Люсия Вестрис: Англиялық әртіс, әнші және театр директоры

Кіріспе

Ағылшын актрисасы, контральто және театр менеджері Люция Элизабет Вестрис (туған есімі Елизавета Люция Бартолоцци; 3 наурыз 1797 – 8 тамыз 1856) – ағылшын актрисасы және контральто опера әншісі, Моцарт пен Россини сияқты композиторлардың шығармаларында өнер көрсеткен. Өз заманында танымал болғанымен, ол театр продюсері және менеджері ретінде көбірек көзге түсті. Өнер жолынан жиған байлығымен Лондондағы Олимпиада театрын жалға алып, Джеймс Планшенің аса танымал бурлеск және экстраваганзаларын қойды, соның арқасында театр атаққа ие болды. Ол басқа басқаратын театрларында да оның шығармаларын қойды.

Ерте өмір және білім

Ол 1797 жылы Лондонда туған, неміс пианинісі Тереза Янсен Бартолоцци мен итальяндық өнер саудагері Гаэтано Стефано Бартолоццидің екі қызының үлкені. Ол музыкант және иммигрант Франческо Бартолоццидің ұлы, белгілі суретші және гравёр, патшаның ресми гравюрашысы болып тағайындалған. Гаэтано Бартолоцци табысты өнер сатушы болды, ал отбасы 1798 жылы бизнесін сатқаннан кейін Еуропаға көшіп кетті. Олар Венецияға жетуден бұрын Париж мен Венада болды, онда француз басқыншылығы кезінде мүлкі тоналған екенін білді. Жұбайлар Лондонда ажырасып, Тереза қыздарын асырау үшін фортепианодан сабақ берді. Лусия музыкамен шұғылданды және ән дауысы мен би өнерімен көзге түсті. Ол 16 жасында француз балет бишісі Огюст Арманд Вестриске, флоренциялық бишілер әулетінен шыққан ұрпаққа тұрмысқа шықты, бірақ күйеуі төрт жылдан кейін басқа әйелге қашып, Неапольге кетіп қалды. Дегенмен, ол "Мадам Вестрис" деген сахналық есіммен ән айту және актерлық өнермен кәсіби түрде айналыса бастағандықтан, мансабының соңына дейін осы есімді сақтап қалды.

Мансап

1815 жылы 18 жасында оның контральто дауысы мен тартымды келбеті Мадам Вестриске Италия операсындағы алғашқы басты рөлін – Петер Винтердің «Прозерпинаның қашқыны» операсындағы Прозерпина рөлін сыйлады. Ол 1816 жылы Мартин и Солердің «Una cosa rara» операсында ән шырқады және Моцарттың «Cosi fan tutte» және «Фигароның үйлену тойы» операларында Дорабелла мен Сузанна рөлдерін орындады. Ол Лондон мен Парижде бірден табысқа жетті. Франция астанасында ол кейде Théâtre Italien және басқа да театрларда өнер көрсетті. Алайда, ол Корнельдің «Хорас» драмасында Франсуа Жозеф Талмамен бірге Камилла рөлін ойнаған француз театрында трагикалық актриса ретінде өнер көрсетті деген аңыз шындыққа сай келмейді. Қателік Талманың «Муаруаттарын» дұрыс түсінбеуден туды, онда актер 1790 жылы «Мадам Вестрис» эпизодын еске алады, ол бірнеше жылдан кейін туған Елиза Люсия Вестрис емес, Анжиоло Вестристің әйелі Франсуаза Мари Розетт Гурго, яғни Елиза Люсияның күйеуінің әпкесі, Талманың сахнада ерекше реалистік ежелгі римдік костюмде аяқтары ашық күйде пайда болғанына қатты ренжіді. Аңыз алғаш рет 1847 жылы, Мадам Вестрис тірі кезінде, Томас Маршаллдың британдық актерлер мен актрисалар туралы кітабында айтылды. 1888 жылы Джон Уэстленд Марстон оны күлкіге қалдырғаннан кейін, керісінше, Джозеф Найт Мадам Вестрис туралы мақаласында Ұлттық биография сөздігінде шындық деп қабылдады және содан бері негізгі энциклопедиялық дереккөздерде жиі қайта жаңғыртылды. Ақырында, аңызды қазіргі заманғы биографтар жоққа шығарды. Ағылшын тіліндегі алғашқы жетістіктері 1820 жылы 23 жасында Стивен Сторастың «Белградты қоршау» операсында Дрюри Лейнде және Монкриффтің «Жованни» бурлескінде болды. Содан бері ол 1854 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін опера, музыкалық фарстар мен комедияларда ерекше сүйікті болды. Король театрында ол көптеген Россини операларының ағылшын тіліндегі премьераларында ән шырқады, кейде композитордың өзі дирижерлік етті: «La gazza ladra» (Пиппо рөлінде, 1821), «La donna del lago» (Малкольм Гроем рөлінде, 1823), «Ricciardo e Zoraide» (Зомира рөлінде, 1823), «Matilde di Shabran» (Эдоардо рөлінде, 1823), «Zelmira» (Эмма рөлінде, 1824) және «Semiramide» (Арсак рөлінде, 1824). Ол «брюшеске» ерекше көзге түсті, сондай-ақ 1827 жылы Моцарттың «Die Entführung aus dem Serail» (Блонд) және кейіннен 1842 жылы «Фигароның үйлену тойы» (Керубино) Джеймс Планшенің ағылшын тіліндегі арнайы жасалған толық нұсқасында өнер көрсетті. Ол «Cherry Ripe», «Meet Me by Moonlight Alone» (Жозеф Августин Уэйд жазған), «I've been roaming» және т.б. сияқты жаңа әндерді танымал етті. Ол сондай-ақ әлемдік премьераларға қатысып, Исаак Натанның «Алкейд» немесе «Кәсіпорын құпиялары» комикалық операсында Феликс рөлін ойнады (Лондон, Хеймаркеттегі кішкентай театр, 1824), және ең бастысы, Карл Мария фон Вебердің «Ұлы романтикалық және ертегі операсы» Оберондағы Фатима рөлін ойнады. «Оберон» 1826 жылдың 12 сәуірінде Ковент-Гардендегі Корольдік театрда қойылды. Атаққа ие болғанына қарамастан, Мадам Вестрис өзінің «брюшеске» рөлдері үшін толық әлеуметтік қабылдаумен кездеспеді. Оның революциялық әрекеті оның кейіпкеріне консервативті замандастарының қатал шабуылдарын тудырды. Вестристің сахнадағы тәуекелдік әрекеттері оның моральдық және әлеуметтік тазалығының жоқтығын білдірді. Қоғамның наразылығын елемегендіктен, Мадам Вестрис өзінің «брюшеске» рөлдерімен үлкен қаржылық жетістіктерге қол жеткізді және театр индустриясында билік ұстанымына ие болды. Әйелдер театр өндірісіне ерлерге қарағанда аз әсер етті, соның ішінде басқару, меншік және әкімшілік рөлдері болды. Әйелдер өткен отбасылық кәсіпорындардан тәжірибе мен біліктілікке ие болса да, олар көбінесе капиталға қарқынды өнеркәсіптегі кәсіпорындарын қаржыландыру үшін жеткілікті қаржы таба алмады. 1830 жылы Ковент-Гарденнің басшылығы актерлік жалақыны азайтуға тырысқанда, Вестрис өнер көрсетуден байлық жинады және Джон Скотттан Олимпиада театрын жалға алды. Ол жерде ол бірқатар бурлеск пен экстравагансаларды ұсына бастады, ол осы үйді танымал етті. Ол қазіргі драматург Джеймс Планшенің көптеген шығармаларын шығарды, олмен ол сәтті серіктестікке ие болды, оның ішінде сахналық және костюмдер үшін идеялар берді. Содан бері бұл спектакль танымал болып келеді, оның ең соңғы қайта жаңғыруы 2010 жылы Ұлттық театрда болды. Сондай-ақ, ол сопрано Аделаида Кемблді театрға Беллинидің «Норма» және Меркадантенің «Елена да Фелтре» (Елена Уберти деп қайта аталды) ағылшын тіліндегі нұсқаларында таныстырды. Джон Кемблдің қызы, актер менеджері және театр иелерінің бірі, және Сара Сиддонстың немересі Аделаида қысқа ғана мансапқа ие болды, кейін үйленді. Оның Ковент-Гардендегі басшылығы туралы актер Джеймс Робертсон Андерсонның C. J. Mathews-тің автобиографиясындағы ескертпесінде:
«Мадам тамаша менеджер еді, ал Чарльз – жағымды көмекші. Сахнаның артындағы ұйымдастыру жұмысы мінсіз болды, гримеркалар жақсы, қызметкерлер дұрыс таңдалған, қанаттар кез келген бөгетсіз болды, бишілерге флирт жасау үшін жат адамдар мен таяққа сүйенгендерге рұхсат берілмеді, жасыл бөлмеге тек бірнеше жақын достар ғана кіре алды, ол кез келген дворянның қонақ бөлмесінен де жақсы жабдықталған, және олар әрқашан кешкі киімде келді. Барлық мекемеде үлкен әдептілік пен тартіп сақталды, театрдың барлық бөлімдерінде жалпы мазмұнымен қанағаттандырылды және тамаша менеджерлердің қызметтен кетуіне барлық тараптан өкініш білдірілді». Замандас актер Джордж Ванденхофф «Драмалық естеліктерде» былай деді: «Вестристің құрметіне айту керек, ол сөзбен немесе әрекетпен әдептілікті қорғауға ұқыпты ғана емес, сонымен қатар басқалардың қос мағыналы немесе күмәнді ұсыныстарын қалай басу керектігін жақсы білді. Ковент-Гардендегі жасыл бөлме өте жағымды демалыс орны болды, онда қонақ бөлмесінде көтере алмайтын ешқандай сөз немесе сіңісуге рұхсат берілмеді».

In 1815, at age 18, her contralto voice and attractive appearance gained Madame Vestris her first leading role in Italian opera in the title role of Peter Winter's II ratto di Proserpina at the King's Theatre. She also sang in 1816 in Martín y Soler's Una cosa rara and performed the roles of Dorabella and Susanna in Mozart's operas Così fan tutte, and The Marriage of Figaro. She had immediate success in both London and Paris. In the French capital city she occasionally appeared at the Théâtre Italien and various other theatres. A legend that she performed as a tragic actress at the Théâtre Français playing Camille opposite François Joseph Talma in Corneille's Horace has however turned out to be untrue. The mistake was the result of a misreading of Talma's Mémoires wherein the actor narrates an episode in 1790 in which a 'Madame Vestris', not Eliza Lucia Vestris who was born several years later, but Françoise Marie Rosette Gourgaud, the wife of Angiolo Vestris, and thus a great aunt in law of Eliza Lucia's husband, was once scandalized by Talma's showing up bare legged on stage in an unusually realistic ancient Roman costume. The legend was first stated in 1847, when Madame Vestris was still alive, by Thomas Marshall in his book on British actors and actresses, and, after being almost held up to ridicule by John Westland Marston in 1888, it was on the contrary taken as true by Joseph Knight in his article on Madame Vestris in the Dictionary of National Biography, and has since been regularly revived by the main following encyclopaedical sources. Finally, the legend has been refuted by modern biographers of Madame Vestris. Her first hits in English were in 1820 at age 23 at the Drury Lane in Stephen Storace's Siege of Belgrade, and in Moncrieff's burlesque Giovanni in London, From then on she remained an extraordinary favourite in opera, musical farces, and comedies until her retirement in 1854. At the King's Theatre she sang in the English premieres of many Rossini operas, sometimes conducted by the composer himself: La gazza ladra (as Pippo, 1821), La donna del lago (as Malcolm Groeme, 1823), Ricciardo e Zoraide (as Zomira, 1823), Matilde di Shabran (as Edoardo, 1823), Zelmira (as Emma, 1824), and Semiramide (as Arsace, 1824). She excelled in "breeches parts," and she also performed in Mozart operas, such as Die Entführung aus dem Serail (Blonde) in 1827, and later, in 1842, The Marriage of Figaro (Cherubino), in a complete specially crafted English version by James Planché. She was credited with popularizing such new songs as "Cherry Ripe", "Meet Me by Moonlight Alone" (written by Joseph Augustine Wade), "I've been roaming," etc. She also took part in world premieres, creating the role of Felix in Isaac Nathan's comic opera The Alcaid or The Secrets of Office, (London, Little Theatre in the Haymarket, 1824), and, above all, that of Fatima in Oberon or The Elf King's Oath, "the Grand Romantic and Fairy Opera" by Carl Maria von Weber, which was staged at the Theatre Royal, Covent Garden on 12 April 1826.]] Despite her celebrity status and popularity, Madame Vestries was not met with total social acceptance for her breeches roles. Her revolutionary action as an actress spurred vicious attacks on her character by her more conservative contemporaries. Vestries' risqué activities onstage were taken to be representative of her own lack of morality and social purity. Disregarding public backlash, Madame Vestries found great financial achievement with her breeches roles and gained the ability to take a position of power within the theatre industry. Women did not have as much influence over theatrical production as men, including the roles of management, ownership and administration. Though women had the experience and qualifications from past family ventures they were often not able to secure funding enough to finance their ventures in the capital intensive industry. When Covent Garden management sought to reduce the acting payroll in 1830, however Vestris had accumulated a fortune from performing and was able to lease the Olympic Theatre from John Scott. There she began presenting a series of burlesques and extravaganzas—for which she made this house famous. She produced numerous works by the contemporary playwright James Planché, with whom she had a successful partnership, which included him contributing ideas for staging and costumes. The play has been popular ever since, receiving its most recent revival at the National Theatre in 2010. She also introduced the soprano Adelaide Kemble to the theatre in English versions of Bellini's Norma and Mercadante's Elena da Feltre (renamed Elena Uberti). A daughter of John Kemble, actor manager, and one of the theatre's owners, and niece of Sarah Siddons, Adelaide had a sensational but short career before retiring into marriage. About her time in charge at Covent Garden, a note by the actor James Robertson Anderson reported in C. J. Mathews's autobiography, says:
Madame was an admirable manager, and Charles an amiable assistant. The arrangements behind the scenes were perfect, the dressing rooms good, the attendants well chosen, the wings kept clear of all intruders, no strangers or crutch and toothpick loafers allowed behind to flirt with the ballet girls, only a very few private friends were allowed the privilege of visiting the green room, which was as handsomely furnished as any nobleman's drawing room, and those friends appeared always in evening dress There was great propriety and decorum observed in every part of the establishment, great harmony, general content prevailed in every department of the theatre, and universal regret was felt when the admirable managers were compelled to resign their government. Another contemporary actor George Vandenhoff in Dramatic Reminiscences also bears testimony to the fact that: ‘To Vestris's honour, she was not only scrupulously careful not to offend propriety by word or action, but she knew very well how to repress any attempt at double entendre, or doubtful insinuation, in others. The green room in Covent Garden was a most agreeable lounging place, from which was banished every word or allusion that would not be tolerated in a drawing room.’

1840 жылдардың соңында Вестрис қарыздары мен күйеуінің қарыздарының салдарынан және сіңілісінің балаларын тәрбиелеуге кіріскендіктен сахнада азая бастады. Оның соңғы өнері (1854) Мэттьюстің пайдасына Мадам де Жирарденнің «La Joie fait peur» романының бейімделуі болды, «Бұлттар арқылы күн» деп аталды. Ол 1856 жылдың 8 тамызында Фулхэмдегі үйінде, Гроув Лоджда қайтыс болды. Оның музыкалық жетістіктері мен білімі операда ерекше көзге түсуге жеткіліксіз болды, ал жоғары комедияда ол орташа жетістікке жетті. Бірақ «Сүйіктінің қарызы», «Пол Прай», «Теңіздік келісімдер» сияқты пьесаларда ол «керемет және тартымды» болды. Алайда, көптеген бақылаушылар (соның ішінде Чорли) «оның заманының ең ұлы ағылшын опералық контральтосы болмағаны үшін оны кешіре алмады».

Әйелдерге автономиядан бас тартқан және өздерінің өмірін және ақшасын басқара алмайды, тіпті жүздеген адамдарды жұмысқа орналастыратын бизнес жүргізе алмайды деген сенімге тәрбиеленген заманда Вестрис өте тамаша бизнесмен болды. Ол театрларды басқарды, актерлердің әртүрлі тобымен пьесаларды гастрольде сақтады және Вестриспен болған апатты тәжірибесінен кейін американдық биліктің шекарадан өтуге рұқсат беруі үшін ғана қайтадан үйленді. Люсия Элизабет Вестрис 19 ғасырда британдық театр мен әдет-ғұрыптар тарихындағы көрнекті тұлға болды. Ол Кенсал Грин зиратында жерленген.