Кіріспе

Заңдық өкілеттіксіз құқық қорғауды жүзеге асыратын азамат. Абайшылдық (/v//ɪ//dʒ//ɪ/'/l//æ//n//t//ɪ//z//əm/) – заңдық өкілеттіксіз көрінетін құқық бұзушылықтар мен қылмыстарды болдырмау, тергеу және жазалау әрекеті. Абайшы – бұл абайшылдықпен айналысатын немесе оған қатысатын, сондай-ақ ресми тапсырмасыз қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және жазалау әділдігін іске асыруға тырысатын адам.

Тарих

Абайсыздық және абайсыздық рухы "абайсыздық" сөзі ағылшын тіліне енгізілгенге дейін де бар болған. Орта ғасырлық аристократияның жеке соғыс немесе қастық әдеті мен қазіргі заманғы абайсыздық философиясы арасында ұғымдық параллельдер бар. Абайсыздық ұғымының элементтерін Киелі кітаптағы Жаратылыс кітабының 34-тарауында табуға болады: онда Ханаандық Шехем қаласында билеушінің ұлы Жақыптың қызы Динаны ұрлап, зорлаған (немесе кейбір түсіндірулерде, азғырған) және оның ағалары Шимон мен Леви кек ретінде қаланың барлық ер адамдарын өлтіріп, әпкесін құтқарып, Шехемді тонаған оқиға келтіріледі. Жақып олардың әрекеттері өзіне де, отбасына да қиындық әкелуі мүмкін екенін айтқанда, ағалары: "Ол біздің қарындасымызды құрбандыққа шалушыдай қарауы керек пе?" - деп жауап берді. Сол сияқты, Авессалом әкесі Дәуіт патша Тамарды зорлағаны үшін Амнонды жазаламағандықтан, оның бауырласы Амнонды өлтіреді. Батыс әдебиеті мен мәдениеті дәстүрінде абайсыздықтың белгілері көбінесе халықтық батырлар мен заңнан тыс адамдарға (мысалы, Робин Гуд) тән болған. Орта ғасырларда қылмыскерлерді жазалау кейде Вехм соттары сияқты құпия қоғамдардың құзырында болған (мысалы, орта ғасырлық Сардинияның Гамура, кейіннен Баррачелли, Сицилияның Вендикатори және Беати Паоли), бұл ертедегі абайсыздық ұйымының бір түрі, ол 15 ғасырда Вестфалия Германиясында өте қуатты болды.

Мексикадағы қырағылық

Мексиканың кейбір аймақтарында, әсіресе Мичоакан штатында, Лос Зетас және Ла Фамилия Мичоакана сияқты қылмыстық топтардың құрбандары 2013 жылы "Grupos de autodefensa comunitaria" деп аталатын халықтық өз қорғаныс тобын құрды. Олардың ең танымал көшбасшысы Иполито Мора 2023 жылы қанымен құлдырады.

Өзін-өзі қорғаудың басқа да елеулі әрекеттері

ХХ ғасырдың басында ақ финдер Финляндияда жарымәскери жасақ ретінде Suojeluskunta (Қорғау корпусы) құрды. Ол Финляндия азамат соғысындағы Ақ армияның ядросын құрады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та көптеген өздік қорғаныс ұйымдары құрылды, оның ішінде Америка қорғаныс лигасы, Ұлттық қауіпсіздік лигасы, «Еркіндік рыцарі» және «Америка тыңшылары», мақсаты – Германияға жақтас немесе жеткіліксіз адал деп күдіктелгендерді нысанаға алу. Мұндай топтардың зорлық-зомбылық әрекеттеріне Тулса оқиғасы, Олли Кинкконенді дарға асу және Висконсин штатындағы сияқты басқа да көптеген қаралап-жамандау оқиғалары кірді. Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстар кезінде (1960-жылдардың соңы – 1998 ж.) Уақытша Ирландия республикалық армиясы (IRA) және Ирландия ұлттық азаттық армиясы (INLA) қылмысты болдырмау үшін күдіктелген қылмыскерлерге немесе есірткі сатушыларға жаза ретінде ұрып-соғу және өлтіру шараларын қолданды. 1980-жылдардан бері танылған Сальвадордың «Sombra Negra» («Қара көлеңке») тобы негізінен зейнеткер полиция қызметкерлері мен әскери қызметкерлерден тұрады, олардың жалғыз міндеті – елді «ластанған» әлеуметтік элементтерден тазарту, яғни қылмыскерлер мен бандиттерді өлтіру. Басқа бірнеше ұйымдармен бірге «Sombra Negra» 1970 және 1980 жылдардағы азамат соғысы кезіндегі өлім отрядтарының қалдығы болып табылады. 1985 жылы Ұлыбританияда фашизмге қарсы іс-қимыл топтары құрылды, олардың мақсаты – фашизммен күресу. 1990 жылдары Екатеринбург қаласында «Есірткісіз қала» тобы есірткі сатушыларды ұрып-соғып, өлтіріп, есірткіге тәуелділерді одан бас тартуға мәжбүрледі. 1996 жылы құрылған Кейптаун қаласының (Оңтүстік Африка) «Бандитизм мен есірткіге қарсы» тобы өз аймағында есірткі және бандитизммен күреседі. Кейптаундағы американдық нысандарды бомбалауға қатысқандары үшін олар терроризммен байланысты. 1998 жылы құрылған Нигерияның «Bakassi Boys» тобы аймақтағы қылмыстың төмендеуіне ықпал еткені айтылады. Los Pepes – 1990 жылдары Колумбияда құрылған, есірткі бароны Пабло Эскобар мен оның Медельин картеліне қатысты қылмыстар жасаған топ. 2000 жылдардың басында, 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін, өзін-өзі «өздік қорғаушы» деп таныстырған Джонатан Идема Ауғанстанға кіріп, көптеген адамдарды тұтқынға алды, оларды террористтер деп айыптады. Идема АҚШ үкіметімен ынтымақтасып жұмыс істеп, одан қолдау алғанын мәлімдеді. Ол тіпті БАҚ-қа «Әл-Қаиданың» оқу лагерінің жұмыс істеп тұрған жерін көрсеткен видеожазбаларды сатты. Оның операциялары 2004 жылы серіктестерімен бірге тұтқындалып, 10 жылға сотталып, 2007 жылы кешірілгенге дейін Ауғанстанның танымал түрмесінде қамауға алынғанда күрт тоқтады. 2002 жылы құрылған «Революциялық фронт» – шведтік фашизмге қарсы ұйым. Оның мүшелері белгілі немесе күдіктелген фашистерге шабуыл жасағаны белгілі. Шабуылдар көбінесе мүлікке зиян келтіруді немесе тікелей адамға шабуыл жасауды қамтиды. 2004 жылдың 13 тамызында Үндістанның Кастурба Нагар қаласынан 200-ге жуық әйелдер Ақку Ядавты линчтеп өлтірді. Олар он жылдан астам уақыт бойы жазасыз зорлаған адамды өлтіру үшін 15 минут жұмсады. Оның бетіне бұрыш себіліп, тас лақтырылды. Ол қарсылық көрсеткенде, оның бір құрбаны көкөніс пышағымен оның жынысын кесіп тастады. Денесінде тағы 70 пышақ жарақаты табылды. 2005 жылы Үндістанда құрылған «Salwa Judum» накшалиттерге қарсы күрес тобы қауіпсіздік күштеріне накшалиттерге қарсы күресте көмектесіп отыр деп күдіктелді. 2006 жылы Англияның Гэмпшир қаласында бір жанжалшы жиырмадан астам автокөліктің дөңгелектерін тесіп, «Ескерту: сіз ұялы телефоныңызды пайдаланып жүргеніңізді көрдік» деген жазбасы бар хат қалдырды. Ұлыбританияда ұялы телефонды пайдаланып көлік жүргізу қылмыстық құқық бұзушылық болып саналады, бірақ сыншылар бұл заңның тиімді орындалмағанын айтады. Ирландияның Ұлттық азаттық армиясы (INLA) – Ирландияның республикалық социалистік жарымәскери тобы Солтүстік Ирландияның кейбір аймақтарында әрекет етеді және жергілікті қылмыскерлерге жаза ретінде ұрып-соғу шараларын қолданады. 2006 жылы INLA Солтүстік Ирландияда кем дегенде екі есірткі бандиттерін құртқанын мәлімдеді. Солтүстік-батыс аймақта орналасқан қылмыстық ұйымға шабуыл жасағаннан кейін олар «Айрландия Ұлттық азаттық армиясы осы қаланың жұмысшы табындағы адамдарын осы қылмыскерлердің оқ-дәрі ретінде пайдалануға жол бермейді, олар тек қана пайда табуды көздейді» деген мәлімдеме жасады. 2009 жылдың 15 ақпанында INLA Дерри қаласындағы есірткі сатушы Джим Макконнеллды өлтіргенін мойындады. 2009 жылдың 19 тамызында INLA Дерриде бір адамды атып жаралады. INLA бұл адамның есірткі сатумен айналысқанын мәлімдеді, бірақ жараланған адам мен оның отбасысы бұл айыптаманы жоққа шығарды. Алайда, 28 тамыздағы газет мақаласында зардап шеккен адам бұрынғы мәлімдемесінен бас тартып, бұрын шағын көлемде есірткі сатумен айналысқанын, бірақ қазір бұл істен бас тартқанын мойындады. Басқа да ирландиялық республикалық жарымәскери ұйымдар өздік қорғаныс жасақтары ретінде қызмет етіп, осы қызметін жалғастыруда. Мысалы, 2011 жылы Óglaigh na hÉireann Белфаст қаласындағы Oldpark Road көшесіндегі такси паркіне жасалған өрт шабуылына жауапкершілікті мойындады, нәтижесінде иелері елден қашқан. Олар паркті есірткі сату үшін пайдаланғанын мәлімдеді. 2010 жылы The Real Irish Republican Army Дерри қаласында бір адамды аяқтан жаралады. Бұл адам бұрын сотталған жыныстық зорлық жасаған қылмыскер еді. 2011 жылы Continuity Irish Republican Army Дублин қаласының Клондалкин ауданындағы героин сатушыны жазалау мақсатымен ұрып-соқты деп айыпталды. Бұл адам бұрын елден кетуге бұйрық алған еді. Republican Action Against Drugs (RAAD) – Ирландиялық республикалық өздік қорғаныс ұйымы, негізінен Дерри және оның айналасында әрекет етеді. БАҚ оны «Диссиденттік республикалықтардың» алдынан жасалған ұйым деп санайды, бірақ ұйымның өкілдері ешқандай республикалық партияға немесе жарымәскери ұйымға бағынбайтынын мәлімдейді. 2008 жылдың соңында құрылған RAAD барлық есірткі сатушыларға «кешірім» ұсынды, олардан өздерін ұйымға таныстыруды сұрады, содан кейін олар есірткі сатуын тоқтатқандарын растады. 2009 жылдың тамызында Derry Journal газетімен сұхбаттасқан ұйым жетекшілері: «Біз осы шараға қатысқандардың әрекеттерін бақылаймыз және белгілі бір уақыт өткен соң, есірткі сатушыларға деген қызығушылық тоқтатылып, олар нормалды өмірге оралуы мүмкін» деді. 2014 жылдың 13 маусымында Францияда тұратын 16 жастағы ром ұлтының өкілі Дариус, ұрлық және қарақшылыққа қатысты күдікпен бірнеше рет полицияға сұраққа алынғаннан кейін, үйінен ұрлық жасады деген қауесет тарағаннан кейін белгісіз біреулер тарапынан ұрланып, сапырылып, супермаркет тележкасына тасталып кетті. 2016 жылдың 9 мамырында Филиппин президенті Родриго Дутерте қызметке келгеннен бастап, көптеген күдікпен ұсталғандар (әсіресе есірткі пайдаланушылар мен сатушылар) оның есірткіге қарсы соғысы кезінде белгісіз қаскөйлер тарапынан «құқықтық өлім» деп танылды. Дутерте Давао қаласындағы өлім отрядымен байланысты деген айыптамаларға ұшырады, ол Дутерте бұрын қала әкімі болған. 2006 жылы Уттар-Прадеш штатында құрылған Gulabi Gang әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық, сексуалдық зорлық және қысым көрсетуден қорғауға арналған әйелдердің өздік қорғаныс жасағы болып табылады. 1981 жылдың 5 мамырында Марианне Бахмайер өзінің тренчкотының оң жағынан тапаншасын шығарып, Лүбек округтік сотының залындағы қызының зорлаушысы мен кісі өлтірушісін атып өлтірді. 1994 жылдың 28 қарашасында Милуокидегі танымал серийлі кісі өлтіруші және каннибал Джеффри Дамер Портаж, Висконсин штатындағы Колумбия исправителдік мекемесіндегі тұтқын, Кристофер Скарвер тарапынан ұрып өлтірілді. 1984 жылдың 16 наурызында Гэри Плаше Джефф Дусетті атып өлтірді, ол Плашенің ұлының ұрлануы және зорлануы ісі бойынша сотталып жатқан еді. Бұл іс кеңінен танымал болды, себебі кейбір адамдар Плашенің кісі өлтіруге кінәлі болуын сұрады.