Қысқа қанатты мако акуласы

Кіріспе

Акула түрлері

Қысқа тұмсықты мако акуласы (Isurus oxyrinchus), сондай-ақ қысқа тұмсықты мако, көк мұңқыр немесе бонито акуласы деп те аталады, ол ірі макрель акуласы. Оны көбінесе мако акуласы деп атайды, сондай-ақ ұзын тұмсықты мако акуласы (Isurus paucus) да осылай аталады. Қысқа тұмсықты мако акуласының ұзындығыға дейін жетеді және салмағы құрайды. Бұл түр IUCN бойынша Қауіпті түрлер тізіміне енгізілген.

Этимология

"Мако" сөзі маори тілінен келген, ол акула немесе акула тісін білдіреді. Маори тілінде "mako" ағылшын тіліндегідей, жекеше де, көпше де түрінде қолданылады. Бұл сөз диалектілік өзгешеліктерден туындаған болуы мүмкін, себебі ол бірнеше Полинезия тілдерінде акула атауларымен ұқсас келеді – Kāi Tahu маори диалектісінде мако, ал басқа маори диалектілерінде манго деп аталады. Ричард Тейлордың 1848 жылғы "Жаңа Зеландияның табиғи тарихынан" алынған бір бетінде былай делінген: "Мако, маорилердің қатты бағалайтын тісі бар акула". 1809 жылы Константин Рафинеск қысқа қанатты макоға Isurus oxyrinchus деген ғылыми атау берді (isurus – "бірдей құйрық", oxyrinchus – "ұшты мүйіз").

Сипаттама

Қысқа тұмсықты мако акуласы – акулалардың өте ірі түрі. Өсу қарқыны ламидалар тұқымдасының басқа түрлерімен салыстырғанда шамалы жылдамдатылған. Қақпақ пен желі арқылы ұсталған ең ірісі 2013 жылғы 3 маусымда Калифорния жағалауында ұсталған, ал расталган ең ұзын ұзындығы 1973 жылғы қыркүйекте Францияның Жерорта теңізі жағалауында ұсталған. Италия жағалауында ұсталған және 1881 жылы итальяндық балық базарында зерттелген бір мысалдың салмағы шамамен болған, ал ұзындығы болған. 1950 жылдардың соңында Түркияның Мармарис қаласынан ұсталған тағы бір балықтың мөлшері шамамен аралығында болған, бұл оны түрдің ең ірі белгілі мысалы етеді. Алайда, бұл бағалау акуланың суреттерінен жасалған, ұстау кезінде емес, сондықтан бұл бағалауға сақтықпен қарау керек. Авторлар бұл мысалдың салмағын бағаламаған. Қысқа тұмсықты мако акуласы цилиндр тәрізді пішінге және тік созылған құйрыққа ие. Бұл түр қарсы реңге ие, арқасы жарқын металл көк түсті, ал ішкі жағы ақ. Денедегі көк және ақ түстің шекарасы анық. Мұрынның астыңғы бөлігі мен ауыз айналасы ақ түсті. Ірі мысалдар көбінесе кішкентай дарақтарда ақ болатын дене бөліктеріне дейін жететін қара түске ие болады. Жастардың макосы мұрының ұшында қара дақпен ерекшеленеді. Ұзын тұмсықты мако акуласы қысқа тұмсықты мако акуласына өте ұқсас, бірақ омыртқалық қанаттары үлкен, аузының айналасы қара емес, ақшыл түсті және көздері үлкен. Құйрығында тек бір жақты кілдің болуы және тістеріндегі жақтық тілшелердің жоқтығы маконы Ламна туысына жататын жақын туысқан шұбар акулалардан ажыратады.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Қысқа тұмсықты мако бүкіл әлемдегі қоңыржай және тропикалық теңіздерде тіршілік етеді. Жақын туысы ұзын тұмсықты мако акуласы Гольфстримде немесе жылы жағалау суларында кездеседі (мысалы, Жаңа Зеландия және Мэн). Бұл пелагикалық түр, теңіз бетінен тереңдікке дейін табалады, әдетте құрлықтан алыс, бірақ кейде жағалауға жақын, аралдар мен шығанақтар маңында да кездеседі. Атлантика мұхитының батысында Аргентинадан Мексика шығанағына дейін, Новая Шотландия жағалауындағы Браунс Бэнкке дейін таралған. Бұл акула Жаңа Зеландия суларында ең көп кездесетін түрлердің бірі. Қысқа тұмсықты мако акулалары жем немесе жұптас іздеу үшін ұзақ қашықтықтарға саяхаттайды. 1998 жылдың желтоқсан айында Калифорния жағалауынан белгіленген ұрғашы акула Жапон зерттеу кемесімен Тынық мұхитының орталық бөлігінде ұсталды, яғни бұл балық 2776 шақырымнан астам қашықтықты жүзіп өткен. Тағы бір мысал, бір акула 37 күн ішінде 2128 шақырым жүзіп, күніне шамамен 58 шақырым жылдамдықпен қозғалды. Қысқа тұмсықты мако акулалары күніне өз салмағының 3% -ын жейді және орташа өлшемдегі жемді қорытуға шамамен 1,5–2,0 күн жұмсайды. Қарама-қарсылығы, инертті түр болып табылатын құмдық акула күніне салмағының 0,6% -ын тұтынады және оны қорытуға 3–4 күн кетеді. 399 аталық және аналық мако акулаларының асқазан ішіндегілерді талдау нәтижесінде, Кап-Хатеррас пен Гранд-Банк арасындағы мако акулалары көк балықты артық көредіні анықталды, ол олардың рационының көлемі бойынша 77,5% -ын құрайды. Асқазанның орташа сыйымдылығы жалпы салмақтың 10% -ын құрайды. Қысқа тұмсықты мако акулалары Кап-Хатеррас пен Жорж Банкі арасындағы барлық көк балықтың 4,3–14,5% -ын жейді. Қысқа тұмсықты мако акулаларының денесінің ішкі тістері кішкентай мако акулаларына қарағанда айтарлықтай кең және жалпақ болады, бұл оларға дельфиндер, семсер балықтары және басқа акулаларды тиімді аулауға мүмкіндік береді. Тынық мұхиты суларында түсірілген әуесқойлардың бейнежазбасында құйрығы дерлік толығымен үзілген, өліп бара жатқан пантропикалық нүктелі дельфин қысқа тұмсықты мако акуламен айналып жүргені көрсетілген. Мако акулалары ұзын сызықты және торлы балықтарды да жейді. Қысқа тұмсықты мако акуласының тісі өте күшті; кез келген акуланың ең күшті тісі рекорды 2020 жылы Жаңа Зеландиядағы Майор аралында тіркелген қысқа тұмсықты мако акуласына тиесілі. Акула мако акуласының тістеу күшін өлшеу үшін жасалған эксперимент аясында арнайы жасалған "тістеу өлшегіш" құрылғысын тістеуге көндірілді. Эксперимент барысында тіркелген ең күшті тістеу шамамен 3000 фунт немесе 13000 Ньютонды құрады. Оның эндотермиялық құрамы оның салыстырмалы түрде жоғары жылдамдығының бір бөлігін құрайды. Басқа ламид акулалары сияқты, қысқа тұмсықты мако акуласының жылу алмасу жүйесі бар, бұл акулаға қоршаған судан жылырақ болуға мүмкіндік береді. Бұл жүйе олардың тұрақты және жоғары белсенділігін сақтауға мүмкіндік береді, бұл оған суыққан олжасына қарағанда үлкен артықшылықты қамтамасыз етеді.

The shortfin mako inhabits offshore temperate and tropical seas worldwide. The closely related longfin mako shark is found in the Gulf Stream or warmer offshore waters (e. g. New Zealand and Maine). It is a pelagic species that can be found from the surface to depths of , normally far from land, though occasionally closer to shore, around islands or inlets. In the western Atlantic, it can be found from Argentina and the Gulf of Mexico to Browns Bank off of Nova Scotia. The shark is one of the most commonly found in the waters of New Zealand. Shortfin mako sharks travel long distances to seek prey or mates. In December 1998, a female tagged off California was captured in the central Pacific by a Japanese research vessel, meaning this fish traveled over 1725 mile (2776 km). Another specimen swam 1322 mile (2128 km) in 37 days, averaging 36 mile (58 km) a day. Shortfin mako sharks consume 3% of their weight each day and take about 1.5–2.0 days to digest an average sized meal. By comparison, the sandbar shark, an inactive species, consumes 0.6% of its weight a day and takes 3 to 4 days to digest it. An analysis of the stomach contents of 399 male and female mako sharks ranging from suggest mako from Cape Hatteras to the Grand Banks prefer bluefish, constituting 77.5% of their diet by volume. The average capacity of the stomach was 10% of the total weight. Shortfin mako sharks consumed 4.3% to 14.5% of the available bluefish between Cape Hatteras and Georges Bank. Shortfin mako sharks over have interior teeth considerably wider and flatter than smaller mako, which enables them to prey effectively upon dolphins, swordfish, and other sharks. An amateur videotape, taken in Pacific waters, shows a moribund pantropical spotted dolphin whose tail was almost completely severed being circled by a shortfin mako. Mako also tend to scavenge long lined and netted fish. The bite of a shortfin mako shark is exceptionally strong; the current record for the strongest bite measured for any shark belongs to a shortfin mako that was recorded at Mayor Island in New Zealand in 2020. The shark had been coaxed into biting a custom made "bite meter" as part of an experiment to measure mako bite force. The strongest bite recorded during the experiment was roughly 3,000 lbs. of force, or roughly 13,000 newtons. Its endothermic constitution partly accounts for its relatively great speed. Like other lamnid sharks, the shortfin mako shark has a heat exchange circulatory system that allows the shark to be warmer than the surrounding water. This system enables them to maintain a stable, very high level of activity, giving it an advantage over its cold blooded prey.

Мінез-құлық

Қысқа тұмсықты мако – өте жылдам балық, ол ілгекке ілінгенде ауаға секіріп шығады, сондықтан ол әлем бойынша бағалы трофейлік балық саналады. Ілгекке ілінгеннен кейін қайыққа секіріп түскен қысқа тұмсықты маконың бірнеше жағдайы тіркелген.

Көбею

Қысқа тұмсықты мако акуласы - сары қапшықты жұмыртқа туғызатын, тірі шағатай туғызатын акула. Дамып келе жатқан эмбриондар 15-18 айлық жүктілік кезеңінде аналық жатырындағы ұрықтанбаған жұмыртқалармен (оофагия) қоректенеді. Олар құмдық акуладан (Carcharias taurus) айырмашылығы, бауырластық жеме-жеуге қатыспайды. Қыстың соңы мен көктемнің басында 4-18 тірі шағатай туылады, олардың ұзындығы шамамен ... болады. Аналық акулалар туғаннан кейін 18 айға дейін тынығып, содан кейін қайтадан жұптасады. Қысқа тұмсықты мако акулалары әдетте үш жылда бір рет шағатай туады. Қысқа тұмсықты мако акулаларының жұптасу стратегиясы ретінде бірнеше әке болуы (полиандрия) құжатталған. Полиандрия - аналық акулалар бірнеше еркекпен жұптасады. Бұл стратегия бірнеше әкеден (көп әкелік) туған бір шағатай алу үшін қолданылады және омыртқасыздар мен омыртқалыларды қоса алғанда, әртүрлі таксондарда кең таралған.

Ақпараттық қызмет

Барлық зерттелген акулалардың ішінде қысқа тұмсықты мако акуласының миы мен денесі арасындағы қатынас ең жоғарыларының бірі. Осы үлкен ми көлемі Жаңа Зеландияның Окленд қаласындағы Sealife Австралия және Жаңа Зеландия аға кураторы Крейг Торбернді және кинорежиссер Майк Бхананы қысқа тұмсықты маконың интеллектын зерттеуге түрткі болды. Пішін ажырату, электрорецепция және жеке дараларды тану сияқты сынақтар нәтижесінде Исуру Сомавардана және оның акулалар сарапшылары тобы қысқа тұмсықты мако акулаларының тез үйренетін, зерттеушілердің қауіпті екенін немесе емесін анықтай алатындығын анықтады. Зерттеуге қатысқан акулалар (әрдайым бірдей даралар емес) бастапқы сақтықтықтан кейін ерекше және жаңа мінез-құлықтарды көрсетті, мысалы, тамақтану кезінде көздерін кері бұрудан бас тарту және әкелген жемді ұсынып тұрғанда қысқа мерзімге ұстап, қол тигізуге рұқсат ету. Қысқа тұмсықты мако акулалары аң аулау кезінде, үлкен ақ акуладан айырмашылығы, электрорецепцияға сүйенбейді. Бұл, ұқсас өлшемдегі нағыз балықтардың әлсіз электр сигналдарын шығаратын сымды шыны талшықтан жасалған балықтарды қолданатын сынақтар арқылы анықталды. Олардың негізгі сезімталдық мүшелері – иіс сезу, есту және, ең бастысы, көру қабілеті. Осы зерттеудің нәтижелері 1999 жылы Shark Week ұсынған "Mako: Swift, Smart & Deadly" атты деректі фильмде көрсетілді.

Спорттық балық аулау

Мако акуласын аулау – бүкіл әлемде кең таралған іс-әрекет. Олар теңіздегі ең жылдам түрлердің бірі болғандықтан, әуежайдағыдай секіріп, жылдам қозғалып, күшті қарсылық көрсетеді, бұл балықшыларға зор ләззат сыйлайды. Дәстүрлі түрде акулаларды жем мен байдарлы жеңгелердің көмегімен ұстайды. Алайда, соңғы кезде оларды трофейлік балық аулау арқылы ұстау танымал болып келеді, әсіресе Сан-Диегода, Калифорнияда, онда бүкіл әлемдегі үш белгілі мако акулалар шоғырланған жердің бірі орналасқан. Осы шоғырланған жерде балық аулауға байланысты шағын кәсіп пайда болды, оның ішінде Mission Bay-ден чартерлік рейстермен аулап, қайта жіберу ерекше дамыған. Көп жылдар бойы көптеген сауда кемелері оларды мейрамханаларға өткізу үшін аулаған, бірақ көптеген жергілікті балық аулау компаниялары мен ұлттық ұйымдардың (мысалы, Orvis) күш-жігері арқасында бұл тоқтатылды.

Тұтқындық

Теңізде тіршілік ететін акула түрлерін тұтқында ұстауға жасалған барлық талпыныстардың ішінде, қысқа тұмсықты мако акуласы ең нашар нәтиже көрсеткен, тіпті көк акула мен үлкен ақ акуладан да. 1970 жылдардың басында Сан-Диегодағы SeaWorld-те қысқа тұмсықты мако акуласын тұтқында ұстауға жасалған сынақ сәтсіз аяқталды. Қазіргі рекордты 2001 жылы Нью-Джерси аквариумында бес күн ғана сақталған бір акула иеленеді. Бұрынғы Isurus акулаларын тұтқында ұстауға жасалған әрекеттер сияқты, бұл жануар да келгенде күшті көрінді, бірақ аквариум қабырғаларымен күресіп, бағыттап кете алмады, тамақтан бас тартты, тез әлсіреп, өліп қалды.

Адамдарға шабуыл жасау

ISAF статистикасы 1980 және 2024 жылдар аралығында адамдарға 10 қысқа тұмсықты акула шабуыл жасағанын, оның үшеуі өлімге алып келгенін және 20 қайыққа шабуыл жасағанын көрсетеді. Қысқа тұмсықты мако акулаларының қатысуымен болған көптеген шабуылдар мазақтау немесе акуланың балық аулауға ілігіп қалғандықтан туындаған деп саналады. Қысқа тұмсықты мако акуласын кездестірген су астында жүзушілер шабуылға дейін олардың сегіздік пішінде жүзіп, ауыздарын ашып жақындасатынын айтады. 2019 жылы IUCN 58 эласмобрана түрін қарастырғаннан кейін қысқа тұмсықты маконы "Көмекке мұқтаж" санатынан "Қауіп төндіретін" санатына қайта жіктеді.