Кіріспе

1982 жылы түсірілген Роберт Альтманның "5 пен 10 центке оралып кел, Джимми Дин, Джимми Дин" фильмі – 1982 жылы түсірілген комедиялық драма және Эд Грачиктың 1976 жылғы пьесасының бейімделуі. Бродвей және экрандық нұсқаларын Роберт Альтман режиссерлік етті, басты рөлдерде Сэнди Деннис, Шер, Марк Паттон, Карен Блэк, Суди Бонд және Кэти Бейтс ойнады. Пьесадағыдай, фильмнің оқиғасы Техас штатының шағын қаласындағы кішкентай Woolworth's дүкенінде өтеді, онда актер Джеймс Диннің әйелдерден құралған жанкүйерлер клубы 1975 жылы қайта кездеседі. 2014 жылы драматург Эд Грачикпен болған сұхбатта, пьесаның іс жүзінде H. L. Kressmont & Co. Five and Dime дүкенінде өтетіні айтылды. Флэшбектер арқылы алты мүше 1955 жылға дейінгі құпияларын ашады. "Джимми Дин" Альтманның 1980-ші жылдардағы пьесаларын бейімдеудің алғашқысы болды, режиссер Голливудтан кеткеннен кейін. Фильм Солтүстік Америка мен Еуропаның түрлі кинофестивальдарында көрсетілді және 1982 жылғы Чикаго халықаралық кинофестивалінде бас жүлде жеңіп алды. Фильм сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, Альтманның режиссерлік шеберлігі мен әйел актерлердің ойыны жоғары бағаланды. Бұл Нью-Йорк негізді тәуелсіз Cinecom Pictures компаниясы үшін алғашқы шығарылым болды, Альтман оны ірі студияның орнына "өнер кинотеатрларында ұзақ көрсетілімді қамтамасыз ету үшін" таңдады.

Сюжет

1975 жылдың 30 қыркүйегінде Джеймс Диннің шәкірттері деп аталатын толық әйелдерден құралған жанкүйерлер клубы Техас штатының Маккарти қаласындағы Вулворттың бес пен ондық дүкенінде актердің қайтыс болғандығының жиырма жылдығын атап өту үшін жиналды. Дүкен 1955 жылы Дин "Ғұламаны" түсірген Марфадан 62 миль қашықтықта орналасқан. Ішінде дүкен иесі Хуанита радиодан шіркеу музыкасын тыңдап, тағы бір жұмыс күніне дайындалады, сондай-ақ Джимми Диннің есімін айтады. Осы уақытта шәкірттердің бірі, Сисси, жүк көліктерінде көмектескеннен кейін кешігіп келеді. Хуанита жақын арада тағы көп мүшелер келуі мүмкін екенін айтады. Тағы біреуі, Мона, кешкі автобуспен келеді. Сисси ауа райы туралы ("көлеңкеде 38 градус") айтқанда, 1955 жылғы дауылды түнгі еске түседі. Үйге паналаған Сисси үш досы туралы сұрайды: Мона, Сидней және Джозеф "Джо" Куолли. Джо Photoplay журналының жаңа нөмірін жинап жатыр, ал Мона ауа райының салдарынан кешігіп келеді. Хуанитаның наразылығына қарамастан, Сисси, Мона және Джо кассаға барып, "Sincerely" әуенін орындамай бастайды, Хуанита тек шіркеу музыкасын тыңдауды жөн көреді. 1975 жылы тағы екі шәкірт, Стелла Мэй және Эдна Луиза, клубтың киетін қызыл күртесін алып, бес пен ондық дүкенге келеді. Мона оларға қосылып, өзі отырған автобустың бұзылып, жөндеуге тура келгенін түсіндіреді. Джеймс Динмен бірге түсірілген топтық суретті қарап, шәкірттердің соңғы рет бірге болған сәті есіне түседі. Қайта қосылуға дайындықтар жалғасып жатқанда, еске түсірулер де жалғасады. Сиссидің достары Элизабет Тейлор, Рок Хадсон және Джеймс Диннің "Ғұлама" фильмін түсіру үшін Маккартиге жақын Марфаға баратынын қуанышпен хабарлайды; сол аймақта кастинг өтеді. Бұл Монаның өзінің жұлдызы Динмен бірге ойнауға деген құштарлығын оятады. Ол осы арманын орындау үшін Джомен бірге Марфаға барады. Қазіргі уақытта Мона Дин оны ұлы Джимми Диннің анасы болуға таңдады деп мәлімдейді, ол Марфаға барған түні дүниеге келді. Сисси оған Джимми Динды жасыруға тырысуы "бұрмаланған және ауырулы" екенін айтады; Мона Джимми Диннің ақыл-ойы жетілмегенін және оны қоғамнан оқшаулағанын сендіреді. Мона ашуланып, Сиссиді қорлайды, ол "демалу" үшін сыртқа шығады. Мона мен Хуанита терезеден қарап тұрған Джоаннаны күтіп алады, ол Porsche спорттық машинасымен қалаға келеді. Джоанна Маккартиге Диннің ұлын жарнамалайтын ескі жол белгісінің арқасында келді. Содан кейін шәкірттер Джоаннаның бұрын Джо екенін біледі, ол олардың тобындағы жалғыз жігіт болған. Еске түсіруде Джоанна жоғары мектепке биге киім киіп келгеннен кейін қала тұрғындары оны қорлап, зиратта қатты ұрып-соққан. Бұл оқиғаны естіген Стелла Джоаннаның гермафродит екеніне таңғалады – "жартылай еркек, жартылай әйел". Джоанна он үш жыл бұрын жынысын өзгерту операциясын жасағанын және ол әйел екенін, оны дәлелдеу үшін юбкасын көтеріп көрсетеді. Сол күні Хуанита шәкірттерге дауылды ауа-райына дайын болуды айтады, себебі оған күркіреген дауыс естілгендей болды. Бірақ шу спорттық машинадан шықты – Монаның ұлы Джимми Дин Джоаннаның машинасынан ұрлап кетіпті. Джоанна Джимми Динды қайтару үшін жол полициясын шақырғанда, тағы бір еске түсіру басталады: олар радиодан актер Джеймс Диннің көлік апатында қаза тапқанын естиді. Олар қоғамдық тіксіну рәсімін өткізуге шешім қабылдайды. Басқа да құпиялар мен аяндардың арасында Мона астмадан жартылай өлгенін, сондықтан ол қаладан шыға алмайтынын жариялайды. Сондай-ақ ол "Ғұлама" фильмінде эпизодтық рөлде ойнағанын айтады. Қайта қосылу аяқталғанда, Джоанна Монаның ұлының әкесі екені белгілі болады, ол шын мәнінде ақыл-ойы жетілмеген болмауы мүмкін. Шәкірттер келесі жиырма жылда тағы бір рет кездесуге келіседі, бірақ Мона бас тартады. Ол, Сисси және Джоанна айналардың алдында тұрып, "Sincerely" әнін қайталайды. Фильм зақымданған, тастап кетілген бес пен ондық дүкеннің кадрларымен аяқталады, ән өшіріліп, жел соғады.

Өндіріс

1980 жылы сынға ұшыраған "Popeye" фильмін түсіргеннен кейін және "Lion's Gate" студиясын (Lionsgate-пен шатастырмау керек) сатқаннан соң, Олтман назарын сахнаға бұрды. Осы саладағы алғашқы жұмыстарының бірі – Эд Грачиктың "5 пен 10-ға қайта кел, Джимми Дин, Джимми Дин" драмасын сатып алып, қоюға режиссерлік ету болды. Бұл драма 1976 жылы Огайо штатының Колумбус қаласында алғаш рет көрсетілді. Алтманның пьесадағы жұмысы, нашар сын-пикирлер мен қысқа ғана уақыт көрсетілгеніне қарамастан, оған фильмге түсіруге болатынына көз жеткізді. "Сахнада ол қызық әрі ашық болды", – деді ол. "Ал фильмде көбірек эмоция бар". "Джимми Дин" – ол пьесаны фильмге алғаш рет бейімдеген туындысы болды; ол бұл жобадан кейін 1983 жылғы "Streamers" және 1987 жылғы "Beyond Therapy" фильмдерін түсірді, сондай-ақ тағы да басқа фильмдермен жұмыстасты. Олтман содан кейін пьесаның өндіріс жетекшісі Питер Ньюменмен келісім жасады және түпкілікті актерлерді сақтап қалды. Фильм режиссері "Viacom Enterprises" компаниясынан, ойын-шоу компаниясы "Mark Goodson Productions" арқылы 800 000 АҚШ долларынан астам қаржы алды, бұл сома пьесаға жұмсалған қаражатқа шамалас болды. Оның ниеті "Джимми Динды" кинотеатрлар үшін түсіру болды; "оны кабельдік теледидарға түсіргені туралы алғашқы хабар шындыққа сай емес", – деді ол. "Джимми Динге" дайындалу туралы Олтман былай қосты: "Мен олардың айтқанын істемедім, мен қалаған адамдарды жұмысқа алдым". Бұл түсірілімде алғаш рет канадалық оператор Пьер Миньо қатысты; олар тағы бес фильмде бірлесіп жұмыс істеді. Түсірілім бір ғана декорацияда өтті: Бродвейдегі декорацияның өңделген нұсқасы. Олтман он тоғыз күндік түсірілім кезінде "Super 16" жабдығын пайдаланды; кейін ол алғашқы көшірме үшін 35 мм-ге ауыстырылды. Фильмдегі флэшбектер үшін ол екі жақты айналары бар екі декорациядан тұратын жиынтық жасады, олар компьютерлік жарықтандыру техникасымен басқарылды, бұл оған да, фильмнің сыншыларына да қиындық тудырды.

Шығару

Роберт Альтман "Келіп қайтыңыз, 5 пен 10 теңгеге", Джимми Дин, Джимми Динді Канададағы Монреаль мен Торонто кинофестивальдеріне, сондай-ақ Бельгия, Венеция және Довильде көрсетті. Фильмнің АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілімі 1982 жылдың 30 қыркүйегінде (көзі жоқ актердің қайтыс болуының 27 жылдығында) Чикаго халықаралық кинофестивалінде өтті, онда он минут бойы тұрғызып шапалақтады. Бұл көрсетімнен кейін Альтман сұрақ-жауап сессиясында өндірістің әртүрлі аспектілерін талқылады. Режиссер 1979 жылғы "HealtH" фильмін түсіру кезінде 20th Century Fox компаниясымен болған мәселелерге байланысты "Келіп қайтыңыз, 5 пен 10 теңгеге", Джимми Дин, Джимми Динді кез келген ірі АҚШ студиясына тапсырудан бас тартты. Оның орнына ол Нью-Йорктегі тәуелсіз дистрибьютор Cinecom Pictures-ке "ұзақ көрсетуге кепілдік беру" үшін артхаус кинотеатрларында көрсетуге рұқсат берді; бұл компания үшін алғашқы шығарылым болды. Фильм 1982 жылдың 12 қарашасында тек екі кинотеатрда шектеулі түрде көрсетіліп, 22 298 АҚШ доллары жинады және сол аптаның соңында Солтүстік Америка кассасында 18-орынды иеленді. Төртінші аптасында төрт кинотеатрда көрсетілгеннен кейін 177 500 АҚШ доллары жинады; Embassy Home Entertainment сол жылы VHS форматында, ал 1984 жылы лазерлік дискіде шығарды; 1989 жылдың маусымында Virgin Vision компаниясынан видео қайта шығарылымы жарық көрді. Paramount Pictures лицензиясы бойынша Olive Films компаниясы 2014 жылдың 18 қарашасында Blu-ray форматында шығарды.

Қайта қалпына келтіру және қайта шығару

Фильмнің қалпына келтірілген нұсқасы 2011 жылы шықты. Фильмді UCLA Film & Television Archive (Sandcastle 5 Productions компаниясымен бірлесіп) «Мистер Альтманның көркем мұрасын сақтауға бағытталған жаңа, ірі жобаның алғашқы нәтижесі» ретінде қалпына келтірді. Сақтау жұмысын Голливуд шетелдік баспасөз қауымдастығы және The Film Foundation қаржылады. Жаңа көшірме «түпнұсқа Super 16 мм түсті негативтен, 35 мм CRI, 35 мм көшірмеден және түпнұсқа ½ дюймдік аналогтық дискретті моно D M E дыбыс жолынан» жасалды және 2011 жылы Нью-Йорк, Чикаго және Ванкувер сияқты Солтүстік Американың басқа қалаларында көрсетілді.

Сыни қабылдау

Бастапқы шығарылымында The Boston Globe газетінен Michael Blowen Джимми Динды "[Альтманның] Нэшвилльден кейінгі ең жақсы фильмі" деп атады. Ол былай деп қосты: "[Режиссер] қайтадан ләззат алып отыр. Ол мұздай "Квинтет" тундрасында болғаннан гөрі, қаңырап бос жатқан "Вулворц" дүкенінде көбірек сезінеді. "Олтырма" фильмінде кейіпкерлерін циникалық түрде қамқорлаған "Той" романынан өзгеше, ол осы үш әйелді жақсы көреді. Неге жақсы көрмесін?" Associated Press тілшісі Bob Thomas: "Фильм - жақсы жазылған, талантты режиссураланған және сапалы актерлік ойынның кішкентай (бір миллион доллардан кем) бюджетте пайдалы нәтиже беруге қалай мүмкіндік беретінінің жарқын мысалы" деді. The New York Times газетінен Vincent Canby Джимми Динге ара-жібірлі баға берді. "Фильмде қызықты нәрселер бар, - деді ол, - бірақ олар экрандағы нәрселерге емес, фильмнің түсірілу жолына және мырза Альтманның жобаға деген шаршамас, бірақ қате сеніміне байланысты". Ол "актрисаларға материал да, камера да мейірімділік танытпайды" деп шағымданып, Sandy Dennis кейіпкері Mona-ның көп бөлігін жақыннан түсіргенін атап өтті. "Фильмде жақсы көрінетін жалғыз адам - Мисс [Sudie] Bond" деді ол. Chicago Sun-Times газетінен Roger Ebert фильмге төрт жұлдыздың үшеуін берді және былай деп жазды: "Бұл ұлы драма емес, бірақ фильмді көруге тұрарлық екі нәрсе бар: Альтманның визуалды тапқырлығы және актерлердің барлығының қызықты ойыны". Chicago Tribune газетінен Gene Siskel фильмге төрт жұлдыздың екі жарым жұлдызын берді және "тек Карен Блэк кейіпкері ғана тартымды сипатқа ие болады, ал Альтман бұл үшін өзінің ең жақсы рөлін сомдаған Блэкпен бірге мақтануға тиіс. Шердің рөлі - ең көп дегенде, кантри-вестерн эскизі. Таң қалдыратыны, ол жаман емес, және оның өнері осылай жоғары бағаланғанын күдіктенемін". Pauline Kael 5001 Nights at the Movies кітабында былай деп жазды: "Роберт Альтман жобаға бар күшін салғанда, оның шеберлігі жалған поэзиядан поэзия, жалған сиқырдан сиқыр жасауға мүмкіндік береді. Басты рөлдерді ойнаған актрисалар өздерінің шығармашылықтарымен рөлдерін осылай ойнайды, олар өздерінің іс-әрекеттерінде актерлік шындықты табады. Олар өздерінің "Лоуни-Тюнес" кейіпкерлеріне сенімділік сыйлайды". Кино сыншысы Leonard Maltin өзінің Movie Guide кітабында Джимми Динге төрт жұлдыздың екі жарым жұлдызын берді, "Күшті актерлік ойын және Альтманның [Graczyk-тің] Бродвей пьесасын түсіруге жасаған жанды көзқарасы бұл екінші деңгейдегі материал екенін толығымен жасыра алмайды" деп жазды. Halliwell's Film Guide кітабында "[Джимми Дин] цинизмнен көңілсіздікке, содан кейін гистерияға дейін төмендейді және ешқашан ашылмайды" деп жазылған. Чикагодағы "Джимми Дин" фильмінің премьерасында Альтман өзінің көрермендеріне фестивальдегі табысы туралы айтты: "Менің ешбір фильмім осы фильмдей жақсы қабылданбаған. Мен оны түсінбеймін, бірақ маған ұнайды!" 1983 жылғы қаңтарда Boston Globe газетіне берген сұхбатында ол: "Сыншылардың пікірі мені таң қалдырмады. Енді ештеңе мені таң қалдырмайды. Мен мұны қайтарып аламын. Бір нәрсе маған таң қалдырды - Джимми Динды кинофестивальдерде көрсеткенімде ешкім шықпады". Джимми Дин Чикаго халықаралық кинофестивалінде "Үздік фильм" сыйлығын, сондай-ақ Бельгия халықаралық кинофестивалінде "Үздік сценарий" сыйлығын жеңіп алды. Фильмде Sissy рөлін сомдаған Шер "Алтын глобус" сыйлығына "Екінші пландағы үздік әйел рөлі" номинациясына ұсынылды. Come Back to the 5 & Dime, Jimmy Dean, Джимми Дин қазіргі уақытта Rotten Tomatoes сайтында бес рецензияға негізделген 80% рейтингке ие.

Тақырыптар мен сын

5 және 10 тиынға қайтып кел, Джимми Дин, Джимми Дин фильмі феминизм тақырыбына тоқталғандығы айтылады. Роберт Альтман: Голливудтан аман қалғандар кітабында Дэниел О'Брайен: "[Джимми Дин] әйелдердің эмоцияларын және жеке басын басып тастауға мәжбүр болуын зерттеуге бағытталған шығарма" деп жазған. 1980 жылы жарық көрген "Жалғыздық киносы: Пенн, Кубрик, Коппола, Скорсезе, Альтман" кітабында кинотарихшысы және сыншы Роберт П. Колкер "5 және 10 тиынға қайтып кел" фильмінің "әйелдердің патриархаттың қысымына қарсы күресінің неврозға ұшырауы арқылы бейнеленгенін" атап көрсеткен. Олар күресуге шамалары келмейді, сондықтан алдымен өздеріне құлайды, содан кейін айналасындағы әлемнен қорғану үшін өзінің іллюзияларын құрайды. Фильмдегі сексуалдық мәселелерге қатысты Робин Вуд: "Беске және он тиынға қайтып келу фильмінің ең қызықты тұсы – әйелдерді қанау мен патриархаттың сексуалдық бұрмалаулар мен гендерлік беймәлімдікке деген қорқынышы арасындағы байланыс. Фильмдегі жалғыз еркек кейіпкер (флэшбэктерде) – Джо, әйелге жақын, стереотиптік емес, гей ретінде нақты және мейірімді бейнеленген; Дон Шорт көрсеткендей, фильм оның қоғамда гейлерге орын болмағандықтан транссексуалға айналғанын білдіреді". 1985 жылы Олтман туралы жазған Джерард Плеки: "Джеймс Дин туралы сілтеме – Олтманның фильмдегі маңызды ойының көрсеткіші. Олтман Джеймс Диннің экрандағы тартымдылығы адамдарды киноға "бас идіруге" мәжбүр еткенін біледі". Ол сондай-ақ "[режиссер] әр фильмде сол қажеттілікті – киноға басы иіп беруді нығайтуға және оған жауап беруге тырысады" деп қосты. Плеки "Джеймс Дин туралы оқиғадан кейін Альтманның [қаралы актердің] өміріне қатысты тағы бір жобаны таңдағаны қызықты" деп атап өтті. О'Брайен қосалқы рөлдердің кейіпкерлерін жеткілікті дамытпағанын сынға алды, ал Плеки бұрынғы Альтман фильмдерімен салыстырғанда, кейіпкерлердің ешқайсысы "бірден ұнай қоймайды" деді. "Кейіпкерлерге қызығушылықтың төмендігінің себептері өте күрделі", - деп жазды Плеки. "Әйелдердің көптеген мәселелері физикалық немесе сексуалдық сипатта". Джимми Динде Альтман айналарды қазіргі және өткен оқиғаларды біріктіретін құрал ретінде жиі пайдаланады. Айнадағы көріністер фильмнің көптеген кадрларының құрамына кіреді. Дэниел О'Брайеннің "Роберт Альтман: Голливудтан аман қалғандар" кітабында жазғандай, олар "кейіпкерлерге 1955 жылға көз тастауға мүмкіндік беретін терезеге айналады".