Кіріспе

Басқа біреуді еріксіз мінез-құлыққа мәжбүрлеу – бұл тарапты қауіп-қорқыту арқылы, оның ішінде сол тарапқа күш қолдану қаупін тудыру арқылы еріксіз әрекет етуге итеру. Бұл – адамның еркін қалауын бұзып, белгілі бір жауапқа қол жеткізу үшін күш қолданудан тұратын әрекеттер жиынтығы. Мұндай әрекеттерге қорқыту, шантаж, тіпті азаптау және жыныстық шабуылдар жатуы мүмкін. Әдеттегі құқық жүйелері мәжбүрлеу астында заңды бұзу әрекетін мәжбүрлеу қылмысы ретінде қарастырады. Мәжбүрлеуді пайдаланып, адамдар өз мүдделеріне қайшы келетін әрекеттерге бара жатса, олардың құрбандыққа түсуі мүмкін. Мәжбүрлеу тек дене күшімен зиян келтіруді ғана емес, сонымен қатар психологиялық зорлық-зомбылықты да қамтиды (соңғысы қауіптің сенімділігін арттыруға бағытталған). Алдағы зиян келтіру қаупі мәжбүрленген адамның келісім беруіне де әкелуі мүмкін. Мәжбүрлеу және көндіру ұғымдары ұқсас болғанымен, оларды ажырататын бірнеше фактор бар. Оларға ниет, зиян келтіруге дайындық, өзара әрекеттесудің нәтижесі және мәжбүрленген тарапқа қол жетімді нұсқалар жатады. Джон Роулз, Томас Нагель, Рональд Дворкин және басқа да саяси авторлар мемлекетті мәжбүрлеуші күш деп санайды. 1919 жылы Макс Вебер (1864–1920), Ихеррингтің (1818–1892) көзқарасын дамыта отырып, мемлекетті "дене күшін заңды түрде пайдалану монополиясын (сәтті) талап ететін адамдар қауымдастығы" деп анықтады. Моррис мемлекет мәжбүрлеу арқылы емес, ынталандыру арқылы да жұмыс істей алатынын айтады.

Шолу

Мәжбүрлеудің мақсаты – құрбанның мақсаттарын өз мақсаттарымен алмастыру. Осы себепті көптеген әлеуметтік философтар мәжбүрлеуді еркіндіктің түпкірегіне қарсы деп есептейді. Мәжбүрлеудің түрлері әртүрлі белгілері бойынша ажыратылады: біріншіден, қорқыту арқылы келтірілетін зиянның түріне қарай, екіншіден, оның мақсаттары мен көлеміне қарай, және үшіншіден, оның салдарына қарай, оның заңдық, әлеуметтік және этикалық маңызы осы салдарларға көбінесе байланысты болады.

Физикалық

Физикалық мәжбүрлеу – мәжбүрлеудің ең көп кездесетін түрі, онда шартты қауіптің мәні – құрбанға, оның туыстарына немесе мүлкіне күш қолдану болып табылады. Көбінесе қолданылатын мысал – "адамның басына тапаншаны бағу" (тапаншамен) немесе "мойынға пышақ тіреу" (пышақпен немесе мойын кесу) – құрбанды іс-әрекет жасауға мәжбүрлеу үшін, өйткені қарсылық көрсетсе шабуылші оны жарақаттауы немесе тіпті өлтіруі мүмкін. Бұл оқиғалар соншалықты кең таралғандықтан, мәжбүрлеудің басқа да түрлерін бейнелеу үшін метафора ретінде де қолданылады. Көптеген елдердің қарулы күштері тәртіпті сақтау және халықты немесе оппозицияны бағынуға немесе үнсіздікке мәжбүрлеу үшін атыс жасақтарын пайдаланады. Дегенмен, физикалық емес мәжбүрлеу түрлері де бар, онда зиян келтіру қаупі дереу күш қолдануды білдірмейді. Байман мен Уаксман (2000) мәжбүрлеуді "қорқыту арқылы күш қолдану, соның ішінде қауіпті нығайту үшін нақты күшті шектеулі қолдану, қарсыласты әдеттегідей емес әрекет етуге итермелеу" деп анықтайды. Көп жағдайда мәжбүрлеу мүліктің немесе өмірдің жойылуына әкелмейді, себебі мақсат – бағыну.

Психологиялық

Психологиялық мәжбүрлеу кезінде қауіптің нысаны құрбанның басқа адамдармен қарым-қатынасы болып табылады. Ең айқын мысалы – шантаж, онда қауіп зиянды ақпаратты таратудан тұрады. Дегенмен, тағы да көптеген түрлері мүмкін, мысалы, "эмоционалдық шантаж", ол көбінесе құрбанды жақын тұратын адамдардың ашуы немесе ренжігі арқылы кінә сезімін немесе міндеттілікке итермелеуді, немесе құрбанның өзі құрметтейтін немесе жақсы көретін адамдардың наразылығына немесе топтан шеттетілуіне қатысты қорқытуды қамтиды.