Кіріспе
Булакан муниципалитеті, ресми түрде Булакан муниципалитеті, Филиппиннің Булакан провинциясындағы 1-сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы санақ бойынша халқы 81 232 адамды құрайды. Бұл Маниланың солтүстігінде орналасқан. Филиппиннің ең көне қалаларының бірі саналатын Булакан, алғашқыда Провинция де ла Пампанганың енкомиендасы немесе астанасы болды, содан кейін американдық оккупацияның басында Малолосқа көшірілместен бұрын Булакан провинциясының алғашқы астанасы атанды. Булакан муниципалитетін атау үшін "c" немесе "k" әріптерін қолдану мәселесінде Булаканның жаңа провинциялық әкімшілік кодексі (№ C 004, 2007 жыл) 2-тараудың 15-бабында "Булакан" сөзі муниципалитетті және провинцияның алғашқы астанасын білдіреді, ал "Булакан" провинцияның өзіне қатысты деп көрсетеді.
the municipality
Bulakan, officially the Municipality of Bulakan , is a 1st class municipality in the province of Bulacan, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 81,232 people. It is north of Manila. Bulakan, which is one of the oldest towns in the Philippines, became the encomienda or capital of the Provincia de la Pampanga, and later became the first capital of the Province of Bulacan before it was moved to Malolos early during the American occupation. With regards to whether to use the letters "c" or "k" to refer to the municipality of Bulakan, the New Provincial Administrative Code of Bulacan (Ordinance no. C 004) of 2007 states on Chapter 2, Section 15 that the word "Bulakan" stands for the municipality and first capital of the province while "Bulacan" refers to the province itself.
Этимология
Қаланың аты тагалог тіліндегі "bulak" сөзінен шыққан, ол ағылшын тілінде мақта деген мағынаны білдіреді. Аймақта мақтаның көп мөлшерде өсуіне байланысты оған Булакан деген ат қойылған.
Тарих
Августиндер 1575 жылы Булаканды Конвенто-де-Тондоның визитасының бірі ретінде, оның министрі Фрай Алонзо Альварадо, OSA басшылығымен құрды. 1578 жылы ол қалалық приход және монастырь болып құрылды, ол Нуэстра Сеньора де ла Асунсьонның қамқорлығына берілді. Калуя (қазір Балагтас, 1599 жылы қала болды) және Гигуинто (1641 жылы қала болды) оның визиталары болды. Жергілікті жазбаларға сәйкес, Фрай Агустин дель Альбуркеке, OSA қаланың алғашқы приоры болды. 1591 жылғы маусым айындағы халық санауында Булакан провинциясында 1200 трибута немесе 4800 адам, бір августиндер монастыры, бір Gobernadorcillo және бір alcalde mayor (қазіргі губернатор) болды, олар Булакан (сол кездегі астана), Малолос, Калумпит, Гигуинто, Калуя және Мейкауаян қалаларына қарасты. Қаланың ортасында ғасырлар бойы сақталған Нуэстра Сеньора де ла Асунсьон шіркеуі (Nuestra Señora de la Asunción) тұр. Шіркеудің алдында муниципалитет ғимараты мен "Плаза дель Пилар" саябағы орналасқан, ол Булаканның Сан-Хосе барангайынан шыққан революциялық генерал Грегорио дель Пиларға арналған. Нуэстра Сеньора де ла Асунсьон приход шіркеуі провинциядағы екінші ескі католик шіркеуі және ең ұзын және ең кең, сәйкесінше, негізгі бөлігінің ұзындығы және ені бойынша. Онда 1578 жылға дейінгі крещение туралы жазбалар бар. Кітаптың бірінші бетінде Булакан, Багио, Булакан (Камино Реал), Даан Эстасьон, Матунгао, Купанг, Банбан, Дапдап, Париан, Балубад, Пипитан, Майсантор, Аксахо, Паники, Сан-Николас, Нагдасиг, Калунгусан, Таликтик және Санта-Ана бариоларының аттары жазылған. 400 жылдан кейін қала құрамына кіретін ескі бариоларда өзгерістер енгізілді. Багио 1731 жылы Багумбаянның бір бөлігіне айналды, Тибиг 1735 жылы пайда болды, Дапдап 1741 жылы Санта-Ана деп аталды, Нагдасиг 1744 жылы Таб-Ангтың бір бөлігіне айналды және қазір Сан-Франциско, Париан 1765 жылы Санта-Инес деп аталды, Булакан (Камино Реал), Даан-Эстасьон, Паники және Калунгусан бір бариоға біріктіріліп, Сан-Хосе деп аталды, Барио Пипитан Аксахоны басып алды, Купанг Майсанторға қосылды, қазір Майсантол, Банбан Банбангқа айналды, қазір Бамбанг, Перес Таликтиктің жеке бариосы ретінде (қазір Талиптип) сақталды, ал Сан-Николас, Матунгао және Балубад бариолары бұрынғы аттарымен сақталды. Булаканның алғашқы тұрғындары егіншілік, балық аулау және қолөнермен, әсіресе тоқумен айналысты. Провинцияның алғашқы астанасы болған Булакан қаласы провинцияға ерте Филиппиннің басқа провинцияларына (Кавите, Кавите; Тайабас, Тайабас (қазіргі Кесон провинциясы) немесе Батангас, Батангас) дәстүр бойынша ат берді. Бұл экономикалық белсенділіктің орталығы болды және тұрғындары Маниламен жақсы сауда жасады, ең алдымен қалаға жақындығы мен кең және жүзуге болатын өзен арқылы қолжетімділігіне байланысты. Булакан сонымен қатар Маниланың қысқа британдық оккупациясы кезінде Симон де Анда и Салазар бастаған испандар мен капитан Слей бастаған британдықтар арасындағы шайқастың ортасы болды. Британдықтар 400 британдық, 300 малабарлық негр және 2000 қытайлық одақтастардан тұратын экспедиция жіберді. Испаниялықтар Булакан жерлестерімен бірге батыл қарсылық көрсетті, бірақ жеңілді. Капитан Слей кейін қаланы басып алды, бірақ ұзаққа созылмады. Испандық Хосе Педро де Бусто бастаған шамамен 8000 филиппиндік партизан шіркеу алдындағы көпірге дейін капитан Слейге қарсы тоғыз күндік шайқас жүргізді. Олар капитан Слейді Манилаға шегінуге мәжбүр етті. Бұл шайқаста Булакеньолар алғаш рет ерекше шейіт болуын көрсетті. Булакеньолардың керемет күресінің арқасында британдықтардың елдің қалған бөлігін басып алу әрекеті сәтсіз аяқталды. Нуэстра Сеньора де ла Асунсьон шіркеуі Флорес де Майоның туған жері, бұл Филиппиннің барлық жерінде мамыр айында өткізілетін Мәриям Анаға арналған мереке. Бұл сонымен қатар белгілі бір барионың немесе қаланың меценаттары үшін айтылатын поэтикалық ән - дәстүрлі далит әнінің туған жері. Ғасырлар бойы Нуэстра Сеньора де ла Асунсьон шіркеуі провинцияның барлық жерінде католик дінінің бекінісі болып қызмет етті. Ол орталық шіркеу ретінде қызмет етті: Булаканның Побласион шіркеулерінің арасында бірінші қатарлы ретінде қызмет ететін собор сияқты шіркеу. Малолос епархиясы құрылғаннан кейін, оның бұрынғы даңқы баяу жоғалып кетті, өйткені назары көрші Малолос қаласындағы соборға ауды: 1580 жылы 2 жылдан кейін салынған шіркеу. Бұрынғы әлемдік биліктің астанасы, сондай-ақ христиандықтың бекінісі ретінде бұл ғасырлық шіркеуге құрмет көрсету керек. Сондықтан да ақсақалдар мен діни қызметкер, әкесі Мануэль Маникад Малолос епискобы Хосе Франциско Оливеросқа шіркеуді епархиялық ғибадатхана деп жариялау туралы өтініш жасады. 2020 жылдың 28 қарашасында Малолостың бесінші епискобы, Әміршолық Деннис Вилларохо, D.D. приходты епархиялық ғибадатхана деңгейіне көтерді, сонымен бірге Нуэстра Сеньора де ла Асунсьонның құрметті бейнесі салтанатты епископтық тәж кигізілді. Қала көршілес қалалармен және Маниламен сауда-саттық байланыстарын сақтап келеді, олармен ортақ жағалау бөліседі, тарихи және даңқты өткенге толы жер.
География
Булакан муниципалитеті Булакан провинциясының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан және бірнеше муниципалитеттермен қоршалған. Солтүстік жағынан Гвигуинто муниципалитетімен, оңтүстік жағынан Манила шығанағымен, шығыс жағынан Бокау муниципалитетімен, солтүстік-батыс жағынан Малолос қаласымен, солтүстік-шығыс жағынан Балагтас муниципалитетімен, оңтүстік-шығыс жағынан Мейкауайан қаласымен және оңтүстік-шығыс жағынан Обандо муниципалитетімен шектеседі. Манила қаласынан шамамен алыс жерде орналасқан. Бұл провинцияның жалпы жер аумағының шамамен 2,7284%-ын құрайды. Провинциядағы басқа муниципалитеттермен салыстырғанда жер көлемі бойынша оныншы (10-шы) орында тұр.
Барангай
Булакан саяси жағынан 14 барангайға бөлінеді. Сан-Хосе және Багумбайан барангайлары Филиппин статистикалық басқармасымен қалалық, ал қалғандары ауылдық деп жіктеледі. Талиптип барангайындағы Париахан – теңіз деңгейінің көтерілуі мен жердің шөгуінен зардап шеккен шағын ауыл еді. Бұл барангайлар сайланған лауазым иелерімен басқарылады: Барангай капитаны, Барангай кеңесі, оның мүшелері Барангай кеңесшілері деп аталады. Барлығы үш жыл сайын сайланады. Әр барангай 7 пуроктан тұрады, ал кейбіреулерінде сайыттар да бар.
Демография
2020 жылғы халық санағы бойынша Булаканның халқы 81 232 адамды құрады. 2010 жылғы халық санағында Булакан муниципалитетінің жалпы саны 71 751 адамды құрады. Ең тығыз орналасқан Барангай Бамбанг – 13 566 адам. Одан кейін 9 699 адаммен Матунгао және 7 685 адаммен Санта-Ана Барангайы орналасқан. Ал ең азы қоныстанған Барангай Перес және Санта-Инес – тиісінше 2 152 және 2 682 адам. 1995 жылы муниципалитет халқы 54 624 адамды құраса, 1995 жылдан 2004 жылға дейін 10 060 адамға өсті. Жылдық өсім 1 117 адамды құрады, яғни тоғыз жыл ішінде орташа өсім 18,42% болды. 1995 жылдан 2004 жылға дейінгі кезеңде халықтың ең жоғары пайыздық өсімді Барангай Перес, Пипитан, Санта-Инес, Тибиг, Багумбайан көрсетті, олар тиісінше 56,33%, 54,74%, 39,73%, 34,66% және 33,46% өсті. Ал халықтың пайыздық өсімді ең аз көрсеткен Барангайлар – Сан-Франциско, Матунгао және Бамбанг, олар тиісінше 0,4%, 2,95% және 7,57% ғана өсті.
In the 2010 census, the Municipality of Bulakan had a total population of 71,751. Barangay Bambang is the most densely populated with 13,566. It is followed by Barangay Matungao and Barangay Santa Ana with 9,699 and 7,685 respectively, on the other hand, the least populated barangay are Barangay Perez and Barangay Santa Ines with 2,152 and 2,682 respectively. Compared with the Municipality's population in 1995 which was 54,624, it shows an increase of 10,060 persons from 1995 to 2004. An annual growth rate of 1,117 or an average increase of 18.42% in the span of nine years. The highest percentage changes in population from 1995 to 2004 was exhibited in Barangay Perez, Pitpitan, Santa Ines, Tibig, Bagumbayan with an increase of 56.33%, 54.74%, 39.73%, 34.66%, and 33.46% respectively. On the other hand, barangays that shows the least percentage change in population are Barangay San Francisco, Matungao, and Bambang with only an increase of 0.4%, 2.95% and 7.57% respectively.
Үй шаруашылықтарының саны
2005 жылдың қаңтарында жүргізілген «Қоғамдық базалық мониторинг жүйесі» (CBMS) сараптамасы бойынша 14 523 үй шаруашылығы тіркелді. 2002 жылы тіркелген 12 488 үй шаруашылығының жалпы санымен салыстырғанда, 2002 жылдан 2005 жылға дейін 2 035 үй шаруашылығының артуы анықталды.
Жыныстық және жас ерекшеліктері
Еліміздің қалған бөлігі сияқты, Булакан халқы да пирамида тәрізді жас құрылымын көрсетеді. Халықтың 0-14 жас аралығындағы бөлігі 18 586 адамды құрап, жалпы халықтың 35% -ын білдіреді. Ал 31 963 адам, немесе 61% 15-64 жас аралығында, ал 65 және одан жоғары жастағылардың саны 2 103 адамды немесе 4% құрайды. 2002 жылғы халық санағы бойынша, жыныс арақатынасы бойынша әйелдер саны ерлер санын 0,47%-ға басып өтті. 31 553 ер адам және 31 702 әйел адам тіркелді, нәтижесінде 1 ер адамға 1,004 әйелден шамамен келеді.
Дін
Рим католиктері 1572 жылдан бері қалада басым дін болып қала берді. 2004 жылы жалпы 64 684 тұрғынның 56 436-сы, яғни 87,25%-ы рим католиктері болды. Қалаға келген басқа христиан діндерінің ішінде Халықаралық Құдай шіркеуінің мүшелері (әсіресе "Аң Датинг Даан" деп белгілі), "Иглесиа ни Кристо", Біріккен методистік шіркеу, Филиппиннің Біріккен Мәсіх шіркеуі және тағы да басқалары бар.
"Біздің әжеміз" шіркеуі
Қаланың приход шіркеуі, Iglesia Parroquial de Nuestra Señora de la Asuncion, Малолос Рим-католик епархиясының қарауында, Булакан провинциясының ең көне және ең ірі шіркеулерінің бірі болып табылады. Осы жерде Грегорио Дель Пиллар өзінің інісі Марсело Х. Дель Пиллар жасаған, Пропаганда қозғалысының мүшесі болған үнқағаздарды таратқан. Филиппиннің Ұлттық тарихи комиссиясы 2007 жылы Булакан шіркеуін маңызды тарихи ескерткіш ретінде тану белгісін орнатты.
Тіл
Жалпы, Булакан қаласы тагалог тілінде сөйлейтін тұрғындар көп. Халықтың шамамен 86,8%-ы тагалог тілінде, ал қалғаны капампанган тілінде сөйлейді.
Сауаттылық деңгейі
2005 жылғы Қоғамдық мониторинг жүйесінің сауалнамасы 10 жастан асқан халықтың шамамен 38 164 адамды құрайтынын, ал 37 822 адамның сауаттылығы 99,10 пайызды құрайтынын көрсетіп тұр. 2005 жылғы Қоғамдық мониторинг жүйесінің сауалнамасы сонымен қатар мұнда бар болғаны 219 лицензияланған маман бар екенін, бұл бүкіл облыстағы ең төмен көрсеткіш екенін де көрсетеді.
Экономика
Жаңа Манила халықаралық әуежайы муниципалитет жағалауында салынуы жоспарлануда, аяқталу мерзімі 2025 жыл.
Булакан мемлекеттік университеті - Менес кампусы
Булакан мемлекеттік университетінің Менесес кампусы – Барангай Матунгаода орналасқан Булакан мемлекеттік университетінің филиалы.