Кіріспе
Еуропалық саяси партия, ресми түрде еуропалық деңгейдегі саяси партия деп, ал бейресми түрде еуропалық партия немесе Europarty деп аталатын, Еуропада және Еуропалық Одақ (ЕО) институттарында трансұлттық деңгейде жұмыс істейтін саяси партия ұйымының түрі. Олар Еуропалық саяси партиялар мен еуропалық саяси қорлардың статусы мен қаржыландыруы туралы 1141/2014 ЕО регламентімен реттеледі және қаржыландырылады, ал олардың қызметін Еуропалық саяси партиялар мен еуропалық саяси қорлар жөніндегі орган (APPF) қадағалайды. Еуропалық саяси партиялар – көбінесе ұлттық мүше партиялардан тұратын, жеке мүшелері аз – еуропалық сайлау кезінде үгіт жүргізуге құқылы, олар көбінесе өздерінің ұстанымдарын және мақсаттарын баяндайтын манифесттерді қабылдайды. Сайлау алдында олардың кейбіреулері өздерінің таңдаған үміткерін (спитценкандидат немесе жетекші үміткер деп аталады) Еуропалық комиссияның келесі президенті лауазымына ұсынады. Еуропалық партиялардың Еуропалық парламенттегі серіктестері – Парламенттік саяси топтар. Еуропалық партиялар өздерінің мүшелері болып табылатын мемлекет басшылары мен үкімет басшыларымен координациялық жиналыстар арқылы Еуропалық Кеңестің шешім қабылдау процесіне әсер етеді. Олар сондай-ақ Еуропалық комиссия мүшелерімен тығыз байланыста жұмыс істейді.
pan European political parties
A European political party, known formally as a political party at European level and informally as a European party or a Europarty, is a type of political party organisation operating transnationally in Europe and within the institutions of the European Union (EU). They are regulated and funded by EU Regulation 1141/2014 on the statute and funding of European political parties and European political foundations, and their operations are supervised by the Authority for European Political Parties and European Political Foundations (APPF). European political parties – mostly consisting of national member parties, and few individual members – have the right to campaign during the European elections, for which they often adopt manifestos outlining their positions and ambitions. Ahead of the elections, some of them designate their preferred candidate (known as Spitzenkandidat or lead candidate) to be the next President of the European Commission. European parties' counterparts in the European Parliament are the Parliament's political groups. European parties influence the decision making process of the European Council through coordination meetings with their affiliated heads of state and government. They also work closely with their members in the European Commission.
1970 жылдар
Бірінші еуропалық саяси партиялар 1970-ші жылдары, Еуропалық парламентке тікелей жалпы сайлау құқығымен (1976 жылы қабылданған, ал 1979 жылы алғаш рет өткізілген) сайлауға дейін құрылды. 1973 жылы Еуропалық қауымдастықтың Дания, Ирландия және Ұлыбританияға кеңейтілуінен кейін, кеңейтілген социалистік конгресс Боннда өткізіліп, Еуропалық қауымдастықтың социалистік партияларының конфедерациясын құрды. 1976 жылғы наурыз айында Дания, Франция, Германия, Италия, Люксембург және Нидерланды партиялары Штутгартта Еуропа либералды және демократиялық партиялар федерациясын құрды. Бірнеше айдан кейін, шілдеде, Бельгия, Франция, Германия, Ирландия, Италия, Люксембург және Нидерланды партияларының өкілдері Люксембургте жиналып, Еуропалық халық партиясын құрды.
1990 жылдар
1992 жылы Маастрихт шартының 41-бабы Рим шартына 138а-бапты қосты. 138а-бапта (сонымен қатар «партиялық бап» деп аталады) «Еуропалық деңгейдегі саяси партиялар Одақ ішіндегі интеграцияның маңызды факторы болып табылады. Олар еуропалық сананы қалыптастыруға және Одақ азаматтарының саяси еркін білдіруге үлес қосады» делінген, осылайша еуропалық саяси партиялардың бар екендігі ресми түрде мойындалды. 1997 жылы Амстердам шарты партиялық баппен (қайта нөмірленген 191-бап) бекітілген шығындарды кімнің төлейтінін белгіледі. Бұл еуропалық партияларға Еуропалық Одақтың бюджетінен төлемдер алуға мүмкіндік беретін механизмді қамтамасыз етті, және еуропалық партиялар ақшаны жұмсай бастады. Мұндай шығындарға ұлттық партияларды қаржыландыру кірді, бұл бастапқыда көзделмеген салдар болды.
20002003 жылдар
2000 жылдың маусым айында Еуропалық есеп палатасы Еуропалық саяси партияларды қаржыландыру ұзақ уақыт бойы қолданылып келгендей, Еуропалық парламенттегі саяси топтарға бөлінген қаражат есебінен жүргізілмеуі керек деп сапты. Бұл шешім 2001 жылғы Ницца шартына сәйкес Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы шарттың (191-бабы) екінші абзацын (сол кезде «Еуропалық экономикалық қауымдастықты құру шарты») Еуропалық саяси партияларды Еуропалық Одақ бюджетінен қаржыландыруға рұқсат беру үшін толықтырды. Жаңа абзаста «Кеңес 251-бапта көрсетілген процедураға сәйкес, еуропалық деңгейдегі саяси партияларды реттеу ережелерін, әсіресе оларды қаржыландыру қағидаларын белгілейді» делінген. «251-бапқа» сілтеме жасау – бұл бірлескен шешім қабылдау процедурасы, онда Еуропалық Парламент және Кеңес бірлескен заң шығарушылар ретінде қатысады. 2003 жылдың қарашасында Еуропалық Парламент және Еуропалық Одақ Кеңесі «Еуропалық деңгейдегі саяси партияларды реттеу ережелері және оларды қаржыландыру қағидалары туралы» 2004/2003 регламентін қабылдады. 2004/2003 регламенті Еуропалық саяси партиялардың алғашқы ресми анықтамасын берді және олардың мемлекеттік қаржыландыруы үшін құрылымдық негізді жасады. Бұл құрылымда еуропалық партияларға бөлінетін қаржының 15% тең үлеске таратылуы (біржолғы төлем), ал 85% әр партияның Еуропалық Парламенттегі депутаттарының санына пропорционалды түрде бөлінетіні (Еуропарламенттік депутаттарға негізделген қаржыландыру) көзделді. Сонымен қатар, мемлекеттік қаржыландыру еуропалық партияның қайтарылатын шығындарының 75% -ын құрауы керек («қосымша қаржыландыру ставкалары» деп аталады); бұл еуропалық партиялар өз бюджеттерінің 25% -ын жеке көздерден («өз қаражаты»), мысалы, қайырымдалықтар немесе мүшелік жарналардан жинауы тиіс екенін білдіреді. 2004/2003 регламенті сондай-ақ ашықтық талаптарын, қайырымдалықтарға шектеулерді және шығындарға тыйым салуды, соның ішінде ұлттық партиялар мен кандидаттарды тікелей немесе жанама түрде қаржыландыруға тыйым салды.
2004-2007 жылдар
Ереже кейіннен Еуропалық Парламент Бюросының 2004 жылғы 29 наурыздағы шешімімен толықтырылды және 1524/2007 регламентімен өзгертілді. Атап айтқанда, 1524/2007 регламенті қаржыландыру аясын нақтылады және бірлескен қаржыландыру үлесін өзгертіп, Еуропалық Одақтың жалпы бюджетінен мемлекеттік қаржыландырудың еуропалық партиялардың қайтарылатын шығындарының 85%-ына дейін жете алуына мүмкіндік берді. Бұл өзгеріс еуропалық партияларға жеке қаржыландырудан тек 15% үлесті ғана талап етті. 1524/2007 регламенті еуропалық партияларға еншілес еуропалық саяси қорларды құруға да рұқсат берді, бұл қорлар еуропалық мәселелерді талқылауға, конференциялар ұйымдастыруға, зерттеулер жүргізуге және ұлттық саяси қорларды, ортақ көзқарастағы қорларды байланыстыруға үлес қосатын жекелеген ұйымдар болып табылады. Соңында, түзетілген регламент еуропалық партияларға Еуропалық парламент сайлаулары үшін жүргізілетін науқандарды қаржыландыруға тікелей рұқсат береді.
2014 жыл
2014 жылдың қазан айында Еуропалық Парламент пен Кеңес 2004/2003 Регламентін алмастырып, Еуропалық саяси партиялар мен қорлар аясын қайта құрған, оның ішінде оларға еуропалық құқықтық мәртебе берген 1141/2014 Регламентін қабылдады. Бұл регламент Еуропалық саяси партиялар мен Еуропалық саяси қорлар (ЕКПБ) жөніндегі орган құруды да қамтады, ол Еуропалық партиялар мен қорларды тіркеу, бақылау және оларға санкциялар салу үшін дербес құрылым болып табылады. 1141/2014 Регламент 2017 жылы күшіне енді және 2018 жылдан бастап толыққанды қолданысқа кірді. Регламент күшіне енгеннен бері мемлекеттік қаржыландыруға өтініштер ЕКПБ-ға ұсынылады, бірақ қаржыландыру туралы шешімдерді қабылдау Еуропалық Парламенттің құзыретінде қалады.
2020 жылдар
2021 жылдың маусым айында 1141/2014 Регламенттің 38-бабына сәйкес, Еуропалық парламенттің Конституциялық мәселелер жөніндегі комитетінің (AFCO) депутаттары Чарльз Горенс (ALDE) және Райнер Виланд (EPP) Регламенттің іске асырылуына қатысты есеп жобасын ұсынды. Қаржыландыру мәселесінде есеп жобасында Комиссия мен заң шығарушылардан еуропалық саяси партиялар мен қорының ұлттық мүше партияларға жасаған жанама қаржыландыруын нақтылау, еуропалық мәселелер бойынша референдумдарды қаржыландыруға қойылған тыйымды алып тастау, Еуроодаққа мүше емес ұлттық партиялардан еуропалық партияларды қаржыландыруға рұқсат беру (Brexit салдарынан Ұлыбританиядағы саяси партиялар еуропалық партияларды қаржыландыру мүмкіндігінен айырылды), жеке қаржыландырудың түрлерін кеңейту, еуропалық партиялардың бірлескен қаржыландыру үлесін азайту және есеп беру процедураларын жеңілдету талаптары қойылды. 2021 жылдың қараша айында Еуропалық комиссия 1141/2021 Регламентін алмастыруға бағытталған жаңа регламент мәтінін, қайта құру рәсімін пайдалана отырып ұсынды. Комиссияның құжатында саяси жарнаманың анықтамасы берілді, гендерлік теңгерімді қамтамасыз ету ережелері күшейтілді, мүше партиялардың еуропалық саяси партияның логотипін көрсету талаптары нақтыланды және мүше партиялардың Еуроодақтың құндылықтарын сақтау міндеттемесі кеңейтілді. Қаржыландыруға қатысты бұл ұсыныста Еуропалық парламент ұсынған еуропалық партиялардың бірлескен қаржыландыру үлесін төмендету ұсынысы сақталды (оны 10%-дан 5%-қа және сайлау жылында 0%-ға дейін төмендету). Сонымен қатар, «өз қаражаты» деген жаңа санат енгізілді, ол еуропалық партияларға семинарлар мен жарияланымдар сату сияқты нақты экономикалық қызметтен жеке қаржыландыру алуға мүмкіндік берді; осы жаңа санаттан түскен қаржы еуропалық партиялардың бюджетінің 5%-ынан аспауы тиіс. Бұдан өзге, Еуропа Кеңесінің мүшесі емес елдерде орналасқан ұлттық партиялардан еуропалық партияларға қаржы түсуіне рұқсат беру ұсынылды. Еуропалық парламенттің AFCO комитеті Еуропалық комиссияның қайта құру әдісін таңдауын сынға алды, себебі бұл Комиссия өзгертуге шешім қабылдаған регламент ережелеріне ғана қатысты талқылауларды шектейді және регламенттің толық қаралуына кедерілді. 2022 жылдың наурызында Еуропалық Одақ Кеңесі саяси келісімге келді (өз келіссөздер позициясын қабылдады). 2022 жылдың шілдесінде Еуропалық парламенттің AFCO комитеті өз ұстанымын қабылдады, ол 2022 жылдың қыркүйегінде пленарлық отырыста бекітілді. Еуропалық парламент, Еуропалық Одақ Кеңесі және Еуропалық комиссия арасындағы үшжақты келіссөздер 2022 жылдың қыркүйегінде, қазаны мен қарашасында және 2023 жылдың наурыз айында өтті, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.
Мүшелік
Еуропалық саяси партиялар көбінесе ұлттық мүше партияларынан құралады. Бұған қоса, еуропалық азаматтар кейбір еуропалық партиялардың уставында белгіленген талаптарға сәйкес келіп, жеке мүше болып тіркеле алады. Еуропалық мемлекеттік қаржыландыру үшін Еуропарламент депутаттарының саны жеке мүшелік мәселесінен ажыратылады, себебі Еуропарламент депутаттары, егер олар еуропалық партияның ұлттық мүше партияларының мүшелері болса, «еуропалық партия мүшесі» ретінде қарастырылады. Осының салдарынан көптеген еуропалық партияларда жеке мүшелерінен гөрі көп Еуропарламент депутаты бар.
Жеке мүшелері
Жеке мүшеліктің қандай екендігін анықтайтын заңдық анықтама жоқ, сондықтан Еуропалық партиялар оны әртүрлі жолмен анықтайды. Олардың ортақ ерекшелігі – партия шешімдерін қабылдауға қатысудың жоқтығы немесе шектеулі болуы. Кейбір партиялар жеке мүшелерді ұжымдық дауыс беру арқылы көрсететін ішкі органдардан құралса, ал басқалары оларға дауыс беру құқығын мүлдем бермейді. Еуропалық Парламенттің мәліметі бойынша, әрбір Еуропалық партияның жеке мүшелерінің саны төменде көрсетілген:
Қаржыландыру
Еуропалық партиялар өз қызметін қаржыландыру үшін мемлекеттік және жеке қаржыландыруды пайдаланады; мемлекеттік қаржыландыру Еуропалық Одақтың жалпы бюджетінен ғана түседі және мүше мемлекеттерден, үшінші елдерден немесе олардың бақылауындағы ұйымдардан тікелей түспейді. Мемлекеттік қаржыландыруға қатысты, жыл сайын Еуропалық Парламент еуропалық мемлекеттік қаржыландыруға құқығы бар еуропалық саяси партияларды қаржыландыру үшін белгілі бір сома ақша бөледі: осы соманың 10% біржолғы төлем түрінде, барлық құқығы бар еуропалық партияларға тең бөлінеді, ал 90% әр партияның Еуропарламент депутаттарының санына пропорционалды түрде бөлінеді. 2023 жылы еуропалық саяси партияларға барлығы 46 миллион евро бөлінді. Еуропалық партиялар мемлекеттік қаржыландыруға берген өтінімдеріне және "қайтарылатын шығыстар" сомасына байланысты, белгіленген ең жоғары сомадан кем алуы мүмкін. Еуропалық партиялардың кірісінің басым бөлігі мемлекеттік қаржыландыру есебінен түседі. Жеке қаржыландыруға қатысты, еуропалық партиялар көбінесе ұлттық мүше партияларынан қаржылық үлестер алады, ал олар өз кезегінде мүше мемлекеттерден мемлекеттік қаржыландыру алады. Заңды тұлғалардан және, әсіресе, жеке тұлғалардан түсетін жарналар шектеулі рөл атқарады. APPF еуропалық саяси партияларға түсетін жарналарды және қаржылық көмекті бақылайды және жыл сайын саяси демеушілердің тізімін жариялайды.
Санкциялар
1141/2014 Регламентінің 6-бабы ЕҚҚА-ға 27-бапта егжей-тегжейлі сипатталғандай, еуропалық тараптарға санкциялар салуға құқық береді.
Жазалар
"Сандық тұрғыда өлшенбейтін бұзушылықтар" үшін қаржылық санкция Еуропалық саяси партияның жылдық бюджетінің 5-ден 20%-ына дейін, ал Одақтың қаржылық мүдделеріне зиян келтіретін заңсыз қызметтерге қатысқан жағдайда – жылдық бюджетінің 50%-ына тең болады. "Сандық түрде анықталатын бұзушылықтар" үшін қаржылық санкция алған немесе есеп берілмеген соманың 100-ден 300%-ына дейін, бірақ партияның жылдық бюджетінің 10%-ынан аспауы тиіс.
Қолданылған санкциялар
2023 жылдың қазанында APPF партиясы "қоғамға өз басқарма құрамы туралы қасақана бұрмаланған ақпарат ұсынғаны үшін" санкциялады. Салынған қаржылық санкция партияның жылдық бюджетінің 5%-ына, яғни 47 021 евроға тең болды.
Жоғалған ұйымдар
Newropeans: Еуропалық федерализм және реформалар бағдарламасымен жұмыс істейтін азаматтар қозғалысы.
Қазіргі уақытта белсенді одақтар
+NameAbbr. ҚұрылғанИдеологияСаяси топЕуропалық ЕО-ға сыншыл қозғалыстар альянсыТЭМ1997ЕвроскептицизмGUE/NGL, Жасылдар/ЕАҚ, IDЕуроскептикалық немесе ЕО-ға сыншыл бірлестіктердің альянсы, оның ішінде ҮЕҰ және саяси партияларЕуропалық солшыл антикапиталистікЕАКЛ2000АнтикапитализмСоциализмЖұмсақ евроскептицизмGUE/NGLсолшыл және антикапиталистік саяси партиялардың альянсыЕуропалық коммунистік әрекетЭКА2023КоммунизмМарксизм-ЛенинизмАнтикапитализмЕвроскептицизмАнтиимпериализмТіркелмегенМарксистік-Ленинистік партиялардың альянсы, Коммунистік және жұмысшы партиялары бастамасының мұрагеріПалестинаны азат ету партиясыФПП2024АнтисионизмМұсылман азшылықтарының мүдделеріТүркияға құрметТікелей қатысы жоқМұсылман азшылық саяси партияларының альянсыЛибералдық Оңтүстік-Шығыс Еуропалық желіЛибералдық 2008ЛиберализмЖаңаруАльянсОңтүстік-Шығыс Еуропадағы либералдық партиялар мен ой-пікір институттарының альянсыХалықтың күшіНТП2018Демократиялық социализмЭкосоциализмСолшыл популизмGUE/NGLсолшыл саяси партиялардың альянсыСолтүстік жұмысшы қозғалысының ынтымақтастық комитетіСАМАК1886Социал-демократияS&DСолтүстік елдердегі социал-демократиялық партиялар мен еңбек кеңестерінің альянсы