Кіріспе

Қару жасаушы – қару жөндеуші, өзгертуші, жобалаушы немесе құрастырушы. Қару жасаушы қаруды жөндеумен, өзгертумен, жобалаумен немесе құрастырумен айналысады. Бұл кәсіп әдеттегідей тозған бөліктерін ауыстыратын қарушыдан ерекшеленеді. Қару жасаушылар қаруға өте жоғары шеберлік пен жоғары деңгейдегі машина жасаушы, білікті ағаш шебері және тіпті инженерлік дағдыларын қажет ететін өзгерістер мен жаңарулар жасайды. Қару жасаушылар жақсы пайдаланылған немесе нашарлаған қаруларды жаңа күйіне келтіру үшін зауыт деңгейінде жөндеу және жаңарту жұмыстарын жүргізеді. Олар спорттық қаруды жеке атушыға сәйкес етуі үшін өзгерте алады, бұл қарудың ағаш бөліктері мен металл бөлшектеріне кеңейтілген өзгерістер енгізуді қажет етеді. Жөндеулер мен қайта жобалаулар қол жетімсіз бөліктер мен жиынтықтарды жасауды және орнатуды талап етуі мүмкін, оларды жасаушылар өздері дайындайды. Қару жасаушылар металл бетін жаңартуы немесе қаруға әшекейлік ою-өрнектер мен гравюралар салуы мүмкін. Көптеген қару дүкендері өз орындарында қару жасау қызметін ұсынады.

Жауапкершілік

Қару жасаушының басты міндеті – қарудың қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету. Қару жасаушылар бұл міндетті өздерінің және клиенттерінің, айналасындағы адамдардың қаруды қолдану кезінде қауіпсіздік ережелерін үнемі сақтау және дұрыс көрсету арқылы орындайды. Содан кейін, қарудың механикалық жұмысының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін олар қаруды тексеріп отырады. Қару жасаушылар атыс қаруы туралы терең біліміне және қару схемаларын пайдаланады, олар тексерулерді жүргізуге, ақауларды жөндеуге, қауіпті жағдайлар туралы клиенттерді хабардар етуге немесе жарылыс сияқты қатаң ақаулардың алдын алуға көмектеседі. Қару жасаушы жөндеуге әкелінген қаруды тексергенде, дұрыс жиналмаған, бөлшектері жоқ, жарықтар, каналдағы кедергі, дұрыс емес бос кеңістік, дұрыс емес уақыт, қауіпсіздік механизмінің істен шығуы, тозған ілмек шеттері және деформацияланған оқ ату механизмінің ұштары сияқты жағдайларды қарастырады. *Қару схемалары, сондай-ақ атыс қаруының схемалары деп те аталады, атыс қаруының ішкі құрылымын және бөліктерін көрсететін техникалық суреттер. Бұл схемаларда әдетте, қанатын, қабылдағышын, оқ ату механизмін және дүкен сияқты маңызды компоненттердің егжей-тегжейлі суреттері болады. Оларды қару-жарақ әуесқойлары, өндірушілер және қару жасаушылар атыс қаруында туындауы мүмкін мәселелерді диагностикалау және түзету үшін жиі пайдаланады.

Өзіндік конструктор/жоспарлаушы

Тұтынушының талаптарына сәйкес, шикізат пен дайын бөлшектерден қару жасайды. Кәсіби нысана атушылар, әуесқой спорт атушылар немесе өз қаруына ерекше мүмкіндіктер қосуды қалағандар арнайы салалардағы қарушылардың қызметін пайдалана алады. Арнайы қару жасаушылар сондай-ақ аңшылар мен мергендерге қажеттіліктері мен тілектерін қанағаттандыра алмайтын стандартты қарулардың орнына жоғары сапалы қарулар жасайды. Олар граверлермен және басқа да шеберлермен бірлесіп жұмыс істеп, жаппай өндірілген қаруларда қол жеткізе алмайтын бірегей әрлеулер мен безендірулерді жасауға мүмкіндік береді. Кейбір жоғары мамандандырылған қарушылар өнеркәсіптегі ешкімнің көмегінсіз қарудың барлық модификацияларын орындай алады. Бұл қарушылардың ең біліктілері, себебі олар қару жасаудың басқа да салаларын меңгергеннен өзге, жекелеген компоненттерді және тіпті құрастыру алдында серіппелерді өндіру үшін қаруды өңдеу және механикалық жұмыс істеуде де жақсы білімді болуы керек.

Аяқтаушы

Қарулардың металл бөліктеріне түрлі химиялық процестер (қоңырлау, көктейтін өңдеу, Паркерлеу және т.б.) қолданылады, осы арқылы болатқа коррозияға төзімді бет қабаттары жаратылады. Сондай-ақ, төмен көміртекті болат бөлшектеріне беттік қатайту қолданылуы мүмкін. Беттік қатайту – бұл химиялық және жылулық өңдеудің біріктірілген процесі, ол жеткілікті көміртегі болмағандықтан толық ("өткізу") жылулық өңдеуге жарамсыз төмен көміртекті болат қорытмаларының бетіне көміртекті енгізеді. Көміртектің көп мөлшерін қамтитын бұл бет кейін жылумен өңделеді, нәтижесінде жұмсақ, икемді өзегі бар жұқа, өте қатты беттік қабат пайда болады. Бұл процестің мақсаты тек қана механикалық қасиеттерді (қаттылық және беріктік) арттыру болуы мүмкін, немесе бөлшектерді сүйек көмірі және басқа химиялық заттармен қаптау арқылы, әртүрлі уақыт аралығында жылулық өңдеу пешінде қыздыру арқылы көмірлендірілген бетке әр түрлі түстер енгізуге болады. Түсті беттік қатайту деп аталатын осы процестің бай көк, күлгін, қоңыр және сұр түстері бағалы. Жоғары білікті шеберлер құпия процестерді қолдана отырып, түстер мен өрнектерді дәл бақылай алады, сондықтан жоғары сапалы тапсырысқа жасалған қаруды білетін адам басқа біреудің қаруын оның бөліктеріндегі түстер мен өрнектер арқылы тануы мүмкін; ең жоғары сапалы және өте қымбат қарулардағы маңызды ерекшелік. Әдетте, бұл процестің қолданылуы қабылдағыштармен шектеледі, сирек жағдайда ғана стволдарға қолданылады. Түсті беттік қабаттар коррозияға төзімділік қасиеттерін ұсынса да, тозуға ұшырауы және уақыт өте келе солғынға түсуі мүмкін. Сатуға қойылған антикалық қарулардың сипаттамасында әдетте қабылдағыш пен құлыптауышта сақталған заводтық түсті беттік қатайтудың қалдық пайызы көрсетіледі. Қару жасау саласында қарудың жаңа күйіндегі түстерін дәл қайта жаңарту маңызды бағытқа айналды.

Сақтағыш

Ағаштан (әдетте жаңғақтан, бірақ қайың, шаған, алма ағашы сияқты түрлер де жиі қолданылады) қарудың ағаш бөлігін ойып жасайды. Бұл бөлік қарудың металл бөліктеріне (қабылдағыш пен ұңғысына) және клиенттің дене өлшемдеріне сай келтіріледі. Жеке дайындалған қаруларда, атушыға қарудың жақсы сайылуы өте маңызды, себебі оқтың қозғалысы көбінесе ағаш бөліктің атушыға қалай сай келетінімен анықталады. Көбінесе өте жоғары сапалы қарулардың ағаш бөліктері өте қымбат ағаштан жасалады, әсіресе жаңғақтың сирек кездесетін және әдемі өрнекті түрлері қолданылады. Жоғары сапалы ағаш бөліктерді жасау үшін өте жоғары шеберлік пен қол өнері қажет, себебі дайын өнім эстетикалық тұрғыдан әдемі болуы керек, атушыға ортопедиялық құрал сияқты жақсы сайылуы керек, сонымен қатар мыңдаған оқтың соққысына төтеп беруге қабілетті болуы керек. Ағаш қару бөліктері автоматтандырылған станоктармен (жаппай өндірілетін қарулар үшін) жасалса, жоғары сапалы бөліктер ара, кескіш, шүмек, тырнау және қайрақтарды қолданып қолмен жасалады. Содан кейін беттері құмдау, сыпыру, бояу, майлау немесе лакпен жабылып аяқталады.

Шахматшы

(Бұл мамандық көбінесе қару жасаушымен біріктіріледі) Ұсталатын ағаш беттерінде кішкентай көтерілген алмастардың әшекейлі үлгісін жасау үшін шашка жасау құралдары қолданылады. Шашка құралдары – ағаштан жасалған қарудың ұстау бетінде V пішіндес ойықтар жасауға арналған кішкентай аралар. Екі параллель арадан тұратын арнайы шашка құралдары аралықты орнату үшін қолданылады, әдетте бір дюймге 16-дан 24 сызық (сызық ені 1,0 мм-ден 1,6 мм-ге дейін). Шашкамен өңделетін аумақ бір-біріне параллель ойықтармен жабылады. Содан кейін, бірінші ойықтарға қатысты екінші ойықтар шамамен 30 градус бұрышпен жасалады, нәтижесінде аймақ кішкентай, үшкір алмастармен жабылады. Шашкамен өңделген аймақтың жиектері көбінесе қарапайым бедерлі ағаш оюмен әшекейленеді, көбінесе лилия гүлдерінің өрнектерімен.

Қаруды кесуші

Қолмен ойып немесе қару сазды кескіштермен қарудың металл беттеріне, әсіресе қабылдағышқа, суреттер мен өрнектер салынады. Атыс қаруын өрнектеуші алдымен өте талантты және қабілетті суретші болуы керек, ол қалаған суретін қағазға қолмен сала алады. Көп жағдайда тапсырыс берушімен ақылдасып, суретті мақұлдауы қажет. Кейде өрнектерге сүйікті орын, құрметті аңшы иті, тіпті отбасы мүшелері мен үйлер бейнеленеді. Өрнектеуші адам және жануарлар анатомиясы, перспектива, ботаника және композиция туралы терең білімге ие болуы керек. Бөлшектердің кішілігі мен геометриясы да ескерілуі керек, ал осы факторлардың арасындағы үйлесім көркемдік тұрғыдан сәйкес болуы тиіс. Бұл суреттер қарудың берік темір бетіне қолмен салынуы керек. GRS Tools компаниясы жасаған Gravermeister сияқты пневматикалық гравировка жүйелері қолмен өрнектеуді алмастыру немесе толықтыру үшін қолданылуы мүмкін, бірақ осы құралдарды басқаруды әлі де суретші жүзеге асырады. Басқа металдар (әсіресе алтын мен күміс) дизайнды жетілдіру үшін инкрустацияланып, өрнектеледі. Дизайн әдетте акант жапырақтары мен жүзімдерге негізделген күрделі өрнектерден немесе таза абстрактілі спиральдардан тұрады. Болаттың коррозияға төзімді беттік қаптамалары ойлап табылғанға дейін, қару беттері тот басуды болдырмау үшін майды ұстап тұру үшін өрнектеліп жасалған. Қазіргі кезде қарулар таза көркемдік мақсатта өрнектеледі. Жоғары сапалы өрнек өте қымбат, бірақ жақсы орындалған, дәмді дизайн сапалы қарудың құнын әрқашан арттырады. Әлемдегі ең танымал өнер мұражайларының көптеген коллекцияларында өрнектелген, кескінделген және ойылған әсем қарулар бар, себебі олардың өнері мен шеберлігі жоғары деңгейде. Бұл тақырыпта көптеген кітаптар бар, оларда әсем безендірілген қарулардың егжей-тегжейлі суреттері мен олардың "темірдегі өнері" көрсетілген.

Қару жасаушы

Пистолеттер мен револьверлерді өңдеуге маманданған. Пистолет жасаушылар ағаш өңдеу, тісті өрнек салу, станокпен өңдеу, металлді абаттандыру және металл өңдеу сияқты біраз дағдыларды меңгеруі керек. Олар жұмыс істейтін қарудың механикалық қасиеттері мен жұмыс істеу принципін жақсы білуі тиіс. Көбінесе пистолет жасаушыны қолға ұсталатын қаруды оның арналуына сәйкес кеңейтілген түрде өзгертуге шақырады. Мысалы, пайдаланушының қажеттіліктеріне сай жаңа алдыңғы және артқы ату көздегіштерімен зауыттық көздегіштерді ауыстыру. Бұл үшін нарықта көптеген қосалқы бөлшектер бар. Спорттук тапаншалар көбінесе стандартты модельдер ретінде басталады, бірақ білікті пистолет жасаушылар оларды кеңінен қайта өңдейді, нәтижесінде бірдей қарудың стандартты нұсқаларына қарағанда әлдеқайда жоғары дәлдікке ие атыс қаруы шығады. Пистолет жасаушыға жүктелетін күрделі жұмыс – заң талабына сәйкес, сериялық нөмірі бар раманы негіз ретінде пайдаланып, толыққанды қолмен құрастырылған спорттук тапанша жасау. Қалған бөлшектерді мамандандырылған өндірушілер кейбір бөліктерінде артық металлмен жабдықтайды, соның арқасында пистолет жасаушы осы бөлшектерді жоғары дәлдікпен жинастыра алады. Осы әдістерді қолдана отырып, пистолет жасаушы стандартты модельдердің дәлдігінен әлдеқайда асып түсетін, өте дәл атыс қаруларын жасауға қабілетті.

Өндіруші

Кейбір қаругерлер өз тәжірибесі мен шеберлігін пайдаланып, шағын өндіріс кәсіпорнына айналып, басқа қаругерлер мен қару жасаушыларға сату үшін бірнеше түрлі қару бөлшектерін жасауға маманданған. Ең маңызды бөлшектерге стволдар, доңғалақ механизмдері, қабылдағыштар және құлыптар жатады.

Заңдық талаптар

Әлемнің көптеген елдерінде азаматтардың қару-жараққа ие болуы және оны меншіктеп алуы қатаң шектеледі немесе тікелей заңсыз деп танылады. Сондықтан қару жасаушылық шеберлігі әдетте шектеулерге, лицензиялауға немесе реттеуге жатады. Кейбір жағдайларда, атыс қаруына қатысты заңды жөндеу жұмыстарын әскери немесе полиция қызметкерлері ғана жүргізе алады. Бұл мамандар "көмекшілер" (арморерлер) деп аталады. Олардың біліктілігі деңгейі көбінесе жекеше қару жасаушылардың немесе қолөнер шеберлерінің біліктілігінен төмен болады. Қару жасаушы жиі шағын ішкі бөлшектер мен түйіндерден бастап, бөлшектерді жобалауға, өндіруге және орнатуға міндетті болса, көмекші әдетте тек бір типке, серияға немесе әскери қарулар отбасына жататын стандартты, ауыстырылатын бөлшектерді алмастырумен айналысады. Оларға әдетте, қаруларда тозуға және істен шығуға бейім стандартты бөлшектердің үлкен тізімі беріледі және олар қанағаттанарлық жұмыс істеу қалпына келтірілгенше осы бұйымдарды ауыстыруға оқытылады. Меншік құқығына рұқсат етілген, бірақ атыс қаруын сатып алу және иеленуге қажетті шығындарды көтере алатын адамдарға ғана шектелген аймақтарда, рұқсат етілген атыс қаруларының саны азайған, ал олардың шеберлігі мен әшекейлеу деңгейі жай ғана оқты шығаратын құрылғы емес, көркем туынды деңгейіне жақындау болады. Осы аймақтардағы (Германия мен Ұлыбританиядағыдай) қару жасаушылық, иесінің талаптарына сәйкес толыққанды жекеше қару жасаумен айналысады.

Германия Федеративтік Республикасы

Германияда аң аулау дәстүрі бар, бірақ бұл көбінесе күрделі шаруа, ол оған қатысуды шектейді. Атыс қаруын иелену полиция тарапынан қатаң реттеледі, және көптеген аңшылар тек бір ұзын қару мен, мүмкін, бір тапаншаға ие. Германияның атыс қаруын дамытудағы ерекшеліктерінің бірі – «дриллинг» деп аталатын көп түтіклі қару, ол жоғарыда екі түтіклі оқ атар мылтықтан, ал төменде күшті бір түтікпен жабдықталуы мүмкін. Мұндай қарулар әдетте өте күрделі құрылымдық механизмдермен, нақты бекітумен жасалады және осы салаға маманданған суретшілермен қолмен өрнектелген. Олардың саптамалары әдетте жеке адамға қарай жасалады және өте қымбат, әдемі өрнекті ағаштан тұрады. Сонымен қатар, Германия – қарумен жұмыс істегенде адамдарға сыра ішуге рұқсат беретін сирек елдердің бірі.

Италия

Италияда атыс қаруына ие болу Италия үкіметімен реттеледі, бірақ тиісті тексеруден өткен сатып алушыларға әртүрлі типтегі және сандағы атыс қаруына жеке меншік рұхсат етіледі. Италияда бірнеше ғасырлық аң аулау дәстүрі бар. Бұл әлемдегі ең жақсы құс аң аулау орындарының бірі. Италия қару жасау және қаругерлік өнерінде де бай тарихқа ие, ол бірнеше жүз жыл бұрын matchlock, flintlock және caplock мылтықтары мен тапаншаларын жасаудан бастау алады. Италияның Бреша қаласы және оның Гардоне Вал Тромпия маңындағы аймағы көптеген қару өндірушілер мен қаругерлердің тарихи отаны болып табылады. Италия әлемдегі ең ірі тапсырыс бойынша жасалған, жоғары сапалы екі ұңғылы мылтықтарды өндіру орталықтарының бірі ретінде танымал. Гардоне қаласында өнімдерін бүкіл әлемге сататын бірнеше өндіріс фирмалары орналасқан, олардың ішінде ең ірісі және ең танымал – Пьетро Беретта (1526 жылы құрылған). Италиялық мылтықтар нақты орнатуымен, шеберлігімен және жоғары сапалы үлгілеріндегі әсем қолмен ойылған өрнектерімен ерекшеленеді. Бреша аймағында жоғары сапалы мылтықтар мен мылтықтар жасау үшін шәкірт қаругерлерді даярлайтын бірнеше оқу орталықтары бар. Сондай-ақ, ойып жазушыларға арналған оқу академиясы бар және осы аймақта көптеген жеке ойып жазушылар жұмыс істейді.

Жапония

17 ғасырдан бастап Жапониядағы Токугава дәуірінде үкімет елдегі аз ғана қару жасаушыларға қатаң бақылау орнатты, осы арқылы отты қаруларға дерлік толық тыйым салынды. Жапония соғыстан кейінгі кезеңде қағидалары қатаң қару-жарақ регламентіне ие болды. Қаруға лицензия алу міндетті, және оны Ұлттық полиция агенттігі қатаң түрде реттейді. Қару заңы "Ешкімде отты қару немесе қылыш болмауы тиіс" деп басталады, және өте сирек ерекшеліктерге ғана рұқсат беріледі.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда, қару иеленуге қатысты өте қатаң шектеулерге қарамастан, әлемдегі ең қымбат қолмен жасалған атыс қарулары жасалады. Мұндай қарулардың, әдетте екі ұңғылы мылтықтардың, әшекейлеу деңгейі валюта басу үшін қолданылатын пластиналармен тең келеді және құны да шамамен сондай. Италия сияқты, басқа да көптеген Еуропа елдері де осы үлгіні ұстанады, онда қару жасау өнері жоғары деңгейге жеткен. Бұл шеберлер, мылтық өрнек салушылар мен ағаш қаптама жасаушылар сияқты, белгілі бір мамандыққа ие болуы мүмкін. Әдетте, бұл шеберлер қару жасаудың шеберлерінен ұзақ уақыт оқушылықты өтеді. Олар сондай-ақ, шәкірттерді даярлау бағдарламаларын құратын, оқу процесін бақылайтын және өздері жасаған қару үлгілерін көрсете отырып емтихан тапсыратын гильдиялардың мүшелері болуы мүмкін (мұндай бағдарламалар көбінесе осы елдердің үкіметтерінің қолдауымен жүзеге асырылады, себебі жоғары сапалы атыс қарулары экспорт саудасы үшін маңызды тауар болып табылады). Олардың көпшілігін қару жасаушылар емес, "құрал жасаушылар" деп қарастыруға болады және олар тек ең жоғары сападағы қаруларды ғана жөндеумен айналысады. Көптегендері лайықты өмір күйзелісін қамтамасыз ете алады.