Кіріспе
Еуропалық Одақтың ұйымдастырылған, келісілген сыртқы саясаты – Еуропалық Одақтың (ЕО) сыртқы саясатының жұмыс істеуі. Ортақ сыртқы және қауіпсіздік саясаты (ОСҚС) – Еуропалық Одақтың (ЕО) ұйымдастырылған, келісілген сыртқы саясаты, негізінен қауіпсіздік және қорғаныс дипломатиясы мен іс-қимылдарына бағытталған. ОСҚС ЕО-ның сыртқы қатынастарының белгілі бір бөлігімен ғана айналысады, оның ішінде сауда және коммерциялық саясат, сондай-ақ үшінші елдерге қаржылық көмек көрсету сияқты басқа да салалар бар. Еуропалық Одақ Кеңесінде шешім қабылдау үшін мүше мемлекеттердің бірауыздан келісімі қажет, бірақ келісімге қол жеткеннен кейін, кейбір мәселелер білікті көпшілік дауыспен шешілуі мүмкін. Сыртқы саясатты ЕО-ның Жоғарғы өкілі, қазіргі уақытта Жозеп Боррель басқарады және оған өкілдік етеді. ОСҚС Еуропаның аумақтық қорғанысы және қайта құруы үшін Солтүстік Атлантика келісім ұйымын (НАТО) жауапты деп санайды. Алайда, 1999 жылдан бері Еуропалық Одақ бейбітшілік сақтау және келісімдерді күзету сияқты миссияларды іске асыруға жауапкер. Еуропалық Одақ пен НАТО күштерінің арақатынасын сипаттау үшін көбінесе «ажыратылған, бірақ бөлек емес» деген сөз тіркесі қолданылады. Еуропалық Одақ пен НАТО күш-жігерінің негізін бірдей күштер мен қабілеттер құрайды, бірақ қажет болған жағдайда олардың бір бөлігі Еуропалық Одаққа берілуі мүмкін.
the workings of European Union foreign policy
The Common Foreign and Security Policy (CFSP) is the organised, agreed foreign policy of the European Union (EU) for mainly security and defence diplomacy and actions. CFSP deals only with a specific part of the EU's external relations, which domains include mainly Trade and Commercial Policy and other areas such as funding to third countries, etc. Decisions require unanimity among member states in the Council of the European Union, but once agreed, certain aspects can be further decided by qualified majority voting. Foreign policy is chaired and represented by the EU's High Representative, currently Josep Borrell. The CFSP sees the North Atlantic Treaty Organisation (NATO) as responsible for the territorial defence of Europe and reconciliation. However, since 1999, the European Union is responsible for implementing missions such as peacekeeping and policing of treaties. A phrase often used to describe the relationship between the EU forces and NATO is "separable, but not separate". The same forces and capabilities form the basis of both EU and NATO efforts, but portions can be allocated to the European Union if necessary.
1957-1993 жылдар
Халықаралық сауда келіссөздеріндегі ынтымақтастық, Еуропалық Одақтың ортақ сауда саясаты шеңберінде, 1957 жылы қауымдастық құрылғаннан бері бастау алады. Сыртқы саясат және қауіпсіздік саясатының (СҚСС) өзі 1970 жылы Еуропалық саяси ынтымақтастық (ЕСЫ) құрылғаннан бастау алады. Еуропалық саяси ынтымақтастық – мүше мемлекеттердің сыртқы саясат мәселелері бойынша бейресми кеңесу процесі болып табылды, мақсаты – сыртқы саяси мәселелерге ортақ көзқарас қалыптастыру және Еуропалық Одақтың және халықаралық қауымдастықтың мүдделерін ілгерілету. Бұл халықаралық ынтымақтастықты, адам құқықтарына құрметті, демократияны және құқықтық үстемдікті қолдауды қамтиды.
1993-2009 жылдар: Бағандық жүйе
ЕҚЕЖ-нің әлсіздігі, мысалы, Югославия соғыстары кезінде байқалғандай, сыртқы саясатты нығайтуға деген ниетті тудырды. Бұл 1993 жылы күшіне енген Маастрихт шартында бекітілді, ол Еуропалық Одақты құрды. Бұрынғы жоғары ұлттық Еуропалық экономикалық қауымдастығы үш тіректің біріне айналды, ал тағы екі тірек салынды. Екінші Ортақ Сыртқы және Қауіпсіздік Саясаты тірегі үкіметаралық қағидаға негізделген, яғни Министрлер Кеңесінде мүшелердің бірауыздан келісімі және басқа институттардың ықпалы шектеулі болды. Амстердам шарты Ортақ Сыртқы және Қауіпсіздік Саясаты жөніндегі Жоғары өкілдік лауазымын құрды (2009 жылдың 1 желтоқсанына дейін оны Хавьер Солана атқарып келді), ол ЕО-ның сыртқы саясатын үйлестіруге және оны іштей өкілдік етуге арналған.
2009 жылдан қазіргі уақытқа дейін: Консолидациялау
Лиссабон шарты 2009 жылдың желтоқсан айында күшіне еніп, құрылымдық қатарларды жойды. Осылайша, Ортақ сыртқы және қауіпсіздік саясатының (ОСҚС) «қатар» статусы аяқталды. Бұдан әрі, Еуропалық Одақтың сыртқы саясатын үйлестіру және сақтау мақсатында Лиссабон шарты Сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі Одақтың жоғары өкілін құрды, ол фактілі түрде Ортақ сыртқы және қауіпсіздік саясаты жөніндегі жоғары өкіл және Сыртқы қатынастар мен Еуропалық көршілік саясаты жөніндегі Еуропалық комиссардың қызметтерін біріктірді. 2011 жылдың желтоқсанынан бастап жоғары өкіл (ЖӨ) Лиссабон шартымен құрылған Еуропалық сыртқы іс-қимыл қызметіне (ЕСІҚҚ) басшылық етеді. Ол, негізінен, Еуропалық Одақтың ортақ Сыртқы істер министрлігі немесе дипломатиялық корпусы ретінде көзделеді.
Саясаттың түрлері
Еуропалық кеңес ҚҚСБ қағидаларын және жалпы бағыттарын, сондай-ақ ЕО іске асыратын ортақ стратегияларды анықтайды. Осы бағыттар негізінде Министрлер Кеңесі бірлескен әрекеттерді немесе ортақ ұстанымдарды қабылдайды. Бірлескен әрекеттер ЕО-ның операциялық әрекеттері қажет деп саналатын нақты жағдайларды қарастырады және ЕО-ға қолжетімді болатын мақсаттарды, көлемді және құралдарды белгілейді. Олар мүше мемлекеттерді міндеттейді. Ортақ ұстанымдар болса, белгілі бір географиялық немесе тақырыптық сипаттағы мәселелер бойынша ЕО-ның ұстанымын анықтайды және мүше мемлекеттердің ұлттық саясаты сәйкес келуі тиіс жалпы ережелерді белгілейді.
Жоғары өкілі
Жоғары өкіл, Еуропалық Кеңестің президентімен бірлесіп, келісілген сыртқы саясат мәселелерінде ЕО атынан сөйлейді және мүше мемлекеттер арасындағы келіспеушіліктерден туындаған беймәлім саяси ұстанымдарды айқындау міндетін атқаруы мүмкін. Ортақ сыртқы және қауіпсіздік саясатының (ОСҚС) жүзеге асырылуы үшін 27 мүше мемлекеттің кез келген мәселе бойынша бірауыздан келісуі қажет. ОСҚС-дегі келіспеушіліктер, мысалы, Ирак соғысы кезінде болғандай, жиі кездеседі. Жоғары өкіл сондай-ақ Еуропалық Одақтың арнайы өкілдерінің жұмысын үйлестіреді. Лиссабон шартының күшіне енуімен бұл лауазым Министрлер Кеңесінің Бас хатшысы лауазымынан ерекшеленді. Жоғары өкіл Еуропалық қорғаныс агенттігінің басшысы болып табылады және ОСҚС сияқты, Ортақ қауіпсіздік және қорғаныс саясаты саласында да бірдей функцияларды жүзеге асырады. 2009 жылдың 1 желтоқсанында Кэтрин Эштон 1999 жылдан бері қызмет етіп келген Хавьер Соланадан Жоғары өкіл лауазымын қабылдады. 2014 жылдың 30 тамызында Герман Ван Ромпей Федерика Могеринидің 2014 жылдың 1 қарашасынан бастап жаңа Жоғары өкіл болатынын мәлімдеді.
Органдар
ҚҰЖБ аясында бірқатар органдар құрылған. Кеңес құрамында Сыртқы істер кеңесі (FAC) және Саяси және қауіпсіздік комитеті (СҚК) болады. Сыртқы істер кеңесі – негізінен сыртқы істер министрлерінің отырысы. СҚК ҚҰЖБ қамтитын салалардағы халықаралық жағдайды бақылайды, Министрлер кеңесінің сұрауы бойынша немесе өз бастамасымен пікір білдіру арқылы оған көмектеседі, сондай-ақ келісілген саясаттың орындалуын қадағалайды. Еуропалық қорғаныс агенттігі (ЕҚА) қорғаныс қабілетін арттыруға, әскери зерттеулер жүргізуге және әскери технологиялардың еуропалық ішкі нарығын құруға жәрдемдеседі. Батыс Еуропалық Одақтан (төменде қорғаныс тақырыбына қараңыз) көшкен екі орган – Еуропалық қауіпсіздік зерттеулері институты (EUISS) және Еуропалық одақтың спутниктік орталығы (EUSC). EUISS – Еуропалық Одақтың өзіндік сарапшылар орталығы. Оның мақсаты – ЕО үшін ортақ қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру, ҚҰЖБ-ны дамытуға және іске асыруға көмектесу, сондай-ақ Еуропаның стратегиялық пікірталасын байыту. EUSC спутниктік суреттер мен қосымша мәліметтерді талдауды жүзеге асырады.
Қорғаныс саясаты
Ортақ қауіпсіздік және қорғаныс саясаты (ОҚҚС) – бұл Сыртқы саясат пен қауіпсіздік саясатының (СҚҚС) қорғаныс және дағдарыспен күресуге қатысты бөлігі. Ол мүше мемлекеттер ұсынған азаматтық және әскери күштерді пайдалана отырып, Еуропалық Одақ құрылымдары жүзеге асыратын ОҚҚС миссиялары арқылы іске асырылады. Еуропалық Одақ туралы шарттың (ЕОШ) 42–46-баптарына негізделген ОҚҚС, мүше мемлекеттер арасындағы өзара қорғаныс туралы міндеттемесін, сондай-ақ 28 ұлттық қарулы күштің 25-і құрылымдық интеграцияны жүзеге асыратын Тұрақты құрылымдалған ынтымақтастық (PESCO) сияқты шараларды қамтиды. ЕОШ-тың 42.2-бабы ОҚҚС-тің құрамына ортақ Одақ қорғаныс саясатын «қадамдық түрде» қалыптастыруды қамтиды және Еуропалық Кеңес (ұлттық мемлекеттер немесе үкімет басшылары) бірауыздан шешім қабылдаған жағдайда ортақ қорғанысқа әкелуге тиіс екенін көрсетеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартиясының принциптеріне сәйкес, бейбітшілікті сақтау, қақтығыстарды алдын алу және халықаралық қауіпсіздікті нығайту мақсатында шетелдегі ОҚҚС миссияларына қатысқан ұлттық қарулы күштер, ЕОШ-тың 42.3-бабы бойынша ОҚҚС-ке ұсынылған үкіметаралық күштердің құрамында, мысалы, Еурокорпус, Еуропалық жедел әрекет тобы (EUBG) немесе Еуропалық жандармерия күштері (Eurogendfor) сияқты күштердің құрамында әрекет ете алады. Сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі Одақтың жоғары өкілі (қазіргі таңда – Жозеп Боррель) ОҚҚС шешімдерін ұсыну және іске асыруға жауапты. Мұндай шешімдер Сыртқы істер кеңесі (СІК) тарапынан қабылданады, әдетте бірауыздан қолдауды қажет етеді. Жоғары өкіл/Вице-президент басқаратын ОҚҚС ұйымы Сыртқы іс-қимыл қызметінің (СІҚҚ) тиісті бөлімдерін, соның ішінде Әскери штабтың (EUMS) операциялық штабын (MPCC), СІК-ке дайындық жүргізетін бірнеше органдарды (мысалы, Әскери комитет – EUMC) және Қорғаныс агенттігін (EDA) қоса алғанда, төрт агенттіктерді қамтиды. 2017 жылдан бері ОҚҚС қорғаныс қоры және қорғаныс жөніндегі жылдық үйлестірілген шолу (CARD) арқылы да қолдау көрсетілуде.
Террористік ұйымдардың тізімі
Террористік ұйымдардың тізімі 2001 жылы 2001 жылғы 27 желтоқсандағы 2001/931/ҚҰЖӘК ортақ ұстанымында көрсетілген 13 ұйыммен басталды, мысалы, ЛТТЕ-ні қоса алғандай. 2005 жылғы 29 қарашадағы Еуропалық Кеңестің 2005/847/ҚҰЖӘК ортақ ұстанымы осы ұйымдар тізімін жаңартты.
ҚҰЖБ-дан тыс
Сыртқы және қауіпсіздік саясатынан өзге, Комиссия халықаралық ұйымдарда да өкілдігін арттырып келеді. Бұрын халықаралық ұйымдарда Жоғары өкілмен бірге жұмыс істейтін Сыртқы қатынастар жөніндегі Еуропалық комиссар арқылы өкілдік етілсе, қазір ол Комиссияның вице-президенті ретінде Жоғары өкілмен тікелей жұмыс істейді. БҰҰ-да ЕО, әсіресе көмек көрсету саласындағы үлкен үлесінің арқасында (төменде қараңыз), ықпалын күшейтті. G8 және G20 елдерінде ЕО саммиттерді төрағалық ету/ұйымдастыру құқығынан өзге мүшелік құқығына да ие. G8 саммитінде Еуропалық Одақты Комиссия және Кеңес төрағалары ұсынады. G20-дағы нақты өкілдік жеке кездесулер форматына байланысты болады және Еуропалық Орталық банк (ЕОБ) өкілдерін де қамтуы мүмкін. Осы кездесулердің барлығында ЕО өз саясатын үйлестіру үшін бейресми процедуралар құрды. Дүниежүзілік сауда ұйымында (ДСҰ), барлық 27 мүше мемлекет өкілдік етілген, ал ЕО-ны Сауда комиссары ұсынады. Еуропалық Одақтың ықпалы кеңею арқылы да сезіледі. ЕО-ға мүше болудың ықтимал артықшылықтары, ЕО-ның талаптарын орындауды көздейтін мемлекеттерде саяси және экономикалық реформаларға ынталандырушы күш ретінде әрекет етеді және Шығыс Еуропадағы бұрынғы коммунистік елдердің реформалануы мен тұрақтандырылуына үлкен үлес қосады. Басқа елдердің ішкі істеріне ықпал ету әдетте әскери "қатты күш" емес, "жұмсақ күш" деп аталады. Еуропалық Одақтың көрші елдердің реформалар процесіне қолдау көрсетуінің мысалы – Молдова және Украинаға Еуропалық Одақтың шекаралық көмек миссиясы (EUBAM), ол Молдова және Украина үкіметтеріне олардың шекара және кедендік процедураларын ЕО стандарттарына жақындастыруға көмектеседі. Еуропалық Одақтың ықпалды экономикалық мәртебесі және ұлттарға ұқсас сипаттамалары АҚШ-тың Орталық барлау агенттігі (ЦБА) "The World Factbook" басылымында мойындалды. ЕО 2004 жылдың желтоқсан айында Factbook-қа енгізілді.
Гуманитарлық көмек
Еуропалық қауымдастықтың гуманитарлық көмек кеңсесі, немесе "ECHO", дамып келе жатқан елдерге ЕО-дан гуманитарлық көмек көрсетеді. 2006 жылы оның бюджеті 671 миллион еуроны құрады, оның 48%-ы АКТ елдеріне жұмсалды. ЕО-ның және оның мүше мемлекеттерінің үлесін ескергенде, ЕО әлемдегі ең ірі көмек беруші болып табылады. Бұрын "Ашық Еуропа" тақырыбымен белгілі болған сарапшылар тобы ЕО-ның көмегі тиімсіз, дұрыс бағытталмаған және экономикалық мақсаттармен байланысты деп сынға алған. Кейбір қайырымдылық ұйымдары Еуропа үкіметтері қарызды жеңілдету, шетелдік студенттерге және қашқынға жұмсалған қаражатты дұрыс есептемегендіктен, көмекке жұмсалған соманы арттырды деп мәлімдеді. Нақтырақ есептегенде, 2006 жылы ЕО ішкі көмек мақсатына жете алмады және 2015 жылға дейін ЖІӨ-нің 0,7%-ына тең халықаралық мақсатқа қол жеткізе алмайды. Дегенмен, бұл көрсеткішке тек бірнеше ел ғана қол жеткізді. 2005 жылы ЕО көмегі ЖІӨ-нің 0,34%-ын құрады, бұл АҚШ пен Жапониядан жоғары көрсеткіш. Бұрынғы көмек комиссары Луи Мишель көмектің тезірек, тиімдірек және гуманитарлық принциптерге сәйкес берілуін қадағалауды ұсынды.