайды ескере отырып, кішкентай қалалар үшін тиімділіктің ең төменгі деңгейі мен операциялық шығындардың ең жоғары деңгейімен флюоридтеудің құны 1999 жылы $11.0 болса, соңғы жылдары сақталған тіс шіруінің бір беті үшін шамамен $17.0, ал оны қалпына келтіру үшін 1999 жылы $65.0 болса, соңғы жылдары шамамен <есептелген сома> тең. Өнеркәсіптік дамыған елдерде тіс флюорозын емдеуге жұмсалатын қаражаттың мөлшері белгісіз, себебі бұл көбінесе жұтылған тіс пастасынан түскен фторидке байланысты. 2002 жылы АҚШ-та жасалған зерттеуде бірінші тұрақты молярларды герметикалау, егер олар жылына 0.47 беттен тез шірісе, шығынды үнемдеуге көмектеседі, ал су флюоридтеуі жалпы шіру көрсеткіші жылына 0.06 беттен асса, шығынды үнемдеуге мүмкіндік береді. 1974-1992 жылдар аралығындағы АҚШ деректеріне сәйкес, су флюоридтеуі енгізілген қауымдастаста тіс емханаларындағы қызметкерлер саны мен тіс емханаларының саны айтарлықтай төмендеген. Деректерге сүйенсек, кейбір стоматологтар сұраныстың өзгеруіне жауап ретінде фторидтелмеген аймақтарға көшіп, мамандану бойынша қайта оқудан өтеді.

Fluoridation costs an estimated $0.72 in 1999 is equivalent to about <calculated amount> in recent years per person year on the average (range: $0.17 in 1999 is equivalent to about <calculated amount> in recent years–$7.62 in 1999 is equivalent to about <calculated amount> in recent years; all costs in this paragraph are for the U. S. By comparison, fluoride toothpaste costs an estimated $6.0 in 1999 is equivalent to about <calculated amount> in recent years–$12.0 in 1999 is equivalent to about <calculated amount> in recent years per person year, with the incremental cost being zero for people who already brush their teeth for other reasons; and dental cleaning and application of fluoride varnish or gel costs an estimated $66.0 in 1999 is equivalent to about <calculated amount> in recent years per person year. Assuming the worst case, with the lowest estimated effectiveness and highest estimated operating costs for small cities, fluoridation costs an estimated $11.0 in 1999 is equivalent to about <calculated amount> in recent years–$17.0 in 1999 is equivalent to about <calculated amount> in recent years per saved tooth decay surface, which is lower than the estimated $65.0 in 1999 is equivalent to about <calculated amount> in recent years to restore the surface It is not known how much is spent in industrial countries to treat dental fluorosis, which is mostly due to fluoride from swallowed toothpaste. A 2002 U. S. review estimated that on average, sealing first permanent molars saves costs when they are decaying faster than 0.47 surfaces per person year whereas water fluoridation saves costs when total decay incidence exceeds 0.06 surfaces per person year. U. S. data from 1974 to 1992 indicate that when water fluoridation is introduced into a community, there are significant decreases in the number of employees per dental firm and the number of dental firms. The data suggest that some dentists respond to the demand shock by moving to non fluoridated areas and by retraining as specialists.

Дау

Су фторирлеуге қатысты дау-дамай қоғамдық сумен жабдықтаудың фторирленуіне байланысты саяси, моральдық, этикалық, экономикалық және қауіпсіздік алаңдаушылықтарынан туындайды. Дамып келе жатқан және дамыған елдердегі мұқтаж топтар үшін халықаралық және ұлттық агенттіктер, сондай-ақ әлемдегі тіс дәрігерлерінің қауымдастықтары су фторирлеудің қауіпсіздігі мен тиімділігін қолдайды және бұл жалпы қоғамдық мүдде мен жеке құқықтар арасындағы моральдық конфликтті тудырады.