Кіріспе

Америкалық опералық сопрано (1897–1981)

Роза Понзилло, Роза Понселл (22 қаңтар 1897 – 25 мамыр 1981) – американдық опералық драмалық сопрано. Ол негізінен Нью-Йорк Метрополитен Операсында ән шырқады және ХХ ғасырдың ең ұлы сопраноларының бірі деп есептеледі.

Ерте өмір

Ол 1897 жылдың 22 қаңтарында Коннектикут штатының Мериден қаласында үш баланың кенжесі ретінде дүниеге келді. Отбасы қаланың батыс жағында, көбінесе Италияның оңтүстігінен келген иммигранттар тұратын ауданда, бастапқыда Льюис даңғылы мен Бартлетт көшесінің қиылысында, содан кейін Понселл туған Фостер көшесінде тұрды, үш жасында Спрингдейл даңғылына көшіп кетті. Оның ата-анасы Казерта қаласына жақын Каяццодан келген итальяндық иммигранттар еді. Понселл өте ерте жасында ерекше дамыған дауысқа ие болды және, кем дегенде, алғашқы жылдары, дауыстық жаттығуларсыз, тек табиғи қабілетімен ғана ән айтты. Керісінше, пианинодағы ерте дағдысы (жергілікті музыка мұғалімі, жақын маңдағы католик шіркеуінің органшысы Анна Райан тәрбиеледі) Розаны вокалдық емес, аспаптық музыкаға бейімдегендей болды. Бірақ, сол кезде кабаре әншісі болуға тырысқан үлкен әпкесі Кармеланың ықпалымен, Роза Мерьденде және оның айналасындағы кинотеатрларда үнсіз фильмдерге сүйемелдеуші ретінде жұмыс істегенде, көрермендеріне танымал балладаларды орындап, кинопроектор фильмдерді ауыстырғанда ән шырқады. 1914 жылға қарай, әнші ретіндегі оның беделі Йель университетіне жақын Нью-Хейвендегі ең ірі кинотеатрлардың бірі – Сан-Карлино театрында ұзақ мерзімді жұмысқа ие болуына әкелді.

Водевиль

Ол кезде Кармела 1912 жылы Бродвей мюзиклі "Брайтоннан келген қыз" ролімен дебют жасағаннан кейін вадевильде танымал әнші болған. Үш жылдан кейін, 1915 жылы Кармела Розаны өзінің вадевиль агентіне сынаққа алып келді. Розаның салмағы айтарлықтай артық болғанына қарамастан (үлкен әпкесі модель болғандықтан, Розаның дене бітімі күрт контраст құрады), Роза дауысымен таң қалдырды және оны Кармеламен "қарындас дуэт" ретінде орындау үшін жалдады. 1915 және 1918 жылдар аралығында Понзильо сестер (сонымен қатар "Осы сәнді итальяндық қыздар" деп те аталды) Кит вадевильдік айналымында басты орындаушыларға айналды, Киттің барлық ірі театрларында өнер көрсетіп, осы процесте айтарлықтай табыс тапты. Сестердің қойылымында дәстүрлі балладалар, танымал итальяндық әндер, опералық ариялар мен дуэттер болды. 1918 жылы Кармела мен Роза Кит вадевильдік айналымынан айтарлықтай жалақыны көтеруді талап етті, нәтижесінде олардың қойылымы тоқтатылды. Сол кезде Кармела Нью-Йоркте белгілі дауыс мұғалімі және агент Уильям Торнерден сабақ алды. Торнер Розаны сынақтан өткізді және оған сабақ беруге келісті. (Роза кейіннен Торнердің оған дауыс сабақтары бергенін жоққа шығарды, бірақ оның бұл мәселедегі мәлімдемелері өзара қайшы.) Алғашында Розаның болашақ перспективалары Кармеланың мүмкіндіктеріне қарағанда оған аз әсер еткенімен, Торнер пікірін өзгертті. Көп ұзамай Торнер "Метрополитен Опера" театрының жұлдызы, әйгілі тенор Энрико Карузоны Кармела мен Розаның әнін тыңдау үшін студиясына шақырды. Карузо әуесқой әншілерді тыңдау туралы сұрағанда әдетте сақ болды, бірақ Розаның дауысы оны қатты таң қалдырды. Ол Роза үшін Met бас менеджері Джулио Гатти Касаццаның қатысуымен сынақ ұйымдастырды. Гатти Розаның ән айтуына да бірдей таң қалды және оған Met-тің 1918/1919 жылғы маусымына келісімшарт ұсынды.

Метрополитен операсының тұңғышы және опералық мансабының алғашқы кезеңдері

Роза Понселл 1918 жылғы 15 қарашада, Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғалы бірнеше күн өткен соң, Вердидің «Тағдыр күші» операсында Леонора рөлінде Карузо мен Джузеппе Де Луканың қатысуымен Метрополитен опера театрында тұңғыш рет сахнаға шықты. Бұл оның опера сахнасындағы алғашқы өнері болды. Ол Карузоның қасында болуға қатты қорқыныш сезінді, және өте күшті шаршауға қарамастан (ол опералық карьерасы бойы осыдан зардап шекті), ол көрермендер мен сыншылардың екеуінен де зор табысқа жетті. «Нью-Йорк Таймс» газетінің сыншысы Джеймс Хунекер: «Қандай үміт беретін дебют! Оның жеке сүйкімділігіне қоса, ол табиғи әдемі дауысқа ие, ол алтын кен орны болуы мүмкін; әйтеке шексіз, оның төменгі және ортаңғы, қараңғы, бай және икемді, жоғары регистрде жарқыраған дауысы – таза алтын». Леонорадан басқа, Понселлдің 1918/19 маусымдағы рөлдеріне «Кавалерия рустикана» операсынан Сантуцца, Вебердің «Оберон» операсынан Рейза және Джозеф Карл Брейльдің «Аңыз» пьесасының (сәтті болмаған) әлемдік премьерасындағы Кармелита кірді. Келесі Мет маусымдарында Понселлдің рөлдеріне «Жуйе» (Карузоның Элеазарына қарсы, оның 1921 жылы қайтыс болғанға дейінгі соңғы жаңа рөлі), «Уильям Телль», «Эрнани», «Трубадур», «Аида», «Джоконда», «Дон Карлос», «Африкалық», «Үш патшаның махаббаты», «Андреа Шенье», «Весталь» және көптеген адамдар оның ең үлкен жетістігі деп санайтын, Беллинидің «Норма» рөлі кірді, ол 1927 жылы Метрополитенде қайта қойылды. Опералық қызметінен басқа, Метрополитенде орталасатын Понселл табысты концерттік карьераға да ие болды. Батыс жағалауына жасаған турнесінде 1927 жылғы 14 наурызда Санта-Барбара қаласындағы Лоберо театрында пианист Стюарт Росспен бірге Қоғамдық өнер қауымдастығының Музыкалық бөлімінің «Суретшілер сериясы» аясында өнер көрсетті. Карьерасы дамыған сайын, Понселл өзінің менеджері арқылы әр Метрополитен опера маусымынан бұрын және кейін көбірек концерттер мен одан да жоғары гонорарлар туралы келісімдер жасады.

Шетелдегі өнерлері мен кейінгі опералық мансабы

АҚШ-тан тыс жерлерде Понселл тек Лондонның Ковент-Гарденінде (үш маусым бойы) және Италияда (өз сөзімен айтқанда, анасына Италияда ән айтатынына берген уәдесін орындау үшін) ғана ән шырқады. 1929 жылы Понселл еуропалық дебютін Лондондағы Ковент-Гардендегі Корольдік опера театрында жасады. Оған дейін оның мансабы толығымен Америкада дамыды. 1929 жылы Ковент-Гарденде Понселл екі рөлде өнер көрсетті: Норма мен Джоконда. Ол үлкен жетістіске жетті және әдетте қатал болатын лондондық көрермендердің ыстық ықыласына бөленді. 1930 жылы Понселл Лондонға «Норма», «L'amore dei tre re» және «La traviata» (Виолетта рөліндегі алғашқы өнер көрсетулері) үшін оралды. 1931 жылы Лондондағы соңғы маусымында ол «La forza del destino», «Fedra» (оның жаттықтырушысы және ұзақ жылғы досы Романо Романидің операсы) және «La traviata» қойылымдарын қайтадан орындады. 1933 жылы Понселл Италиядағы жалғыз өнер көрсетуін Флоренциядағы Maggio Musicale-де «La vestale» операсынан Джулия рөлінде орындады. Лондондағыдай, көрермендер де зор қуанышқа бөленді. Екінші қойылымда Понселл «O nume tutelar» ариясын қосымша орындауға мәжбүр болды. Оның жетісімі соншалық болды, ол Миланның Ла Скала театрында өнер көрсету мүмкіндігін қарастырды, бірақ Флоренциядағы көрермендердің әйгілі тенор Джакомо Лаури Вольпиге жасаған қатыгездігін (жоғары нотада дауысының шығуы) көргеннен кейін, итальян операсының талапкер көрермендерімен өзін сынаудан бас тартты. Лондон мен Флоренциядағы өнер көрсетулерінен басқа, Понселл АҚШ-тан тыс жерде ешқашан ән айтпады. 1930-шы жылдары Понселл Метрополитен операсының репертуарына жаңа рөлдер қосып, өнер көрсетулерін жалғастырды. 1930 жылы ол 1931 жылы Нью-Йоркте Виолетта рөлінде алғаш рет өнер көрсетті, ол Лондонда үлкен жетістікке ие болған рөл еді, бірақ Нью-Йорк сыншыларынан әртүрлі баға алды, олардың кейбіреулері оның түсіндіруін тым күшті және драмалық деп тапты. Сыншы В. Дж. Хендерсон: «Бұл көрнекті сопрано әр нөмірді жарық сезімдермен беруге тырысты», - деп жазды. «Вердидің қайғылы бейнесін ауыр деммен трагедияға айналдыру әрекеті өте өкінішті болды». 1931 жылы ол Монтемеццидің «Зорайма түні» атты тағы бір сәтсіз премьерасында өнер көрсетті, ол ешқандай із қалдырмады. Сол кездегі көптеген опера әншілері сияқты, ол Голливудқа қысқа сапар жасап, Metro Goldwyn Mayer және Paramount Pictures студиялары үшін экрандық сынақтардан өтті, бірақ ештеңе шықпады. 1935 жылы Понселл Метте алғаш рет Кармен рөлін орындады. Рөлге жан-жақты дайындалғанмен және үлкен халыққа жол тартқанмен, Понселл Нью-Йорк сыншыларынан, әсіресе New York Times газетіндегі Олин Даунстен, оның қатал сыннан («Біз Мисс Понселлді ешқашан осылай нашар ән айтқанын естіген емеспіз және бұл рөлді осылай реңсіз және сенімсіз ойналғанын сирек көрдік») қатты жарақат алды. Метрополитендегі соңғы екі маусымында Понселл Сантуцца мен Кармен рөлдерін орындады, бұл рөлдер оның жоғарғы тіркелісіне салмақ салған жоқ. Мет менеджментімен репертуарға қатысты келіспеушіліктер оны 1937/38 маусымында компаниямен келісімшартын жаңартпауға итерді. Оның соңғы опералық өнер көрсетуі 1937 жылдың 22 сәуірінде Кливлендте Мет турнесінде Кармен рөлінде болды.

Зейнеткерлік

Понселл 1937 жылы Кливлендтағы «Кармен» спектаклінен кейін саналы түрде немесе әдейі зейнеткерлікке шыққан жоқ; керісінше, бұл түрлі факторларға жауап ретінде өркендеп дамыған, табиғи бас тарту процесі болды. Олардың ішінде оның жоғары дауыстық диапазонның тарылуы, ол оның жүйкесін күшейткені; «Метрополитен операсының» ұсынған музыкалық репертуарына келісім бермеуіне оның наразылығы (оның Чилеаның «Адриана Лекуврёр» операсын орындағысы келген, онда дауыс диапазоны қолайлы болған, бірақ бас менеджер Эдвард Джонсон операның 1907-1908 жылдардағы «Мет» сахнасындағы нашар қаржылық көрсеткіштеріне байланысты қайта қоюға қарсы болды, тіпті Карузо актерлік құрамда болғанына қарамастан); 21 жыл бойы үздіксіз өнер көрсетудің тудырған физикалық және психикалық шаршауы, сондай-ақ өнер көрсетумен байланысты үдеп келе жатқан алаңдаушылық; 1936 жылы Балтимордың сол кездегі мэрі Карл А. Джексонға үйленуі; және енді өнер көрсетудің талаптарынан босатылған өмірінен ләззат алуы жатты. Осы кезеңді белгілеу үшін Понселл мен Джексон Мэриленд штатының Грин-Спринг-Вэлли аймағында «Вилла Пейс» деп аталатын сәнді вилла салдырды, ол өмірінің соңына дейін сонда тұрды. 1949 жылы Понселдің Джексонмен некесі ажырасып кетті. Бұл ажырасу Понселл үшін ауыр соққы болды, ол жүйкелік құлаудан зардап шекті. Ол енді концерттік немесе опералық сахнада өнер көрсетпесе де, Понселл үйде достарына ән айтуын жалғастырды, олар оның дауысы бұрынғыдай керемет екенін айтты. Бұл 1954 жылы RCA Victor «Вилла Пейс»-ке келіп, Понселдің түрлі әндерін жазғанда нақтыланды. 1940-жылдардың соңында Понселл Балтимор азаматтық опера компаниясының тәлімгеріне айналды, компанияда өнер көрсететін жас әншілерге жаттықтыру мен дауыс сабақтарын берді. Карьерасының басында Балтимор азаматтық операсында оның жетекшілігімен білім алғандардың арасында Беверли Силлс, Шеррилл Милнес, Пласидо Доминго, Джеймс Моррис, Лили Чукасян, Джошуа Хехт және Марта Кинг болды.

Өлім

Понселл 1981 жылы 25 мамырда Балтимор маңындағы Вилла Пейс жеке меншігінде сүйек миының қатерлі ісігімен ұзақ күрескеннен кейін 84 жасында дүние салды. Ол жақын жердегі Друид Ридж зиратында жерленген. "Нью-Йорк Таймс" газетінде Аллен Хьюз жазған өлім хабарында: "Мисс Понселл өзінің керемет дауысының күшімен есімде қалды. Оның дауысы драмалық сопрано ретінде контральттың ең төменгі ноталарынан сәнді, жарқын жоғары Доға дейін оңай өтетіндей болды. Ол колоратура икемділігіне, әдемі трельге, қуатты фортеге, нәзік пианиссимоға және нақты интонацияға ие болды."

Колумбиялық жазбалар

1918 жылы Метрополитен операсында дебюті алдында Понселл Колумбия графофон компаниясымен 5 жылдық келісімшартқа қол қойды. Виктор лейблі әлдеқайда беделді болғанымен, және Карузо сол лейбл үшін жазба жасағанмен, Понселлге Уильям Торнер мен оның көмекшісі және аккомпаниаторы Романо Романи Колумбиямен келісімшартқа қол қоюды кеңес берді, себебі ол компанияның жетекші сопраносы болады, ал Виктордағы көптеген талантты әншілердің бірі ғана емес. Италияда "Федра" операсы сәтті өткен жас композитор Романи сол кезде Колумбия үшін жазба сессияларын жүргізіп тұрды. Оның басшылығымен Понселл Колумбия үшін 44 диск шығарды, олардың ішінде ол ешқашан сахнада орындамаған опералардан ариялар да болды, мысалы, "Лохенгрин", "Тоска", "Ла Богема", "Мадам Баттерфляй" және "I vespri siciliani". Оның Колумбиядағы барлық жазбалары акустикалық әдіспен жасалған. 1923 жылы Колумбияда жазған Уильям Телл операсынан "Selva opaca" әні Понселлдің барлық акустикалық жазбаларының ішінде ең сүйіктісі болды, өйткені ол сол кездегі дауысы мен өнерін ең нақты бейнелейтініне сенді. Колумбия дискілерінің арасында оның Кармеламен бірге орындаған вадевилл хиттерінен үш дуэт ерекше қызығушылық тудырады, соның ішінде Беллинидің "Норма" операсында да орын алуға болатын, бірақ Шотландия тауларында сәл жатсырауы мүмкін "Comin' Thro' the Rye" әнінің нұсқасы да бар. Понселлдің Колумбиямен келісімшартқа отырғанына өкінуінің бір себебі – ол Виктор лейблінің эксклюзивті әртісі болған Карузомен бірге жазба жасау мүмкіндігінен айырылды.

Виктор жазбалары

1923 жылы Понселлдің Columbia Records компаниясымен жасасқан келісімшарты аяқталды, ол дереу Victor Talking Machine Company компаниясымен келісімшартқа отырды. Оның 1923 жылдан 1925 жылдың ортасына дейінгі жазбаларының бәрі акустикалық; Victor компаниясы 1925 жылдың наурыз айында электрлік жазуды бастады. Оның электрлік Victor жазбаларының ішінде Понселлдің ең танымал туындылары "Pace, pace mio Dio", "Suicidio!", "Casta diva" және "La vestale" операсынан екі ария бар. Ол сондай-ақ бірнеше ансамбльдерді жазды, олардың ішінде Джованни Мартинеллимен бірге "Аида" операсының толыққанды қабір сахнасы, Марион Телвамен "Mira, o Norma", 1927 жылы оның алғашқы "Норма" операсындағы Адалгиза рөлі және Мартинелли мен Эцио Пинзамен бірге "La forza del destino" триосы бар. Понселл 1939 жылдан кейін студиялық жазбалар жасаған жоқ. 1954 жылы RCA Victor Понселлді студияға қайта оралуға көндіре алмағандықтан, жазу құралдарын Villa Pace-ке алып барып, вестибюльде микрофон орнатты. Понселл дирижер Игорь Чичаговтың фортепианомен сүйемелдеуімен 53 әннің басқа нұсқаларын жазды, олардың көпшілігі екі LP дискіде шықты: "Rosa Ponselle Sings Today" және "Rosa Ponselle in Song". Бұл жазбалар Понселлдің 57 жасында да дауысының тамаша жағдайда екенін, ерекше байлыққа және тереңдікке ие екенін көрсетеді. "Бұл жазбалардың байлығы мен эмоцияның шынайылығы ғана емес, сонымен қатар оның тамаша тәртіптілігі, 1954 жылдың қазанындағы осы орындаулардың ең жақсысы бүгінгі Понселлді 1955 жылғы ұлы әншілермен санасуға лайық суретші ретінде көрсетеді", - деп жазды сыншы Ирвинг Колодин бірінші RCA Victor LP туралы.