Балоч тілі – Иран тілдері тобына жататын, Пәкістан, Иран, Ауғанстан және басқа елдерде 8.8 млн адам сөйлейтін тіл. Әдебиеті көбінесе урду және парсы тілдерінде.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс иран тілі
Western Iranian language
Балучи (بلۏچی, романдану: ) – Солтүстік-Батыс иран тілдерінің бірі. Негізінен Пәкістанның Белуджистан аймағында, Иран мен Ауғанстанда сөйленеді. Сонымен қатар, Оман, Парсы шығанағының араб елдерінде, Түркменстанда, Шығыс Африкада және әлемнің басқа аймақтарындағы диаспора қауымдастықтарында да сөйлейтіндер бар. Ethnologue мәліметінше, жалпы сөйлейтіндер саны 8,8 миллионға жетеді. Брайан Спунердің сөзіне қарағанда, балучи тілінде сөйлейтін көпшілік балучи тілінде емес, Пәкістанда урду тілінде, ал Ауғанстан мен Иранда парсы тілінде сауатты. Қазірге дейін балучи тілінде оқитын адамдардың саны өте аз, тіпті оның баспа әрпі парсы және урду тілдеріне ұқсас болғанымен де. Балучи тілі Батыс иран тілдері тобына жатады және оның алғашқы отаны Каспий теңізінің орталық аймағы болған деп есептеледі.
Balochi (بلۏچی, romanized: ) is a Northwestern Iranian language. spoken primarily in the Balochistan region of Pakistan, Iran and Afghanistan. In addition, there are speakers in Oman, the Arab states of the Persian Gulf, Turkmenistan, East Africa and in diaspora communities in other parts of the world. The total number of speakers, according to Ethnologue, is 8.8 million. According to Brian Spooner,Literacy for most Baloch speakers is not in Balochi, but in Urdu in Pakistan and Persian in Afghanistan and Iran. Even now very few Baloch read Balochi, in any of the countries, even though the alphabet in which it is printed is essentially identical to Persian and Urdu. Balochi belongs to the Western Iranian subgroup, and its original homeland is suggested to be around the central Caspian region.
Жіктеу
Балучи – балучтар сөйлейтін, үнді-еуропа тілдер отбасының үнді-ирандық тармағына жататын тіл. Иран тілі ретінде, ол солтүстік-батыс тобына жатады. Glottolog төрт түрлі нұсқаны бөліп көрсетеді: Короши, Оңтүстік балучи, Батыс балучи (бірге «Оңтүстік-Батыс балучи» тармағына топтастырылған) және Шығыс балучи – барлығы «Балохи» тобына кіреді. ISO 639-3 Оңтүстік, Шығыс және Батыс балучи тілдерін «Балучи» макротіліне біріктіреді, ал Короши тілін жеке қарастырады.
Balochi is an Indo European language, spoken by the Baloch and belonging to the Indo Iranian branch of the family. As an Iranian language, it is classified in the Northwestern group. Glottolog classifies four different varieties, namely Koroshi, Southern Balochi and Western Balochi (grouped under a "Southern Western Balochi" branch), and Eastern Balochi, all under the "Balochic" group. ISO 639 3 groups Southern, Eastern, and Western Baloch under the Balochi macrolanguage, keeping Koroshi separate.
Диалектілері
Екі негізгі диалект бар: Мандвани (солтүстік) тайпаларының диалектісі және Домки (оңтүстік) тайпаларының диалектісі. Диалектілік айырмашылықтар өте маңызды емес. Балучи академиясы Сарбаз балучи тілі үшін стандартты әліпбиді әзірледі.
There are two main dialects: the dialect of the Mandwani (northern) tribes and the dialect of the Domki (southern) tribes. The dialectal differences are not very significant. The Balochi Academy Sarbaz has designed a standard alphabet for Balochi.
Әуелі дауыстылар
Балучи дауыстылар жүйесінде кем дегенде сегіз дауысты бар: бес ұзын және үш қысқа. Олар – , , , , , , және . Қысқа дауыстылар ұзын дауыстыларға қарағанда фонетикалық тұрғыдан көбірек орталықтанған. Қарачидегі диалектіде де мұрынды дауыстылар бар, ең маңыздысы – және . Осы сегіз дауыстыдан өзге, балучи тілінде екі дауысты сырғанауы бар, яғни /aw/ және /ay/. /s/, /z/, /n/, /ɾ/ және /l/ консонанттары Батыс балучи тілінде альвеолярлық етілісте айтылады. /t/ және /d/ тілдік дыбыстары екі диалектіде де тіс дыбыстары болып келеді. Үш дыбыс (f, kh, gh) өте сирек қолданылады. Алдыңғы дауыстының мұрындылануын білдіру үшін ń символы қолданылады.
The Balochi vowel system has at least eight vowels: five long and three short. These are , , , , , , and The short vowels have more centralized phonetic quality than the long vowels. The variety spoken in Karachi also has nasalized vowels, most importantly and In addition to these eight vowels, Balochi has two vowel glides, that is /aw/ and /ay/. The consonants /s/, /z/, /n/, /ɾ/ and /l/ are articulated as alveolar in Western Balochi. The plosives /t/ and /d/ are dental in both dialects. Three (f, kh, gh) are very scarcely used. The symbol ń is used to denote nasalization of the preceding vowel.
Жазу жүйесі
Балучи тілі 19 ғасырға дейін жазба тіл болған жоқ, қажет болған жағдайларда балучи тілін жазу үшін парсы әліпбиі қолданылды. Пәкістан құрылғаннан кейін, балучи ғалымдары парсы әліпбиін қабылдады. Балучи тіліндегі алғашқы поэзия жинағы – Мир Гүл Хан Насырдың «Гүлбанг» шығармасы 1951 жылы жарық көрді және араб әліпбиін пайдаланды. Бірақ, Саяд Заһур Шах Хашеми араб әліпбиін қолдану жөнінде толық нұсқаулық жазғаннан кейін ғана, ол Пәкістан мен Иранда балучи орфографиясы ретінде стандартталды. Осының арқасында ол «Балучи тілінің әкесі» деген атаққа ие болды. Оның нұсқаулары Шығыс және Батыс Белуджистан аймақтарында кеңінен қолданылады. Ауғанстанда балучи тілі әлі де парсы тіліне негізделген өзгертілген араб әліпбиімен жазылады. 2002 жылы балучи тілі үшін қолданылатын әліпбиін стандарттауға бағытталған конференция өткізілді.
Balochi was not a written language before the 19th century, and the Persian script was used to write Balochi wherever necessary. Following the creation of Pakistan, Baloch scholars adopted the Persian alphabet. The first collection of poetry in Balochi, Gulbang by Mir Gul Khan Nasir was published in 1951 and incorporated the Arabic Script. It was much later that Sayad Zahoor Shah Hashemi wrote a comprehensive guidance on the usage of Arabic script and standardized it as the Balochi Orthography in Pakistan and Iran. This earned him the title of the 'Father of Balochi'. His guidelines are widely used in Eastern and Western Balochistan. In Afghanistan, Balochi is still written in a modified Arabic script based on Persian. In 2002, a conference was held to help standardize the script that would be used for Balochi.
Ескі балухи әліпбиі
Келесі әліпби Сейед Заһур Шах Хашми өзінің Балучи тіліндегі «Саяд Гандж» (әдеби мағынасы – «Саядтың қазынасы») сөздігінде қолданылған. Балучи тілі үшін стандартты әліпби жасалғанға дейін, бұл әліпби Балучи тілін жазу үшін ең көп таралған әліпби болды және қазірге дейін жиі пайдаланылуда.
The following alphabet was used by Syed Zahoor Shah Hashmi in his lexicon of Balochi Sayad Ganj (lit. Sayad's Treasure). Until the creation of the Balochi Standard Alphabet, it was by far the most widely used alphabet for writing Balochi, and is still used very frequently.
Стандартты парсы-араб әліпбиі
Балучи академиясы стандарттаған Балучи стандартты әліпбиі 29 әріптен тұрады. Ол парсы-араб әліпбиінің негізінде жасалған және урдудан бірнеше әріптерді қабылдаған. Оны кейде Бало Раби немесе Балораби деп те атайды. Қазіргі таңда, бұл әліпби кәсіби салаларда және білімді жандар арасында қолдануға артықшылық беріледі.
The Balochi Standard Alphabet, standardized by Balochi Academy Sarbaz, consists of 29 letters. It is an extension of the Perso Arabic script and borrows a few glyphs from Urdu. It is also sometimes referred to as Balo Rabi or Balòrabi. Today, it is the preferred script to use in a professional setting and by educated folk.