Кіріспе

1949 жылы құрылған халықаралық ұйым.

Еуропа Кеңесі (ЕК; , CdE) – Еуропада адам құқықтарын, демократияны және заң үстемдігін қорғау мақсатында құрылған халықаралық ұйым. 1949 жылы құрылған бұл ұйымға шамамен 675 миллион халқы бар 46 мүше мемлекет кіреді; оның жылдық бюджеті шамамен 500 миллион евроны құрайды. Еуропа Кеңесі Еуропалық Одақтан (ЕО) ерекшеленеді, бірақ кейде екі ұйымды шатастырады, себебі ЕО 1955 жылы Еуропа Кеңесі үшін жасалған бастапқы Еуропа туын және Еуропа әнұранын қабылдады. Ешбір ел Еуропа Кеңесіне мүше болмай, ЕО-ға қосылған емес. Еуропа Кеңесі Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми байқаушысы болып табылады. Халықаралық ұйым ретінде Еуропа Кеңесі заң шығара алмайды, бірақ мүше мемлекеттердің әртүрлі мәселелер бойынша қол жеткізген халықаралық келісімдерін іске асыруға ықпал ете алады. Еуропа Кеңесінің ең танымал органы – 1953 жылғы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция негізінде жұмыс істейтін Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот. Кеңестің екі заңдық органы – Министрлер комитеті, оған әр мүше мемлекеттің сыртқы істер министрлері кіреді, және Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясы (ПАСЕ), ол әр мүше мемлекеттің ұлттық парламенттерінің өкілдерінен құралған. Адам құқықтары жөніндегі комиссар – Еуропа Кеңесінің мүше мемлекеттерде адам құқықтары туралы хабардарлықты арттыру және оларды құрметтеуді насихаттаумен айналысатын институты. Бас хатшы ұйымның хатшылығына басшылық етеді. Еуропа Кеңесінің басқа да маңызды органдары – Еуропалық дәрі-дәрмектерді сапасын бақылау дирекциясы (EDQM) және Еуропалық аудиовизуалды обсерватория. Еуропа Кеңесінің штаб-квартирасы және Адам құқықтары жөніндегі соты Францияның Страсбург қаласында орналасқан. Кеңес ағылшын және француз тілдерін екі ресми тіл ретінде пайдаланады. Министрлер комитеті, ПАСЕ және Еуропа Кеңесінің Конгресі кейбір жұмыстарында неміс және итальян тілдерін де қолданады.

Негізін қалау

1929 жылы сөйлеген сөзінде француз сыртқы істер министрі Аристид Бриан ортақ мәселелерді шешу үшін Еуропа елдерін "федералдық одаққа" біріктіретін ұйым идеясын ұсынды. Ұлыбританияның соғыс уақытындағы премьер-министрі Уинстон Черчилль алғаш рет "Еуропа кеңесін" құруды ұсынды. Оның сөзінше, ол "соғыс аяқталғанға дейін болашақтың тұмандылығын көруге" және қираған континентте бейбітшілікті қалай қалпына келтіру және сақтауға болатынын ойлауға тырысты. Еуропа екі дүниежүзілік соғыстың бастауы болғандықтан, мұндай орган құру "ұлы іс" болады деп ойлады. Ол бұл идеяға 1946 жылғы 19 қыркүйекте Цюрих университетінде сөйлеген танымал сөзінде қайта оралды, соғыстан кейінгі беделінің барлық салмағын оған салған. Сонымен қатар, континенттің барлық жерінде көптеген басқа мемлекет қайраткерлері мен саясаткерлер, олардың көпшілігі Еуропалық қозғалыстың мүшелері, кеңес құру үшін тыныш жұмыс істеді. Кейбіреулер оны соғыстың қасіреттерінің немесе нацистік режимнің адам құқықтарын бұзуы континентке ешқашан қайта оралмайтынының кепілі деп қарастырды, ал басқалары оны Шығыс блогына жататын тоталитарлық мемлекеттерге қарсы тұра алатын ортақ құндылықтарға негізделген "демократиялар клубы" деп қарастырды. Тағы басқалары оны Черчилль 1946 жылы Цюрихте қолдаған есімді сөзбен – "Еуропаның Біріккен Штаттары" деп қарастырды. Еуропа Кеңесінің болашақ құрылымы 1948 жылы Гаагада өткен Еуропа конгресінде талқыланды, онда бірнеше жүз жетекші саясаткерлер, үкімет өкілдері және азаматтық қоғам мүшелері жиналды. Еуропа конгресінің қорытындыларына жауап ретінде Брюссель шартының Консультативтік кеңесі Еуропалық бірлікті зерттеу комитетін құрды, ол 1948 жылдың қарашасынан 1949 жылдың қаңтарына дейін сегіз рет жиналып, жаңа, кең ауқымды еуропалық ұйымның жоспарын жасады. Екі бағыт болды: біреулері үкімет өкілдерінен тұратын классикалық халықаралық ұйымды жақтады, ал екіншілері парламентарийлермен саяси форумды жақтады. Екі тәсіл де ақырында Министрлер комитеті (үкіметтер өкілдік ететін) және Консультативтік Ассамблея (парламенттер өкілдік ететін) құрылуы арқылы біріктірілді, бұл екі негізгі орган Еуропа Кеңесінің Жарғысында көрсетілген. Бұл үкіметаралық және парламентаралық құрылым кейіннен Еуропалық қауымдастықтар, НАТО және ЕҚЫҰ үшін үлгі ретінде алынды. Еуропа Кеңесі 1949 жылғы 5 мамырда Лондон шартына қол қойылып құрылды, ұйымның негізгі Жарғысы оның жұмысына басшылық ететін үш негізгі құндылықты белгіледі: демократия, адам құқықтары және құқықтық мемлекет. Сол күні Лондонда он мемлекет қол қойды: Бельгия, Дания, Франция, Ирландия, Италия, Люксембург, Нидерланды, Норвегия, Швеция және Ұлыбритания, бірақ Түркия мен Грекия үш айдан кейін қосылды. 1949 жылғы 10 тамызда кеңестің Консультативтік Ассамблеясының 100 мүшесі, он екі мүше елдердің парламентарийлері Страсбургте алғашқы пленарлық отырысын өткізді, ол 18 отырыстан асты және шамамен бір айға созылды. Олар соғыстан әлі де арыла алмай жатқан, бірақ жаңа Шығыс-Батыс арасындағы ажырымға тап болған континентті қалай татуластыру және қайта құру туралы пікір алмасты, әрбір азаматтың негізгі адам құқықтарын қорғау үшін трансұлттық сот құру тұжырымын ұсынды және ақырында Еуропалық Одақ деп аталатын ұйым құруға әкелетін процестің алғашқы қадамдарын жасады. 1949 жылдың тамызында Поль Анри Спаак Бельгияның сыртқы істер министрі лауазымынан кетіп, Ассамблеяның бірінші президенті болып сайланды. Ол да кеңес құруға тыныш жұмыс істеді және оның алғашқы жұмысына жетекшілік етуде маңызды рөл атқарды. Алайда 1951 жылдың желтоқсанында, үш жылға жуық қызмет еткеннен кейін, Ассамблея "Еуропалық саяси билік" туралы ұсыныстарды қабылдамағанына көңіл көшіп, Спаак отставкаға кетті. Еуропа Кеңесінің ұзақ мерзімді мақсатына – Еуропаның бірігуіне қол жеткізе алмайтынына сенімді болған ол көп ұзамай жаңа және үміт беретін форматта, бұл жолы экономикалық интеграцияға негізделген, Еуропалық Одақтың негізін қалаушылардың бірі болуға тырысты.

Алғашқы жылдар

Еуропа Кеңесінің алғашқы жылдары оның негізін қалаушылары адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияны – жеке құқықтардың жарғысын әзірлеуге кіріскен кезде зор ынта-күш болды. Олар шамамен бірнеше ай бұрын Парижде қол қойылған Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының қағидаларын пайдаланды. Бірақ, ең маңыздысы, Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы көбінесе тілектерді білдіргенмен, Еуропалық конвенцияның басынан-ақ оның ережелерін бұзу туралы шағымдарды қарап, үкіметтерді жауапқа тартатын халықаралық сот механизмі болды, бұл халықаралық әділеттілік үшін маңызды қадам болды. Бүгінде бұл – Еуропалық адам құқықтары жөніндегі сот, оның шешімдері 46 еуропалық елде міндетті болып табылады және бұл әлемдегі ең кең ауқымды халықаралық әділет жүйесі. Кеңестің алғашқы қадамдарының бірі – 1951 жылдың 2 мамырында Батыс Германияны қабылдап, соғыстан кейінгі келісімнің үлгісін орнату болды, бұл кеңестің айрықша ерекшелігіне айналды және ұйымды бастапқы он мүше мемлекеттен бүгінгі Еуропа Кеңесін құрайтын 46 мемлекетке дейін өсірген «кеңейту» процесін бастады. 1950 жылы Исландия, 1956 жылы Австрия, 1961 жылы Кипр, 1963 жылы Швейцария және 1965 жылы Мальта қосылды.

Еуропа Кеңесінің тарихи баяндамалары

2018 жылы Еуропа Кеңесі құрылған 1949 жылдан бері, ПАСЕ-де мемлекет басшылары мен үкімет басшылары жасаған барлық сөздердің архиві интернетке жарияланды, бұл «Еуропа дауыстары» атты екі жылдық жобаның нәтижесі болды. Іске қосылған кезде архивке 70 жыл ішінде 45 елден келген 216 президент, премьер-министр, монарх және діни лидерлердің жасаған 263 сөзі енгізілді – бірақ жаңа сөздер әрбір бірнеше ай сайын қосылатындықтан, архив кеңейуде. Еуропалық институттардың «негізін қалаушы тұлғалары» саналатын адамдардың, тіпті олар сол кезде мемлекет немесе үкімет басшылары болмаса да (мысалы, Уинстон Черчилль немесе Роберт Шуман), ерте жасаған сөздері де қосылған. Тізімде сегіз монархтың (Испания королі Хуан Карлос I, Бельгия королі Альберт II және Люксембург Ұлы Герцогы Анри) сөздері, сондай-ақ діни қайраткерлердің (Папа Иоанн Павел II және Папа Франциск) және Таяу Шығыс пен Солтүстік Африка елдерінің бірнеше лидерлерінің (Шимон Перес, Ясер Арафат, Хосни Мубарак, Леопольд Седар Сенгор немесе Иордания королі Хусейн) сөздері бар. Сөздердің толық мәтіні түпнұсқа тіліне қарамастан, ағылшын және француз тілдерінде ұсынылған. Архивті ел бойынша, есім бойынша және хронологиялық тәртіппен іздеуге болады.

Қайтарып алу, тоқтату және шығару

Еуропа Кеңесінің Статуты мүшелердің өз еркімен, мәжбүрлеп тоқтатылуы және шығарылуы мүмкіндіктерін қарастырады. Статуттың 8-бабында 3-бапты «қайырсыз бұзған» кез келген мүше өкілдік құқықтарынан шеттетілуі мүмкін екендігі, ал Министрлер комитеті осындай мүшеден 7-бапқа сәйкес Кеңестен шығуын сұрауға құқылы екендігі айтылған. (Статутта «қайырсыз бұзушылық» деген ұғым анықталмаған.)

Ресейдің қатысуын тоқтату және одан шығару

Ресей 1996 жылы Еуропа Кеңесіне мүше болды. 2014 жылы Ресей Украинадан Қырымды басып алып, Украинаның шығысындағы сепаратистерді қолдағаннан кейін, Кеңес Ресейді ПАСЕ-де дауыс беру құқығынан айырды. Осыған жауап ретінде Ресей 2016 жылы Ассамблеяға бойкот жариялай бастады, ал 2017 жылдан бастап Кеңеске 32,6 миллион евро (37,1 миллион АҚШ доллары) жылдық мүшелік жарнасын төлемей қалды, бұл мекемені қаржылық қиындыққа ұшыратты. Ресей өзінің Кеңес тарапынан тоқтатылуы әділетсіз екенін мәлімдеп, өзінің дауыс беру құқығын қалпына келтіруді талап етті. Ресей жаңа бас хатшыны сайлауға дейін дауыс беру құқығын қалпына келтірмесе, Кеңестен шығатынын мәлімдеген еді. 2019 жылдың маусым айында Кеңестің шамамен үштен екі бөлігі Ресейдің дауыс беру құқығын қалпына келтіру үшін дауыс берді (118–62 дауыспен, 10 адам дауыс беруден бас тартты). Дауыс беру құқығын қалпына келтіруге қарсы болғандардың арасында Украина және басқа посткеңестік елдер, мысалы, Балтық мемлекеттері болды, олардың пікірінше, мүшелікті қайта жаңарту Ресейдің зиянды әрекеттерін қалыпқа келтірумен тең болар еді. Олар Ресейдің Кеңестен шығуы зиянды болады, себебі ол Ресей азаматтарын Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотта іс қозғау мүмкіндігінен айырады деп санайтын. 2022 жылдың 15 наурызында, елді шығару туралы дауыс беруге бірнеше сағат қалғанда Ресей Кеңестен ерікті түрде шығу рәсімін бастады. Ресей делегациясы 2022 жылғы 31 желтоқсанда ресми түрде ЕҚАД-тан бас тартуды жоспарлап, одан әрі ЕҚАД-ны денонсациялау ниетін жариялады. Алайда, сол күні Министрлер комитеті Ресейдің Кеңестегі мүшелігі дереу тоқтатылатынын және Ресейдің шығу механизмі емес, шеттету механизмі арқылы Кеңестен шығарылғанын анықтады. Еуропа Кеңесінен шеттетуге ұшырағаннан кейін Ресейдің бұрынғы президенті және премьер-министрі Дмитрий Медведев Ресейде өлім жазасын қайта енгізуді қолдады.

Конвенциялар: Еуропалық шарттар жинағы

Еуропа Кеңесі көбінесе халықаралық шарттар арқылы жұмыс істейді, олар оның жүйесінде конвенциялар деп аталады. Конвенциялар немесе халықаралық шарттарды жобалау арқылы мүше мемлекеттері үшін ортақ құқықтық нормалар белгіленеді. Конвенциялар Еуропалық шарттар сериясында жарияланады.

Еуропалық Одақ

Еуропа Кеңесі Еуропалық Одақ Кеңесі ("Министрлер Кеңесі") немесе Еуропалық Кеңеспен шатастырылмайды. Бұл органдар Еуропалық Одаққа жатады, ал Еуропа Кеңесі олардан мүлдем бөлек. Дегенмен, екеуі де еуропалық интеграцияны қолдайтындықтан, 1980 жылдан бері ортақ еуропалық ту мен әнұранды пайдаланады. Еуропа Кеңесінің өзі Еуропалық Одақпен де шатастырылмайды. Еуропа Кеңесі Еуропалық Одақтан тәуелсіз және оның бақылауында емес. Еуропалық Одақ пен Еуропа Кеңесі арасындағы ынтымақтастық 2000-шы жылдардың ортасында, әсіресе мәдениет, білім беру, сондай-ақ әділеттіліктің халықаралық деңгейде қамтамасыз етілуі және адам құқықтары саласында күшейтілді. Еуропалық Одақтың Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясына (Конвенция) қосылуы күтілуде. Сот шешімдерінің үйлесімділігіне қатысты да алаңдаушылықтар бар. Еуропалық сот (Люксембургтегі ЕО соты) Конвенцияны барлық ЕО мүше мемлекеттерінің құқықтық жүйесінің бір бөлігі деп қарастырады, бұл оның және Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың (Страсбургтегі Конвенцияны түсіндіретін сот) шешімдері арасындағы қақтығыстарды болдырмау мақсатында жасалып жатыр. Конвенцияның 14-хаттамасы Еуропалық Одақтың оған қосылуына мүмкіндік беруге бағытталған, ал Еуропалық Одақтың Лиссабон шартында Еуропалық Одақтың қосылуына байланысты хаттама бар. Осылайша, Еуропалық Одақ қазіргі мүше мемлекеттер сияқты, адам құқықтары заңнамасына және сыртқы бақылауға бағынатын болады.

Саяси зерттеулер мектептері

Еуропа Кеңесінің саяси зерттеулер мектептері, өтпелі кезеңдегі елдерде болашақ саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени лидерлерді даярлау мақсатында құрылды. Ұлттық және халықаралық сарапшылардың қатысуымен, олар жыл сайын Еуропалық интеграция, демократия, адам құқықтары, құқықтық мемлекет және жаһандану тақырыптары бойынша семинарлар мен конференциялар өткізеді. Алғашқы саяси зерттеулер мектебі 1992 жылы Мәскеуде ашылды. 2020 жылға дейін осы үлгіде тағы 20 мектеп құрылып, қауымдастық құрылды; бұл қауымдастық Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның, Кавкастың және Оңтүстік Жерорта теңізі аймағындағы бірқатар елдерді қамтитын желіні құрайды. Мектептер Еуропа Кеңесінің Демократия Бас дирекциясының (ДГИ) Демократиялық қатысу дирекциясының құрамындағы Білім департаментіне бағынады.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

ЕО және БҰҰ арасындағы ынтымақтастық 1951 жылғы 15 желтоқсанда осы институттардың хатшылықтары қол қойған келісіммен басталды. 1989 жылғы 17 қазанда Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Еуропа Кеңесіне бақылаушы мәртебесін беру туралы резолюцияны мақұлдады, бұл ұсынысты Еуропа Кеңесінің бірнеше мүше мемлекеттері енгізді. Қазіргі уақытта Еуропа Кеңесі Біріккен Ұлттар Ұйымында бақылаушы мәртебесіне ие және БҰҰ Бас Ассамблеясында тұрақты түрде өкілдік етеді. Ол БҰҰ-ның расизмге қарсы күреске және әйелдер мәселелеріне арналған аймақтық конференцияларын ұйымдастырды. Еуропа Кеңесі БҰҰ-мен көптеген деңгейде, әсіресе адам құқықтары, азшылықтар, көші-қон және терроризмге қарсы күрес салаларында ынтымақтасады. 2016 жылғы қарашада БҰҰ Бас Ассамблеясы Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Еуропа Кеңесі арасындағы ынтымақтастық туралы (A/Res/71/17) резолюцияны консенсус негізінде қабылдады, ол Еуропа Кеңесінің адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды, демократияны және құқықтық мемлекетті қорғау мен нығайтуға қосқан үлесін мойындады және түрлі салалардағы жалғасып жатқан ынтымақтастықты құптады.

Үкіметтік емес ұйымдар

Үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) Еуропа Кеңесінің халықаралық ҮЕҰ конференциясына қатыса алады және үкіметаралық сарапшылар комитеттеріне бақылаушы бола алады. Еуропа Кеңесі 1986 жылы халықаралық үкіметтік емес ұйымдардың заңдық тұлғасын тану туралы Еуропалық конвенцияны жасады, ол Еуропадағы ҮЕҰ-лардың құрылуы мен жұмыс істеуінің заңдық негізін белгілейді. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 11-бабы бірлесу еркіндігі құқығын қорғайды, бұл ҮЕҰ-лар үшін де маңызды норма болып табылады. "Еуропа Кеңесі мен үкіметтік емес ұйымдар арасындағы қарым-қатынас туралы" (93)38 қарарына қосымша ретінде ИНГО-ларға консультативтік мәртебе беру ережелері, 1993 жылғы 18 қазанда Министрлер комитетінің Министрлер орынбасарларының 500-ші отырысында қабылданды. 2003 жылғы 19 қарашада Министрлер комитеті консультативтік мәртебені қатысу мәртебесіне өзгертіп, "Еуропа Кеңесі мен ҮЕҰ арасындағы қарым-қатынасты реттейтін ережелер халықаралық үкіметтік емес ұйымдардың Ұйымның саясаты мен жұмыс жоспарына белсенді қатысуын көрсететіндей етіп дамуы қажет" деп мәлімдеді.

Басқалар

2018 жылғы 30 мамырда Еуропа Кеңесі Еуропалық футбол конфедерациясы УЕФА-мен өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Еуропа Кеңесі сондай-ақ ФИФА-мен келісімге қол қойды, онда екі тарап ортақ мүдделер саласындағы болашақ ынтымақтастықты күшейтуге келісті. Бұл келісім, мүше мемлекеттер арасындағы футбол спорты және футбол матчтарындағы қауіпсіздік пен тәртіпті қамтамасыз етуді де қамтиды, 2018 жылдың қазан айында аяқталды.

Арнайы артықшылықтар мен иммунитеттер

Еуропа Кеңесінің Артықшылықтар мен иммунитеттер туралы жалпы келісімі ұйымға белгілі бір артықшылықтар мен иммунитеттер береді. Қызметкерлердің еңбек жағдайлары Кеңестің қызметкерлер ережесімен реттеледі, ол жариялы түрде қолжетімді. Еуропа Кеңесінің лауазымды тұлғаларына төленетін жалақы мен еңбекақысы Еуропа Кеңесінің Артықшылықтар мен иммунитеттер туралы жалпы келісімнің 18-бабы негізінде салықтан босатылады. Еуропалық тудың жеке және қоғамдық кең қолданылуы еуропалық өлшемді көрсетуге ынталандырылады. 1980 жылдары осы туды қабылдаған Еуропалық Одақпен және басқа да еуропалық институттармен шатасуды болдырмау үшін, Еуропа Кеңесі көбінесе жұлдыздарды қоршап тұрған кіші әріпті "e" белгісі бар өзгертілген нұсқасын қолданады, ол "Еуропа Кеңесінің логотипі" деп аталады.

Сын-пікірлер мен даулар

Еуропа Кеңесінің мағыналы мақсаты жоқ деп айыпталып, оның міндеттері Еуропалық Одақ және ЕҚЫҰ сияқты басқа да жалпы еуропалық ұйымдарға қарағанда артықшылық тудырады. 2013 жылы «Экономист» журналы келісіп, «Еуропа Кеңесінің беделі күмәнді ахуалда» екенін айтты. Human Rights Watch және European Stability Initiative Еуропа Кеңесінен «адам құқықтарын қорғау және қамтамасыз ету жөніндегі бастапқы миссиясына» оралуға дайын және қабілетті екенін көрсету үшін нақты шаралар қабылдауды сұрады. 2022 жылдың қазан айында 44 мемлекеттің қатысуымен «Еуропалық саяси қауымдастықтың алғашқы саммиті» өтті, бұл жаңа форумды негізінен Франция президенті Эммануэль Макрон ұйымдастырды. Еуропа Кеңесі бұл жаңалыққа «тығырықтан шығу жолын таппай» қалған, өкілі «адам құқықтары, демократия және құқықтық мемлекет саласында мұндай жалпы еуропалық қауымдастықтан Еуропа Кеңесі бар» деген мәлімдеме жасады. Жаңа форумның ерекшелігі – Ресей мен Беларусьдің қасақана шеттетуі. Human Rights Watch 2014 жылы Еуропа Кеңесінің Әзірбайжанға Кеңестің Министрлер Комитетінің алты айлық төрағалығын тапсырғаны үшін сынады, бұл ел үкіметінің адам құқықтарын қорғаушыларға, диссиденттерге және журналистерге жасаған қанаушылығы «Еуропа Кеңесіне берген уәделеріне ешқандай құрметсіздік көрсетуімен» байланысты екенін жазды. 2017 жылы Әзірбайжан үкіметінің шенеуніктерiнен пара алу туралы айыптаулар мен Кеңестегі «кавиар дипломатиясын» сынағаннан кейін ішкі тергеу басталды. Он айлық тергеуден кейін 2018 жылы 219 беттік есеп жарияланды. 2021 жылы Волонте Әзірбайжан шенеуніктерiнен елдің адам құқықтары жағдайына қатысты сынды жұмсарту үшін пара алғаны үшін сотталды және Милан соты оны төрт жылға бас бостандығынан айырды.