Кіріспе
Саяси тұтқын – саяси қызметі үшін түрмеге қамалған адам. Саяси қылмыс әдетте тұтқынның қамауға алынуының ресми себебі болмайды. Бұл ұғымның халықаралық деңгейде мойындалған заңдық анықтамасы жоқ, бірақ әртүрлі ұйымдар мен ғалымдар көптеген ұқсас анықтамалар ұсынған. Ғалымдар арасында жалпы пікір қалыптасқан: «Жеке тұлғалар заң жүйелерімен санкцияланып, саяси режимдермен қамауға алынады, олар заңды бұзғаны үшін емес, қазіргі билік қатынастарына түбегейлі қарсы шыққан ойлары мен идеялары үшін». Хелен Тейлор Грин мен Шон Л. Габбидон 2009 жылы «стандартты заңдық анықтамалар әлі де анық емес» екенін айтқанмен, «жеке тұлғалар заң жүйелерімен санкцияланып, саяси режимдермен қамауға алынады, бірақ олар заңды бұзғаны үшін емес, керісінше, қазіргі билік қатынастарына түбегейлі қарсылық білдірген ойлары мен идеялары үшін» деген жалпы түсінік бар екенін атап өткен. Amnesty International (AI) «саяси тұтқын» терминін кеңінен қолданады. Ол кейбір басқа ұйымдар сияқты, барлық мұндай тұтқындардың ерекше мәртебесі бар немесе оларды босату керек дегенді білдірмейді. AI бұл терминді тек әділ және жедел сот процесін талап ететін тұтқындар санатын анықтау үшін қолданады. AI-дың қолданылуында бұл термин кез келген тұтқынды қамтиды, егер оның ісінде маңызды саяси элемент болса: тұтқынның әрекеттерінің себебі, әрекеттердің өзі немесе биліктің ниеті. AI «саяси» терминін адам қатынастарының «саясатқа» байланысты аспектілерін білдіру үшін қолданады: қоғам мен азаматтық тәртіптің механизмдері, үкімет немесе қоғамдық істердің қағидалары, ұйымы немесе басқаруы, сондай-ақ тіл, этникалық тегі, жынысы немесе діні, мәртебесі немесе ықпалы сияқты мәселелерге қатыстылығы (басқа факторлармен қатар). Саяси тұтқындар санатына саналылық тұтқындары да кіреді, AI оларды дереу және ешқандай шартсыз босатуды талап етеді, сондай-ақ саяси мақсаттармен қылмыстық зорлық-зомбылыққа жүгінген адамдар да кіреді. AI терминін қолдануда саяси тұтқындардың мысалдары: саяси себептермен жасалған қарапайым қылмыс, мысалы, оппозициялық топтың мақсаттарын қолдау үшін жасалған кісі өлтіру немесе қарақшылық; саяси контекстте жасалған қарапайым қылмыс, мысалы, кәсіподақ немесе шаруалар ұйымының митингісінде жасалған қылмыс; сатқындық немесе «үкіметті құлатуға тырысу» үшін айыпталған қарулы оппозициялық топтың мүшесі немесе күдікті мүшесі. Үкіметтер көбінесе өздерінде саяси тұтқындар жоқ, тек қана қылмыстық заң бойынша ұсталған адамдар бар дейді. Алайда, AI жоғарыда келтірілген мысалдар сияқты жағдайларды «саяси» деп сипаттайды және оларға қатысты «саяси сот» және «саяси тұтқындық» терминдерін қолданады. Бірақ мұндай іс-әрекеттерімен AI тұтқынның саналылық тұтқыны екенін растаған жағдайларды қоспағанда, тұтқынды ұстауға қарсы шықпайды немесе сот процесін айыптамайды, егер ол сот процесінің әділ болмағанын анықтамаса.
A political prisoner is someone imprisoned for their political activity. The political offense is not always the official reason for the prisoner's detention. There is no internationally recognized legal definition of the concept, although numerous similar definitions have been proposed by various organizations and scholars, and there is a general consensus among scholars that "individuals have been sanctioned by legal systems and imprisoned by political regimes not for their violation of codified laws but for their thoughts and ideas that have fundamentally challenged existing power relations". Helen Taylor Greene and Shaun L. Gabbidon in 2009 that "standard legal definitions have remained elusive", but at the same time, observing that there is a general consensus that "individuals have been sanctioned by legal systems and imprisoned by political regimes not for their violation of codified laws but for their thoughts and ideas that have fundamentally challenged existing power relations". AI uses the term "political prisoner" broadly. It does not use it, as some others do, to imply that all such prisoners have a special status or should be released. It uses the term only to define a category of prisoners for whom AI demands a fair and prompt trial. In AI's usage, the term includes any prisoner whose case has a significant political element: whether the motivation of the prisoner's acts, the acts in themselves, or the motivation of the authorities. "Political" is used by AI to refer to aspects of human relations related to "politics": the mechanisms of society and civil order, the principles, organization, or conduct of government or public affairs, and the relation of all these to questions of language, ethnic origin, sex or religion, status or influence (among other factors). The category of political prisoners embraces the category of prisoners of conscience, the only prisoners who AI demands should be immediately and unconditionally released, as well as people who resort to criminal violence for a political motive. In AI's use of the term, here are some examples of political prisoners:
a person accused or convicted of an ordinary crime carried out for political motives, such as murder or robbery carried out to support the objectives of an opposition group;
a person accused or convicted of an ordinary crime committed in a political context, such as at a demonstration by a trade union or a peasants' organization;
a member or suspected member of an armed opposition group who has been charged with treason or "subversion". Governments often say they have no political prisoners, only prisoners held under the normal criminal law. AI however describes cases like the examples given above as "political" and uses the terms "political trial" and "political imprisonment" when referring to them. But by doing so AI does not oppose the imprisonment, except where it further maintains that the prisoner is a prisoner of conscience, or condemn the trial, except where it concludes that it was unfair.
Саяси тұтқындарға көмек көрсету қауымдастығы
Бірмалық саяси тұтқындарға көмек көрсету қауымдастығы саяси тұтқынды "бейбіт немесе қарсылық жолдарымен оппозициялық қозғалыстарға қатысы болды деген болжам немесе нақты қатысуы, немесе оларды қолдағандықтары үшін тұтқындалған адам" деп анықтайды.
Қытай жөніндегі Конгресс-атқарушы комиссиясы
АҚШ Конгресінің Қытай жөніндегі атқарушы комиссиясы саяси тұтқынды кеңінен, "халықаралық құқық бойынша адам құқықтарын, мысалы, бейбіт жиналыс, дін бостандығы, бірлестік бостандығы, сөз бостандығын, оның ішінде бейбіт әлеуметтік немесе саяси өзгерістерді қолдау, үкімет саясатын немесе үкімет шенеуніктерін сынау бостандығын жүзеге асыру үшін ұсталған кез келген адам" деп анықтайды. Саяси тұтқын мәртебесі маңызды, себебі мұндай адамдар халықаралық деңгейде қорғауға алынып, түрлі бейүкіметтік ұйымдардан көмек ала алады. Саяси тұтқынның мәртебесі жақсы белгілі болған жағдайда, ол мәртебе символы ретінде қарастырылуы мүмкін. Кейбір саяси тұтқындар өздерін "қозғалысының шейіттері мен көшбасшылары" ретінде көрсетуге тырысады, ал мұндай мәртебе "төңкерілгеннен кейін қауіпсіздігінің және құқықтарының қорғалуының кепілі" ретінде де қарастырылуы мүмкін. Саяси тұтқын ретінде танымал тағы бір тарихи тұлға – 15 ғасыр француз қаһарманы Жанна д'Арк, оның дінге қарсылық көрсетуінің айыбы, шын мәнінде "элиталарды мазалау" қылмысы үшін заңдық негіздеме ретінде қарастырылды. Падрейк Кенни "қазіргі заманғы саяси тұтқындардың пайда болуы [қазіргі заманғы] саяси қозғалыстардың дүние жүзінде жетіліп, дамыған 50 жылдық кезеңмен (1860-шы жылдар – 1910-шы жылдар) сәйкес келеді" деп атап өтті, сондай-ақ мұндай қозғалыстардың "нақты айқындалған саяси және әлеуметтік бағдарламалары" бар екенін, бұл үкіметтерді оларға нақты жауап беруге мәжбүр еткенін (мұндай жауап көбінесе, әсіресе либералдық емес режимдерде, диалог емес, түрмеге жабу болып келгенін) айтты. 1700-1800 жылдары шамамен 3600 британдық және ирландтық сотталғандар Австралияға жіберілді. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдардың мәліметінше, Мысырда шамамен 60 мың саяси тұтқын бар. Түркияда 2016 жылдың 15 шілдесіндегі төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталып, 77 мыңнан астам адам ресми түрде тұтқындалды. Камбоджа геноцидының құрбандарының көпшілігі саяси тұтқын ретінде сипатталған. Аун Сан Су Чжи 1990 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткен оппозициялық Ұлттық демократиялық лигаға жетекшілік етті. 1990 жылдан 2010 жылға дейін 21 жылдың 15-інде ол түрмеде немесе үй қамауында болды. 2021 жылы Мьянма әскері оны мемлекеттік төңкеріс кезінде тұтқынға алды. 2022 жылдың тамызына қарай ол құпия сот процестерінен кейін 17 жылға сотталды және жалғыз камерада ұсталып отыр. Филиппиндік Ниной Акино Филиппиндегі әскери тәртіп кезінде сол кездегі президент Фердинанд Маркосқа қарсылығы үшін түрмеге жабылды. Беназир Бхутто генерал Зия-ул-Хактың кезінде төрт жыл саяси тұтқын болды. Дитрих Бонхоффер – неміс пасторы, теолог, нацизмге қарсы шыққан, Адольф Гитлерді өлтіруге жасалған 20 шілдедегі қастандыққа қатысы бар деп айыпталған. Рубин "Hurricane" Картер, АҚШ-та "ақылға салмаудың орнына расизмге шағымдануына" байланысты 19 жылға қамауға алынған афроамерикалық боксшы. АҚШ Социалистік партиясының жетекшісі Юджин В. Дебс Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсылығы үшін АҚШ үкіметі тарапынан түрмеге қамалған. Махатма Ганди британдықтар тарапынан Оңтүстік Африка мен Үндістанда бірнеше рет түрмеге жабылды. Эмма Голдман екі жыл түрмеде отырды, содан кейін АҚШ үкіметі Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсылығы үшін оны елден шығарып жіберді. Антонио Грамши – итальяндық солшыл жазушы және саяси белсенді, ол 8 жыл түрмеде отырды. Денсаулығына байланысты шартты түрде босатылып, көп ұзамай қайтыс болды. Палден Гьяцо, Қытай Халық Республикасының Тибетті басып алуы кезінде наразылық білдіргені үшін тұтқындалған тибет буддасы, 33 жыл бойы қытай түрмелерінде және еңбек лагерьлерінде қатаң азап шекті. Ануар Ибрагим, Малайзия оппозициялық партиясының жетекшісі, содомия ісі бойынша екі рет түрмеге қамалған. Ким Дэ Чжун бір мерзім (1976-1979) қызмет етті және 1980 жылы АҚШ-қа жер аударылды, бірақ 1985 жылы қайтып келді және 1998 жылы Оңтүстік Корея президенті болды. Мартин Лютер Кинг бірнеше рет түрмеге қамалған, ең танымал жағдайы – Алабама штатының Бирмингем қаласында. Джон Маклин Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсылығы үшін британ үкіметі тарапынан түрмеге қамалған. Генрих Майер – Рим-католик діни қызметкері және нацистік Германияға қарсы күрескен маңызды қарсылық топтарының бірінің жетекшісі. Нельсон Мандела 1963 жылдан 1990 жылға дейін Оңтүстік Африкада апартеидке қарсы белсенділігі мен бірнеше үкіметтік нысандарға шабуыл ұйымдастырғаны үшін түрмеге қамалған. Кейін ол 1994-1999 жылдар аралығында Оңтүстік Африка Республикасының президенті болды. Карлос Менем, Аргентинаның бұрынғы президенті, Ұлттық қайта құрылымдау процесі кезінде саяси тұтқын болған. Антонио Нариньо (1765-1823) – Колумбиялық, ол «Адам және азамат құқықтарының декларациясын» испан тіліне аударған және цензураланған материалдарды аударғаны үшін бірнеше рет түрмеге қамалған. Джавахарлал Неру, саяси белсенді, мемлекет қайраткері және Үндістанның бірінші премьер-министрі (1948-1963) британдық тәртіпке қарсы ұлттық белсенділігі үшін бірнеше рет түрмеге қамалған, барлығы 9 жылдан астам түрмеде отырған. Дилма Русефф, Бразилияның бұрынғы президенті, 1970-1973 жылдар аралығында оңшыл әскери үкімет тарапынан түрмеге қамалған. Бертранд Рассел Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсылығы үшін британ үкіметі тарапынан алты айға түрмеге қамалған. Микис Теодоракис, композитор және лирик, 1947-1970 жылдары грек үкіметтері тарапынан бірнеше рет түрмеге қамалған. Леонора Кристина Ульфельдт, графа Корфиц Ульфельдттің әйелі және кейіннен жесірі, 21 жыл бойы патшалық түрмеде жалғыз камерада ұсталған. Ай Вэйвэй, Қытай Халық Республикасынан шыққан қытай суретшісі және саяси диссидент. Лю Сяобо, қытай демократиясын қолдайтын белсенді, 1980-шы жылдардың соңынан бастап 2017 жылы қайтыс болғанға дейін Қытай үкіметі тарапынан бірнеше рет түрмеге қамалған. Хоссейн Раджабиан, ирандық кинорежиссер, жазушы және фотограф, 2015 жылдан 2018 жылға дейін Ирандағы Эвин түрмесінде түсірген фильмдеріне байланысты үш жылға саяси тұтқын ретінде түрмеге қамалған. Марат Жыланбаев – қазақстандық спортшы және белсенді, Қазақстанның адам құқықтарын бұзуына қарсы Еуропалық Одақтың Қазақстандағы өкілдігі алдында наразылық білдірген, қамауға алынып, 10 жылға түрмеге отыруы мүмкін.
The status of a political prisoner can be significant, as such inmates can become the subjects of international advocacy and receive aid from various non governmental organizations. When the status of a prisoner as political is well known, it can be seen as a form of status symbol, some political prisoners purposefully frame themselves as "the imprisoned martyrs and leaders of their movement", and this status can also be seen as "providing a guarantee of their security and of respect for their rights behind the bars". Another famous historical figure described as a political prisoner is the 15th century French heroine, Joan of Arc, whose final charge of heresy was seen as a legal justification for her real crime of "inconveniencing the elites". Padraic Kenney noted that "the emergence of modern political prisoners coincides with a fifty year period (1860s–1910s) during which [modern] political movements matured around the world", also defining such movements as having "clearly articulated political and social programs" which forced the governments to develop a specific response to such movements (a response which often involved incarceration rather than dialogue, particularly under the less liberal regimes). Approximately 3,600 British and Irish convicts were sent to Australia in the 1700–1800s. According to human rights groups there are some 60,000 political prisoners in Egypt. In reaction to the failed coup attempt in Turkey on 15 July 2016, over 77,000 people have been formally arrested. Many victims of the Cambodian genocide have been described as political prisoners. Aung San Suu Kyi led the opposition National League for Democracy which was victorious in 1990 general election. She was imprisoned or under house arrest for 15 out of the 21 years from 1990 to 2010. In 2021, she was imprisoned by the Myanmar military in a coup d'état. As of August 2022, she is being held in solitary confinement serving a 17 year sentence following a series of secret trials. Ninoy Aquino of the Philippines was imprisoned during the martial law in the Philippines because of his vocal opposition against then President Ferdinand Marcos. Benazir Bhutto was a political prisoner for four years under General Zia ul Haq. Dietrich Bonhoeffer was a German pastor, theologian, anti Nazi dissident, being accused of being associated with the 20 July plot to assassinate Adolf Hitler. Rubin "Hurricane" Carter, African American boxer wrongfully imprisoned for 19 years in the US due to "an appeal to racism rather than reason". Eugene V. Debs, leader of the Socialist Party of the United States, was imprisoned by the US government for his opposition to the First World War. Mahatma Gandhi was imprisoned numerous times by the British both in South Africa and India. Emma Goldman was imprisoned for two years and then deported by the US government for her opposition to the First World War. Antonio Gramsci was a leftist Italian writer and political activist who was jailed and spent 8 years in prison. He was released conditionally due to his health situation and died shortly after. Palden Gyatso, a Tibetan Buddhist monk arrested during the annexation of Tibet by the People's Republic of China for protesting, spent 33 years in Chinese prisons and labor camps where he was extensively tortured, serving the longest term of any Tibetan political prisoner. Anwar Ibrahim, was a Malaysian opposition party leader was imprisoned twice because of sodomy case. Kim Dae jung served one term (1976–1979) and in 1980 was exiled to the United States, but returned in 1985 and became President of South Korea in 1998. Martin Luther King Jr. was imprisoned several times, most notoriously in Birmingham, Alabama. John Maclean was imprisoned by the British government for his opposition to the First World War. Heinrich Maier was a Roman Catholic priest and leader of one of the most important resistance groups against Nazi Germany. Nelson Mandela was imprisoned from 1963 until 1990 in South Africa due to his anti apartheid activism and organizing attacks on several government targets. He later became the President of South Africa between 1994 and 1999. Carlos Menem, former Argentine president who was a political prisoner under the National Reorganization Process. Antonio Nariño (1765–1823) was a Colombian who translated the Declaration des Droits de L'Homme et du Citoyen into Spanish, and faced multiple terms in prison under charges of translating censored material. Jawaharlal Nehru, political activist, statesman, and first Prime Minister of India (1948–1963) was imprisoned several times for his nationalist activism against the British Raj, serving a total of over 9 years in incarceration. Dilma Rousseff former Brazilian president, was imprisoned by the right wing military government between 1970 and 1973. Bertrand Russell was imprisoned by the British government for six months for opposing the First World War. Mikis Theodorakis, a composer and lyricist, was imprisoned several times by Greek governments during the years 1947–1970. Leonora Christina Ulfeldt was imprisoned in solitary confinement in a royal dungeon for twenty one years as the wife and later widow of Count Corfitz Ulfeldt. Ai Weiwei, is a Chinese artist and political dissident from the People's Republic of China. Liu Xiaobo a Chinese pro democracy activist, was imprisoned multiple times (from the late 1980s to prior to his death in 2017) in China by the Chinese government. Hossein Rajabian is an Iranian filmmaker, writer and photographer who was imprisoned for 3 years as a political prisoner between 2015 up to 2018 on charges related to his filmmaking in Evin prison in Iran. Marat Zhylanbayev is a Kazakhstani athlete and activist who protested Kazakhstan's human rights violations outside European Union's delegation to Kazakhstan; he was arrested will potentially receive 10 years of imprisonment.