Кіріспе
Еуропалық Омбудсмен – Еуропалық Одақтың институттар аралық органы, ол Еуропалық Одақтың институттарын, органдарын және агенттіктерін жауапкершілікке тартады және жақсы басқаруды қамтамасыз етеді. Омбудсмен Еуропалық Одақ әкімшілігімен мәселелерге тап болған жеке тұлғаларға, кәсіпорындарға және ұйымдарға шағымдарды тергеу және кең ауқымды жүйелік мәселелерді белсенді түрде қарау арқылы көмектеседі. Қазіргі Омбудсмен – Эмили О’Райли. Еуропалық Омбудсменнің Страсбург және Брюссельде кеңселері орналасқан.
The European Ombudsman is an inter institutional body of the European Union that holds the institutions, bodies and agencies of the EU to account, and promotes good administration. The Ombudsman helps people, businesses and organisations facing problems with the EU administration by investigating complaints, as well as by proactively looking into broader systemic issues. The current Ombudsman is Emily O'Reilly. The European Ombudsman has offices in Strasbourg and Brussels.
Тарих
Еуропалық Омбудсмен Маастрихт шартымен құрылды және 1995 жылы Парламент Финляндиядан Якоб Сёдерманды алғашқы Омбудсмен етіп сайлады. Қазіргі Омбудсмен, Ирландиядан Эмили О’Райли 2013 жылдың 1 қазанында қызметке кірді.
Тағайындау
Еуропалық Омбудсменді Еуропалық Парламент сайлайды. Омбудсмен 5 жыл мерзімге сайланады және мерзімі қайта жаңартылуы мүмкін. Парламенттің өтініші бойынша, Омбудсмен өз міндеттерін орындауға қажетті талаптарға сай келмейтін немесе өте ауыр бұзушылық жасаған жағдайда Әділет Саты сот арқылы қызметтен алынуы мүмкін. (ЕО-ның жұмыс істеу туралы шартының 228-бабы)
Өкілеттігі мен өкілеттігі
Кез келген ЕО азаматы немесе ұйым ЕО институтын әкімшілік бұзушылықтар – әкімшілік бұрмашылықтар, әділетсіздік, кемсітушілік, билікті теріс пайдалану, жауап бермеу, ақпарат беруден бас тарту немесе артық кешіктіру сияқты негіздер бойынша тергеуге шақыруға құқылы. Омбудсмен сот функциясын атқаратын Еуропалық сот, Бас сот, Мемлекеттік қызмет жөніндегі сот, ұлттық және аймақтық әкімшілік органдар (ЕО құқығына қатысты жағдайларда да), сот жүйесі, жеке тұлғалар немесе корпорациялар бойынша тергеу жүргізе алмайды. Омбудсменнің өз шешімдерін орындауға міндеттеуге байланысты заңдық күші жоқ, бірақ орындалу деңгейі жалпы алғанда жоғары. Омбудсмен көбінесе ықпалдастыру және жария ету мүмкіндіктеріне сенеді. 2011 жылы ЕО институттарының оның ұсыныстарын орындау деңгейі 82% құрады. ЕО агенттіктерінің сәйкестік деңгейі 100% болды. Еуропалық комиссияның сәйкестік көрсеткіші жалпы көрсеткішпен (82%) бірдей болды, ал Еуропалық персоналды іріктеу кеңсесінің (EPSO) көрсеткіші 69% болды.
Істер
Еуропалық одақ азаматының, Еуропалық одақ туралы шарттарға сәйкес, Омбудсменге шағымдануға құқығы бар. Омбудсмен қараған бір жағдай мысалы – Комиссияның неміс ғылыми журналисіне уақтылы төлемегені. Комиссия кешігуді түсіндіріп, үстеме ақы төледі және сарапшыларға болашақ төлемдерді жылдамдатты. Тағы бір жағдайда, венгр азаматының шағымынан кейін EPSO жұмысқа орналасу конкурсы туралы хабарламалардағы талаптар мен алдын ала іріктеу сынақтарына қатысты ақпаратты нақтылауға келісті. Үшінші жағдайда Омбудсмен Кеңесті бұрын мойындамаған құжаттарды жариялауға мәжбүрледі. 2009 жылы Еуроскептик репутациясына қарамастан, ең аз шағым түскен ел – Ұлыбритания болды. Еуропалық Омбудсмен Еуропалық одақ әкімшілігімен мәселелері бар азаматтарға, компаниялар мен қауымдастықтарға көмек көрсетеді. Еуропалық Омбудсменнің негізгі зерттеу салалары: Еуропалық одақ институттарының әкімшілігінің ашықтығы; Еуропалық одақ шешімдерін қабылдаудағы ашықтық және жауапкершілік; лоббилік қызметтің ашықтығы; этикалық мәселелер; негізгі құқықтар; Еуропалық одақтың бәсекелестік саясаты; және азаматтардың Еуропалық одақ шешімдерін қабылдауға қатысуы.
ЕС құжаттарына қол жеткізу құқығының ашықтығы
Шағымдардың ең көп кездесетін түрі – ашықтыққа қатысты шағымдар, олар түскен шағымдардың 20-30% құрайды. Олар көбінесе Еуропалық Одақ институттарының азаматтардың сұранысы бойынша құжаттарды беруден бас тартуымен байланысты. Азаматтардың ЕО құжаттарына қол жеткізу құқығы Еуропалық Одақтың Негізгі құқықтарының Хартиясымен бекітілген. Егер азамат сұраған құжаттарға қол жеткізуден алыс қалса, ол мәселені шешу үшін Еуропалық Омбудсменге шағымдануға құқылы. Мысалы, 693/2011/RA нөмірінде, Еуропалық дәрілік заттар агенттігінің (EMA) көптік склерозға қарсы дәріге жасалған клиникалық зерттеулерге қоғамның қол жеткізуін рұқсат етуден бас тартуынан кейін, Омбудсмен шағымданушының талап еткен ашықтығын қамтамасыз ету мақсатында, осы жағдай бойынша егжей-тегжейлі ұсыныстармен бірге, татулық шешім ұсынысын жасады. EMA бұл ұсынысты жақсы қабылдап, Еуропалық Омбудсменнің татулық шешім ұсынысын толыққанды қабылдады.
Лоббистік қызметтің ашықтығы
Еуропалық омбудсменнің жұмысы Еуроодақтың демократиялық шешім қабылдау процесінің ең жоғары ашықтық стандарттарымен сипатталуын қамтамасыз етуге бағытталған. Осы мақсатта, мүдделі топтарға және олардың Еуроодақ институттарындағы қатысуы мен ықпалына ерекше назар беріледі. Лоббилік қызметтің ашықтығы – Еуропалық омбудсменнің басты бағыттарының бірі, ол түрлі стратегиялық бастамалар арқылы мүдделердің қақтығысына түсу мүмкіндігін азайтуға тырысады. Еуропалық омбудсмен азаматтарға Еуроодақтың шешім қабылдау процесіне кім әсер етуге тырысып жатқанын білуге мүмкіндік берген Ашықтық тізілімінің құрылуына қатысты. Мысалы, 2014 жылы ресми сауалды қамтитын тергеу нәтижесінде Еуропалық омбудсмен «Комиссияның өзінің қызметтері мен қызметкерлерінің темекі индустриясымен өткізген барлық кездесулерінің мәліметтерін онлайн жариялаудан бас тартуы» – әкімшілік бұзушылық екенін айтқан түпкілікті шешімін жариялады.
Этика мәселелері
Еуропалық омбудсменге этикалық мәселелерге байланысты шағымдар мүдделер қақтығысынан бастап, жеке секторда жұмыс істейтін адамның мемлекеттік қызметке немесе керісінше, тығыз байланысты жұмыстарға ауысуы сияқты "айналма жолмен жұмысқа орналасу" жағдайларына дейін болуы мүмкін. Еуропалық омбудсмен Еуропалық Одақ әкімшілігінің этикалық мінез-құлыққа қатысты "алтын стандарттарды" сақтауға тиіс екенін айтты. Мысалы, 2020 жылы аяқталған бір сараптамада Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағалығына корпоративтік қаржылық қолдау көрсетілгені зерттелді. Бұл шағым Румынияның Еуропалық Одаққа төрағалық ету кезеңінде ірі газдалған сусындар компаниясының демеушілігіне қатысты алаңдаушылық білдірген бір үкіметтік емес ұйымнан түскен болатын. Омбудсмен "Төрағалық Кеңестің бір бөлігі болғандықтан, оның қызметі Еуропалық қоғамның кең жұртшылығы тарапынан жалпы Еуропалық Одақ Кеңесімен байланысты деп қабылдануы мүмкін" және бұл "қайтару қаупін" тудыруы мүмкін деп сарптады. Нәтижесінде Кеңес Еуропалық омбудсменнің пікірімен келісіп, мүше мемлекеттерге өздерінің төрағалық ету кезеңінде демеушілікті қабылдамайтынын көрсететін нұсқаулық берді.
Негізгі құқықтар
Еуропалық Омбудсменнің жұмысының маңызды бөлігі – Еуропалық Одақ институттарының негізгі құқықтарды сақтауын қамтамасыз ету. Мысалы, 2015 жылы Еуропалық Омбудсмен Еуропалық Омбудсмендер желісінің 19 мүшесімен бірлесіп, мигранттарды өз елдеріне қайтаруға мәжбүрлеген кезде Frontex-тің негізгі құқықтарды сақтауын зерттеді. Зерттеу нәтижесінде, Frontex-тің заңсыз мигранттарды бірлесіп қайтару процесін жақсартуға елеулі мүмкіндіктер бар екені анықталды, сондай-ақ Frontex-тің жұмысын жақсарту бойынша егжей-тегжейлі ұсыныстар берілді. Frontex осы ұсыныстардың көпшілігіне жағымды жауап берді.
Азаматтардың қатысуы
Еуропалық Омбудсмен азаматтар мен Еуроодақ институттары арасындағы делдал және байланыс көпірі ретінде, сондай-ақ азаматтардың еуропалық саясатқа қатысуын және оның ішіндегі үдерістерге қатысуын ынталандырады, мысалы, азаматтардың іс-қимылды бақылай алуы үшін үлкен ашықтықты талап ету арқылы немесе шешім қабылдау процестеріне көбірек қатысуды өз бастамасымен қолдау арқылы. Осы контексте Еуропалық Омбудсменге келіп түскен шағымдардың көп бөлігі Еуропалық комиссияның қоғамдық кеңесулері мен Еуропалық азаматтар бастамасы (ЕАБ) жұмысындағы мәселелерге байланысты. 2014 жылы Еуропалық Омбудсмен ЕАБ ұйымдастырушыларын (азаматтық қоғам, ұйымдар және мүдделі тараптар) ЕАБ туралы пікір білдіруге шақырды. Еуропалық Омбудсмен келіп түскен шағым бойынша және өз бастамасымен тергеу жүргізе алады. Ол тиісті институттан ақпарат сұрап, оның іс қағаздарын тексеріп, лауазымды тұлғалардан жауап алады. Еуропалық Омбудсмен сот жүйесімен бірге жұмыс істейді, өйткені ол азаматтарға заңгерлер мен төлемдер сияқты шығындарсыз Еуроодақ әкімшілігімен дауларды шешудің балама жолын ұсынады. Дегенмен, Еуропалық Омбудсменнің заңды күші бар шешімдер қабылдауға құқығы жоқ, сондықтан ол тек дауды реттеуші ретінде ғана әрекет ете алады. Еуропалық Омбудсменнің Ережесінде берілген өкілеттіктерді пайдалана отырып, Еуропалық Омбудсмен кез келген институттан "жағымсыз басқарушылық әрекеттеріне қатысты" ақпарат беруді, оның іс қағаздарын тексеруді және оның қызметкерлерінен жауап алуды талап ете алады және мәселенің шешімі үшін ұсыныстар жасай алады. Жағымсыз басқарушылық жағдайды анықтағанда, Еуропалық Омбудсмен мәселені шешу бойынша ұсыныстар, ұсынымдар мен кеңестер бере алады. Еуропалық Омбудсмен мәселені шешудің негізгі жолы – тараптардың екеуіне де қанағаттандырарлық шешімді ұсыну. Бұл әдіс шағымданушы үшін жылдам және конструктивті нәтижеге әкелуі мүмкін. Алайда, бұл әдіс қоғамдық мүддеде жүйелік өзгерістерге ықпал ету үшін жеткіліксіз. Егер институт ұсынылған келісімді қабылдамаса, онда Еуропалық Омбудсмен Ережесінің 4-бабында қарастырылған өкілеттіктерді пайдаланып, тиісті институтқа ұсынымдар дайындай алады. Мұндай ұсынымдар Омбудсменнің веб-сайтында жарияланады, бұл оқиғаға назар аударуға және анықталған жағымсыз басқарушылыққа жұртшылықтың назарын аударуға мүмкіндік береді. Егер ұсынылған келісімнен немесе ұсынымнан шешім табылмайтын болса, Еуропалық Омбудсмен мәселені шешу үшін институтқа ұсыныстар жариялай алады. Бұл жария ұсыныстар жүйелік жағымсыз басқарушылық мәселелерін анықтап, қоғамдық мүддеге пайдалы жүйелік жақсартуларға әкелуі мүмкін түзетулерді ұсынуға мүмкіндік береді. Егер тергеу соңында институт оның соңғы тұжырымдамаларын немесе ұсынымдарын қабылдамаса, Омбудсмен оны жария түрде сынап, мәселенің маңыздылығын арттыра алады және Еуропалық Парламентке ерекше есеп бере алады. Еуропалық Омбудсменге келіп түскен көптеген шағымдар оның өкілеттігінен тыс болады. 2020 жылы Еуропалық Омбудсмен өзінің құзыреті шегінен тыс 1400 шағымды қарады. Бұл шағымдар негізінен Испания, Польша және Германиядан келіп түсті. Бұл көрсеткіш ашылған тергеулердің санымен салыстырғанда берілген шағымдардың үлкен айырмашылығын түсіндіруге көмектеседі. Дегенмен, Еуропалық Омбудсмен барлық шағымдарға жауап беруге тырысады, тіпті олар өкілеттігіне жатпаса да. Мұндай жағдайларда, Еуропалық Омбудсмен шағымданушыларға Омбудсменнің өкілеттігін түсіндіріп, шағымдарын қайда жолдау керектігін айтады. Шағымданушы келіссе, Еуропалық Омбудсмен шағымды Еуропалық Омбудсмендер желісінің (ЕОЖ) мүшелеріне де жібере алады. Еуропалық Омбудсмен жүргізген тергеулердің ең көп саны жылдар бойы Еуропалық комиссияға қатысты. Мысалы, 2020 жылы 210 тергеу Еуропалық комиссияға, 30 – Еуропалық қызметкерлерді іріктеу кеңсесіне, 14 – Еуропалық сыртқы іс-қимыл қызметіне, 12 – Еуропалық алаяқтыққа қарсы күрес кеңсесіне, 11 – Еуропалық Парламентке, 9 – Еуропалық Орталық банкке, 9 – Еуропалық инвестициялық банкке, 34 – Еуроодақ агенттіктеріне және 41 – басқа барлық ұйымдарға қатысты. 2020 жылы Еуропалық Омбудсмен жүргізген негізгі тақырыптық тергеулер: негізгі құқықтарға қатысты шағымдарды қарау үшін Еуропалық шекара және жағалау күзет агенттігінің (Frontex) «Шағымдар механизмі» жұмысы; COVID-19 дағдарысы кезінде Еуроодақ Кеңесінің ашықтығы; және COVID-19 дағдарысы кезінде Еуропалық ауруды бақылау және алдын алу орталығының ақпаратты жинауы және өңдеуі.
Тиімділігі, әсері және жетістіктері
1995 жылдан бері Еуропалық Омбудсмен өзін "жақсы басқару" миссиясы бар институт ретінде беделді етіп, осы мақсатты және ЕО институционалдық жүйесіндегі өз орнын ілгерілетіп келеді. Ол жалпы қоғамдық мүддеге қызмет етуге белсенді және оның мақсаттарының бірі – "шағымданушылар мен қоғамның ЕО әкімшілігімен қарым-қатынаста нақты жақсартуларға қол жеткізу". Бір жағынан, Еуропалық Омбудсмен жеке тұлғалардың, компаниялардың және қауымдастықтардың шағымдарын қарастырып, ЕО институттарындағы әкімшілік мәселелерге қатысты шағымдарға жауап береді және оларды шешеді. Екінші жағынан, Еуропалық Омбудсмен "институттарға ұсынатын қызмет сапасын арттыруға көмектесуде" тәуелсіз және белсенді ұстанымды қолданады, мәселелерді шешу бойынша ұсыныстар, ұсынымдар мен ескертулер жасау арқылы. Еуропалық Омбудсменнің тиімділігін бағалау үшін шағымдарға жауап беру статистикасы және өздігінен жүргізілген тергеулер статистикасы сияқты сандық деректерді, сондай-ақ институттармен байланыс кезіндегі жетістіктерді жақсырақ түсіну үшін сапалық деректерді (яғни, ЕО институттары Еуропалық Омбудсменнің ұсыныстарына қалай ден қояды) ескеру қажет. Осы мақсатта, Статуттың 4(5) бабына сәйкес, Еуропалық Омбудсмен жыл сайынғы сессия соңында Еуропалық Парламентке Еуропалық Омбудсменнің ұсынымдарын орындау деңгейі туралы ақпаратты қамтитын толық есеп ұсынады. Еуропалық Омбудсменнің мақсаттарының бірі – ЕО әкімшілігін жақсарту және оның жұмыс әдісіне сәйкес, статистика институттардың Омбудсменнің ұсыныстарына қандай жауап бергенін өлшеу арқылы олардың нәтижелерін бағалауға мүмкіндік береді.
Еуропалық омбудсменнің шағымдарға жауап беруі
2020 жылғы жылдық есеп деректері. Айналып тұратын есіктер. Еуропалық Омбудсмен Еуропалық банктер органының бұрынғы атқарушы директоры Еуропалық қаржы нарықтары қауымдастығының бас директоры лауазымына ауысқаннан кейін сабақтас тексеру бастады. Еуропалық Омбудсмен мүдделер қақтығысының жоғары тәуекеліне байланысты Еуропалық банктер органы мұндай қызметтік ауысуға тыйым салуы керек деген қорытындыға келді. Сондықтан, болашақта Еуропалық банктер органы жоғары лауазымды қызметкерлердің қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін белгілі бір лауазымдарға өтуіне тыйым салатын және қызметкер басқа жұмысқа орналасқандығы белгілі болғаннан кейін құпия ақпаратқа қол жеткізуді тоқтататын нақты критерийлермен ұсыныс жасалды. Еуропалық банктер органы Омбудсменнің ұсынымдарын іске асыруға келісті. 860/2018/THH ісі: Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігінің орта буын басшыларының мүдделер декларацияларына қоғамдық қолжеткізуден бас тартуына байланысты жағымды ынтымақтастық. Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігі Омбудсменнің сұрауы бойынша бұл декларацияларды жариялады және осы саладағы саясатын жетілдірді. 357/2019/FP ісі: Еуропалық бағалы қағаздар және нарықтар органының (ЕБҚНО) мүдделі тараптармен байланысқа қатысты құжаттарға қоғамдық қолжеткізуден бас тартуына байланысты жағымды ынтымақтастық. Еуропалық Омбудсмен шағымнан кейін сабақтас тексеру бастады және кейбір ішкі мәжілістердің протоколдары жариялануы тиіс екенін анықтады. Еуропалық Омбудсменмен ынтымақтастық шеңберінде ЕБҚНО шағымданушыға сегіз құжаттың бөліктерін ұсынды. 488/2018/KR және 514/2018/KR бірлескен істер: Комиссия Бас хатшысының (жоғарғы мемлекеттік қызметші) тағайындалуына қатысты сабақтас тексеру аясында жағымды ынтымақтастық. Комиссия Еуропалық Омбудсменнің ұсынысы бойынша тағайындау рәсімін жақсартты, бос лауазым туралы хабарлама мен рәсімнің нақты мерзімдерін көрсетті.
Қорытынды
Еуропалық Омбудсмен үшін негізгі құқықтар туралы әңгіме маңызды болғанымен, оның мәртебесі және белгілі бір дәрежеде өкілеттігі адам құқықтарының тұжырымдамалық саласын оның әрекет ету мүмкіндігінен тыс қалдырады. Еуропалық Омбудсменнің міндеті мен жұмысы ЕО институттары тарапынан оң бағаланады, бұл Еуропалық Омбудсменнің ұсыныстарын оң қолдау және орындау көрсеткіштерімен көрінеді. Көптеген ғалымдар Еуропалық Омбудсменнің ЕО-да жақсы басқаруды ілгерілетуде тиімді болғанын атап көрсетеді. Дегенмен, бірқатар авторлар оның негізгі құқықтар саласындағы ықпалы аз екенін, ал ЕО азаматтары көбінесе осы мәселе бойынша шағымданатынын айтады.