Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Б.з.д. III ғасырдағы Қытайдағы соғыс
Third century BCE war in China
Чу-Хан қақтығысы, сондай-ақ Чу-Хан соғысы деп те аталады, Цинь әулетінің құлауы мен Батыс Хан әулетінің құрылуы арасындағы Қытай империясындағы үзіліс кезеңі болды. Б.з.д. 206 жылы үшінші және соңғы Цинь билеушісі Цзиинь бүлікші күштерге толыққанды бас бергеннен кейін, бұрынғы Цинь империясы бүлікші көшбасшы Сян Ю арқылы он сегіз патшалыққа бөлінді, оларды түрлі бүлікшілер мен Циньнің бағынып кеткен генералдары басқарды. Көп ұзамай азаматтық соғыс басталды, ең бастысы екі ірі күш – Сян Юдың Батыс Чуы мен Лю Банның Ханы арасында. Басқа патшалықтар да бір-бірімен соғыс жүргізді, бірақ олар Чу мен Хан арасындағы басты қақтығысқа қарағанда маңызсыз болды. Соғыс б.з.д. 202 жылы Гайсия шайқасында Ханның жеңісімен аяқталды, осы шайқаста Сян Ю соңғы қарсылық көрсеткеннен кейін өз-өзіне қол жұмсады. Содан кейін Лю Банг өзін император деп жариялап, Батыс Хан әулетін құрды.
The Chu–Han Contention , also known as the Chu–Han War , was an interregnum period in Imperial China between the fall of the Qin dynasty and the establishment of the Western Han dynasty. After the third and last Qin ruler, Ziying, unconditionally surrendered to rebel forces in 206 BCE, the former Qin Empire was divided by rebel leader Xiang Yu into the Eighteen Kingdoms, which were ruled by various rebel leaders and surrendered Qin generals. A civil war soon broke out, most prominently between two major contending powers – Xiang Yu's Western Chu and Liu Bang's Han. Some of the other kingdoms also waged war among themselves but these were largely insignificant compared to the main conflict between Chu and Han. The war ended in 202 BCE with a Han victory at the Battle of Gaixia, during which Xiang Yu committed suicide after making a last stand. Liu Bang subsequently proclaimed himself emperor and established the Western Han dynasty.
Өмірбаян
221 жылы Цинь мемлекеті басқа алты ірі мемлекетті – Хан, Чжао, Ян, Вэй, Чу және Ци – жаулап алып, Қытайды Цинь әулетімен біріктірді, ал Цинь Ши Хуан Цинь әулетінің бірінші императоры атанды. 210 жылы император қайтыс болғаннан кейін 209 жылы көтеріліс басталды, ол Цинь әскерлері көтерілісшілерді жеңгенге дейін шамамен бес айға созылды. Көтеріліс басылғанымен, келесі үш жылда бірнеше көтеріліс орын алды. Бұл көтерілістердің басшылары Цинь жаулап алған бұрынғы алты мемлекеттің тағына талапкерлердің қолдаушылары немесе өзі талапкерлер болды. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Чу мемлекетін қайта жандандыруды қалаған Чу ақсүйегі Сян Ю. Ол Хуай II патшаны номиналды билеуші етіп тағайындады. Сян Ю Чу әскерін жетектеп, Юлу шайқасында Цинь әскерін жеңіп, өзін «Батыс Чудың гегемоны» деп жариялады, бірақ Хуай II патшаға номиналды адалдығын сақтады. Шайқасқаннан кейін ол бұрынғы Лян және Чу аймақтарындағы тоғыз округті басқарды, астанасы Пенчэн қаласында (қазіргі Сючжоу, Цзянсу) орналасқан еді. Осы уақытта тағы бір маңызды көтерілісші басшысы Лю Банг болды. Ол бастапқыда Сян Юдың көтерілісші әскеріне қосылған, бірақ кейіннен өз көтерілісші күштерін басқарды. Лю Банг Цинь әулетінің орталығы – Гуанчжун аймағына еніп, Цинь әскерінің көп бөлігі Юлу шайқасына кеткендіктен, жол бойында аз ғана қарсылыққа тап болды. 206 жылы Циньнің соңғы императоры Цзыин Лю Бангқа астанасы Сяньянды тапсырып, Цинь әулетінің құлауына себеп болды. Лю Банг Цзыинге құрметпен қарады және оның жақтастарына бейбіт тұрғындарға зиян келтіруге және Сяньянды тонауға тыйым салды. Бірақ Сян Ю Гуанчжун аймағына келгенде, Лю Банг бұл аймақты Сян Юға беруге мәжбүр болды, өйткені олардың арасындағы келісім бойынша, Гуанчжунды бірінші басып алған адам «Гуанчжун патшасы» атанды. Сян Ю Сяньянды басып алғаннан кейін, ол әскерлеріне қаланы тонауға және Эпан сарайын қиратуға рұқсат берді. Сян Ю сондай-ақ Лисян-Гуэй қақпасындағы тойда Лю Бангты өлтіруге тырысты, бірақ Лю Банг аман қалды және Сян Юдың шешімсіздігінің арқасында қашып құтылды. Кейін Сян Ю Лю Бангты Гуанчжуннан шалғай, дамылмаған Башу аймағына (қазіргі Чунцин және Сычуань) көшіруге мәжбүр етті. Сян Ю бұрынғы Цинь империясын көптеген вассалдық мемлекеттерге бөліп, әрқайсысын көтерілісші басшылар немесе Цинь генералдары басқарды. Бұл мемлекеттер жиынтығы «Он сегіз патшалық» деп аталды, ал Чу патшалығы басқа патшалықтардың үстінен номиналды билікке ие болды. Сян Ю Хуай II патшаны «Чу императоры И» деген жоғары атақпен марапаттады. Бірақ көп ұзамай ол императорды Чэнь округіне (қазіргі Чэньчжоу, Хунань) жер аударып, Цзюцзян патшасы Ин Буға император Иді жол бойы ұстап алып, өлтіруді бұйырды.
In 221 BCE, the Qin state conquered the other six major states – Han, Zhao, Yan, Wei, Chu and Qi – and unified China under the Qin dynasty with Qin Shi Huang as the first Qin emperor. After the emperor's death in 210 BCE, an uprising broke out in 209 BCE and lasted about five months before Qin forces defeated the rebels. Although the uprising was crushed, several other rebellions erupted consecutively over the next three years. The leaders of these rebellions were either supporters of pretenders to the thrones of the former six states conquered by Qin, or pretenders themselves. Among them, the most notable one was Xiang Yu, a Chu nobleman who wanted to restore the Chu state with King Huai II as its nominal ruler. Xiang Yu led Chu forces to victory over Qin forces at the Battle of Julu and declared himself "Hegemon King of Western Chu" even though he still paid nominal allegiance to King Huai II. After the battle, he controlled nine commanderies in the former Liang and Chu territories, with the capital at Pengcheng (; present day Xuzhou, Jiangsu). In the meantime, there was another notable rebel leader, Liu Bang, who had originally joined Xiang Yu's rebel army but had since led his own rebel forces. Liu Bang managed to advance into the Guanzhong region, the heartland of the Qin dynasty, and faced minimal resistance along the way as the bulk of the Qin forces had gone to fight at the Battle of Julu. In 206 BCE, the last Qin emperor, Ziying, surrendered the capital Xianyang to Liu Bang, thus bringing an end to the Qin dynasty. Liu Bang treated Ziying respectfully and forbade his followers from harming civilians and looting Xianyang. However, when Xiang Yu eventually arrived in the Guanzhong region, Liu Bang was pressured into ceding control of the region to Xiang Yu despite an earlier agreement between them that whoever occupied Guanzhong first would be the "King of Guanzhong". After Xiang Yu took control of Xianyang, he allowed his troops to pillage and plunder the city and ordered the destruction of the Epang Palace. Xiang Yu also attempted to assassinate Liu Bang at the Feast at Swan Goose Gate but Liu Bang survived and escaped due to Xiang Yu's indecisiveness. Later, Xiang Yu forced Liu Bang to relocate from Guanzhong to the remote and underdeveloped Bashu region (present day Chongqing and Sichuan). Xiang Yu then divided the former Qin Empire into numerous vassal states, each ruled by either a rebel leader or a surrendered Qin general. The states were collectively known as the Eighteen Kingdoms, with the Kingdom of Chu as the nominal sovereign power over the other kingdoms. Xiang Yu also honoured King Huai II with a higher title, "Emperor Yi of Chu". Shortly after that, he exiled the figurehead emperor to Chen County (; present day Chenzhou, Hunan), and secretly ordered Ying Bu, the King of Jiujiang, to intercept and assassinate Emperor Yi along the way.
Бастапқы кезеңдер
206 ж.б.д., бұрынғы Цинь империясы Он сегіз патшалыққа бөлінгеннен кейін Лю Банг Хан патшасы болып тағайындалды және 30 000 әскері мен мыңдаған азаматтармен бірге Башу аймағына (қазіргі Чунцин және Сычуань) көшірілді. Башуға кіретін галерея жолдарын бұзуға бұйрық берді, осылайша Сян Юді Башудан кету ниеті жоқ деп ойлату үшін, сондай-ақ Башудан тыс жақтан болатын шабуылға қарсы сақтық шарасы ретінде.
In 206 BCE, after the former Qin Empire was divided into the Eighteen Kingdoms, Liu Bang was made King of Han and relocated to the Bashu region (present day Chongqing and Sichuan) along with 30,000 troops and thousands of civilians. Upon reaching his destination, Liu Bang ordered the destruction of the gallery roads leading into Bashu in order to trick Xiang Yu into believing that he had no intention of leaving Bashu, and as a precautionary move against any attack from outside Bashu.
Цы мен Чжаодағы көтерілістер
Сол кезде бұрынғы Ци мемлекетінде Ци руының асылы Тиан Ронг, Ци жерлері үш патшалыққа – Ци, Цзяодун және Цзибей (жинап айтқанда Үш Ци) – бөлінгеніне наразы болды, сондықтан ол басқа патшалықтарға қарсы соғыс ашты. Ол Цзяодун патшасы Тянь Шиді және Цзибей патшасы Тянь Анді өлтірді. Ци патшасы Тиан Ду Тиан Ронгқа жеңіліп, Сиан Юға қашып қосылды. Тиан Ронг Үш Циді бағындырып, Ци жерлерінің жаңа патшасы болды. Тиан Ронг Пэн Юеге Ци әскерін басқаруды тапсырды және оны Сян Юға шабуыл жасауға жіберді. Сонымен қатар, ол бұрынғы Чжао мемлекетінде Чен Юдың көтерілісіне қолдау көрсету үшін әскер жіберді. Б.з.д. 205 жылы Чэн Ю Чаншань патшасы Чжан Эргә жеңіліп, оның патшалығын басып алды. Содан кейін Чэн Ю Дэй патшасы Чжао Шиді Чжао жерлерінің жаңа билеушісі етіп тағайындады. Сян Ю Ци мен Чжаодағы көтерілістерден қорқып, әскерін Тиан Ронгқа қарсы жіберді.
Meanwhile, in the former Qi state, Tian Rong, a Qi noble, was unhappy with how the Qi territories had been split among three kingdoms – Qi, Jiaodong and Jibei (collectively known as the Three Qis) – so he waged war against the other kingdoms. He killed Tian Shi, the King of Jiaodong, and Tian An, the King of Jibei. Tian Du, the King of Qi, lost to Tian Rong so he fled and joined Xiang Yu. Tian Rong gained control of the Three Qis and became the new king of the Qi territories. Tian Rong put Peng Yue in command of the Qi army and sent him to attack Xiang Yu. At the same time, he sent troops to support Chen Yu in a rebellion in the former Zhao state. In 205 BCE, Chen Yu defeated Zhang Er, the King of Changshan, and seized control of his kingdom. Chen Yu then installed Zhao Xie, the King of Dai, as the new ruler of the Zhao territories. Xiang Yu felt threatened by the rebellions in Qi and Zhao so he led his forces to attack Tian Rong.
Хан хандығының үш Циньді жаулап алуы
Сян Ю Цзи және Чжаодағы көтерілістерді басу үшін алыста болғанда, Лю Банг Гуанчжундағы үш бұрынғы Цин генералдары басқаратын аумақтарға шабуыл жасау мүмкіндігін пайдаланды. Ол өзінің генералы Хан Синге Башудан Үш Цинге дейінгі галерея жолдарын жөндеуді көрсету арқылы жауды жаңылыстыруды тапсырды, ал құпия түрде Чэньцан арқылы (қазіргі Чэньцан ауданы, Баоцзи, Шэньси) Үш Цинге басқа жолмен жетті. Хан Син Юн патшасы Чжан Ханды күтпеген жерден шабуылдап, екі тізбектей шайқаста жеңіске жетті. Жеңістің күшімен, Лю Банг Лонгсиді (қазіргі Ганьсудағы Лонг тауының батысындағы аймақ), Бейдиді (шығыс Ганьсу және Нинся) және Шанды (қазіргі Юлин, Шэньси маңында) бағындырды. Сондай-ақ, ол өзінің адамдарын Пейге (қазіргі Сючжоу, Цзянсу) отбасын әкелуге жіберді. Лю Бангтың шабуылдары туралы хабар алғаннан кейін, Сян Ю Лю Бангтың әскерін тоқтату үшін Янцзяға (қазіргі Тайканг округі, Хэнань) әскер жіберді және оған қанатын қорғауға көмектесу үшін Чжэн Чанды Хан патшасы етіп тағайындады. Осы уақытта Ян патшасы Цзан Ту Ляодун патшасы Хан Гуанды өлтіріп, оның жерін тартып алып, өзін Ян аймағының билеушісі деп жариялады.
While Xiang Yu was away suppressing the rebellions in Qi and Zhao, Liu Bang seized the opportunity to attack the territories in Guanzhong ruled by three former Qin generals which were collectively known as the Three Qins. He ordered his general Han Xin to pretend to repair the gallery roads leading from Bashu to the Three Qins in order to put the enemy off guard, while secretly taking another route through Chencang (present day Chencang District, Baoji, Shaanxi) to get to the Three Qins. Han Xin took Zhang Han, the King of Yong, by surprise and defeated him in two consecutive battles. Riding on the tide of victory, Liu Bang proceeded to conquer Longxi (the area in present day Gansu located west of Mount Long), Beidi (eastern Gansu and Ningxia) and Shang (around present day Yulin, Shaanxi). He also sent his men to fetch his family in Pei (; in present day Xuzhou, Jiangsu). Upon receiving news of Liu Bang's attacks, Xiang Yu sent an army to Yangjia (; present day Taikang County, Henan) to block Liu Bang's forces, and appointed Zheng Chang as the King of Hán to help him cover his flank. In the meantime, Zang Tu, the King of Yan, killed Han Guang, the King of Liaodong, seized his lands and proclaimed himself the ruler of the Yan territories.
Пэнчэн шайқасы
Б.з.д. 205 жылы Гуанчжун аймағындағы Үш Циньді жеңгеннен кейін Лю Бань Хэньань аймағына шабуыл жасауға дайындалу үшін Хангу асуының шығысына қарай жылжыды. Сай патшасы Сима Син, Ди патшасы Донг И және Хэнань патшасы Шэнь Янь Лю Банге бағынды. Хан патшасы Чжэн Чанг Лю Банге бағынбағандықтан, Лю Бан Хан Синді шабуылға жіберіп, оны жеңіске жеткізді. Содан кейін Лю Бан Чжэн Чанның орнын Хан Синге ауыстырды. Чжан Эр, Чаншанның бұрынғы патшасы, Чжао Сие мен Чэн Юдан өңірін жоғалтқаннан кейін Лю Банге қосылды. Б.з.д. 205 жылы үшінші айында Лю Бан Батыс Вэй патшасы Вэй Баоның көмегімен Хенейге шабуыл жасады. Лю Бан Сиан Юдың Он сегіз патшалықтың номиналды билеушісі Император Иді өлтіруге бұйрық бергенін естігенде, императорға арналған қоштасу рәсімін өткізді және Сиан Юды патша өлтіруде айыптап, бұл оқиғаны Сиан Юға қарсы соғысын ақтау үшін саяси насихат ретінде пайдаланды. Б.з.д. 205 жылы төртінші айында Сян Ю Чэньян қаласында (қазіргі Шандоң провинциясының Цзюй округі маңында) Тиан Ронды жеңді. Тиан Ронг Пиньюаньға (қазіргі Шандоңның солтүстік-батысы) шегінген кезде қаза тапты. Цы патшалығы бағынғанмен, Сян Ю әскерлеріне Цы аумақтарын тонауға және талан-таражға салуға рұқсат берді. Тиан Ронның інісі Тиан Хенг Тиан Ронның ұлы Тиан Гуанды Цының жаңа патшасы етіп тағайындады және Сиан Юға қарсы қарсылық көрсетуді жалғастырды. Осы уақыт аралығында Лю Бан өзіне бағынған патшалардың қолдауымен шамамен 560 мың сарбаздан тұратын әскер жинады. Б.з.д. 205 жылы сегізінші айында Чу астанасы Пэнчэн (қазіргі Сючжоу, Цзянсу) Лю Бан басқаратын одақтас әскерлердің қолына түсті. Сян Ю Лю Банның Пэнчэнды басып алғанын естігенде, оны қайтарып алу үшін 30 мың сарбазды бастап келді. Лю Бан күтпеген шабуылға ұшырады, оның әскері ауыр шығынға ұшырады және оның отбасы мүшелері Чу әскеріне тұтқынға алынды. Бұл шайқастан кейін Лю Бан Чудағы басып алған жерлерін және одақтастарының қолдауын жоғалтты.
In 205 BCE, after conquering the Three Qins in the Guanzhong region, Liu Bang advanced to the east of Hangu Pass to prepare for an attack on the Henan region. Sima Xin, the King of Sai, Dong Yi, the King of Di, and Shen Yang, the King of Henan, surrendered to Liu Bang. Zheng Chang, the King of Hán, refused to submit to Liu Bang so Liu Bang sent Hán Xin to attack and defeat him. Liu Bang then replaced Zheng Chang with Hán Xin as the new King of Hán. Zhang Er, the former King of Changshan, joined Liu Bang after losing his domain to Zhao Xie and Chen Yu. In the third lunar month of 205 BCE, Liu Bang attacked Henei with help from Wei Bao, the King of Western Wei. When Liu Bang received news that Xiang Yu had ordered the assassination of Emperor Yi, the nominal sovereign over the Eighteen Kingdoms, he held a memorial service for the emperor and accused Xiang Yu of committing regicide, using this incident as political propaganda to justify his war against Xiang Yu. In the fourth lunar month of 205 BCE, Xiang Yu defeated Tian Rong at Chengyang (; around present day Ju County, Shandong). Tian Rong was killed while retreating to Pingyuan (around present day northwestern Shandong). Although the Kingdom of Qi had surrendered, Xiang Yu still allowed his troops to plunder and loot the Qi territories. Tian Rong's younger brother, Tian Heng, made Tian Guang, Tian Rong's son, the new King of Qi, and continued to put up resistance against Xiang Yu. Meanwhile, Liu Bang had mustered an army of about 560,000 with support from the kings who surrendered to him. In the eighth lunar month of 205 BCE, the Chu capital, Pengcheng (; present day Xuzhou, Jiangsu), fell to a coalition force led by Liu Bang. When Xiang Yu received news that Liu Bang had occupied Pengcheng, he led 30,000 troops to retake Pengcheng. Liu Bang was caught off guard and his army suffered heavy casualties and his family members were captured by Chu forces. After the battle, Liu Bang lost his territorial gains in Chu and the support of his allies.
Цзинсуо шайқасы
Пэнчэн шайқасында жеңілгеннен кейін Хань әскерінің күші күрт азайды. Лю Банның отбасы мүшелерін Чу әскері тұтқынға алып, кепіл ретінде ұстады. Бұрын Лю Банға бағынған көптеген патшалар, Лю Банның жеңілісінен кейін Сян Ю жағына шықты. Сонымен қатар, бұрын Чумен соғысқан Ци және Чжао мемлекеттері де Чумен бейбітшілік орнатуды сұрады. Шыяиға (қазіргі Аньхой провинциясының Даңшан округінің шығысы) жеткеннен кейін, оны қарындасының күйеуі күзетіп тұрды, Лю Бан әскерін қайта ұйымдастырып, шегінуге дайындады. Осы уақытта Хан Син Гуанчжуннан Орталық жазыққа күштер жіберіп, қазіргі Хэнань провинциясының Цзинь округі мен Суо ауылы арасындағы Чу әскеріне шабуыл жасап, жеңіске жетті. Сондай-ақ, бұрынғы Цинь қолбасшылары Ван Ву мен Чен Чу, сондай-ақ Вэй округінің билеушісі Шэн Тудың көтерілісін басып, олардың базасы Вайхуан қаласын жаулады. Ол Лю Банмен бірлесіп Хань әскерін қайта ұйымдастырып, Синьян мен Чэнгаода берік Хань гарнизондарын орнатып, солтүстік Қытайды жаулап алу жоспарын жасады. Оның мақсаты – Сян Ю Лю Банның Синьян мен Чэнгаодағы базаларына тым көп назар аударып, солтүстіктегі Хан Синге қарсы тұруға және Синьян мен Чэнгао арқылы Гуанчжунға шегіну жолын қауіпке тіке алмауы еді. Лю Бан Жюцзяң патшасы Ин Буға елші жіберіп, оны қолдауға көндіруге тырысты. Қараша айында Хан Синнің Цзиньсин шайқасындағы жеңісінен кейін Ин Бу Лю Банға қосылып, Сян Юға қарсы бүлік көтерді. Бұл туралы білген Сян Ю Лонг Джуды Ин Буға қарсы шабуылға жіберді. Б.з.д. 205 жылдың алтыншы айында Лю Бан ұлы Лю Ингті мұрагері етіп тағайындап, оны Юэянға (қазіргі Сиань қаласының Янлянг ауданы, Шэньси провинциясы) билік етуге жіберді. Одан кейін Хань әскері Фейцюйді (қазіргі Шыңпинг, Шэньси провинциясы) жаулап алды, оны Чжан Хан күзетіп тұрды, ол жеңілгеннен кейін өз-өзіне қол жұмсады. Басқа жағынан, Ин Бу Лонг Джудың шабуылдарына қарсы тұра алмағандықтан, Цзюцзяндағы иелігінен бас тартып, Лю Банға қосылды.
After their defeat at Pengcheng, the strength of the Han forces decreased drastically. Liu Bang's family members were captured by Chu forces and kept as hostages. Many of the kings who had surrendered to Liu Bang earlier defected to Xiang Yu's side after Liu Bang's defeat. Moreover, the Qi and Zhao kingdoms, which were previously at war with Chu, also requested to make peace with Chu. Upon reaching Xiayi (; east of present day Dangshan County, Anhui), which was guarded by his brother in law, Liu Bang reorganised his troops for a retreat. Meanwhile, Han Xin led reinforcements from Guanzhong into the Central Plain and attacked and defeated a Chu army between Jing County and Suo Village , both in present day Henan. He also put down a rebellion by Wang Wu and Cheng Chu former Qin commanders and Shen Tu, the magistrate of Wei, capturing their base, the city of Waihuang. He and Liu Bang reorganised the Han army and established strong Han garrisons in Xingyang and Chenggao. Han Xin also developed his plan to conquer northern China, with the aim that Xiang Yu would be too distracted by Liu Bang and his bases of Xingyang and Chenggao to properly counter Han Xin in the north, nor could he endanger his line of retreat by marching past Xingyang and Chenggao into Guanzhong. Liu Bang then sent a messenger to meet Ying Bu, the King of Jiujiang, to persuade Ying Bu to support him. In November, after Han Xin's victory at the Battle of Jingxing, Ying Bu agreed to join Liu Bang and rebelled against Xiang Yu. Upon learning about it, Xiang Yu sent Long Ju to attack Ying Bu. In the sixth lunar month of 205 BCE, Liu Bang named his son Liu Ying as his heir apparent and put him in charge of Yueyang (; present day Yanliang District, Xi'an, Shaanxi). Shortly after, Han forces conquered Feiqiu (; present day Xingping, Shaanxi), which was guarded by Zhang Han, who committed suicide after his defeat. On another front, Ying Bu was unable to resist Long Ju's attacks so he gave up on his domain in Jiujiang and joined Liu Bang.
Анью шайқасы
Б.з.д. 205 жылы Батыс Вэйдің патшасы Вэй Бао, ауру туысына барамын деген сылтаумен Лю Бангтан кетіп, жасырын түрде өз аймағына оралды. Ол Сян Юге адал болуға ант беріп, Лю Банға қарсы көтерілді. Лю Банг Ли Иджиді Вей Баоға бағынуға көндіруге жіберді, бірақ Вей Бао бас тартты, сондықтан Лю Банг Хан Синге Вей Баоға шабуыл жасауға бұйрық берді. Вэй Бао өзінің әскерін Пубань (қазіргі Шаньси, Ёнцзи) қаласында орналастырып, Линцзиньге (қазіргі Шаньси, Дали округі) жолды кесті. Хан Син Вэй Баоны Линцзиньге шабуыл жасауды жоспарлап отырғанына сендіріп, жасырын түрде Сияньнан (қазіргі Ханчен, Шэньси) күш жіберіп, өзеннен өтіп Аньюиге (қазіргі Шэньси, Сяу округі) шабуыл жасады. Б.з.д. 205 жылы тоғызыншы айда Вэй Бао жеке басымен Хан Синге шабуыл жасады, бірақ шайқаста жеңіліп, тұтқынға алынды. Ол бағынып бергенде, Лю Бан бағынуын қабыл алып, оны генерал етіп тағайындады. Сол айдың ішінде Хан Син Чаншанның бұрынғы патшасы Чжан Эрдің көмегімен Дай патшалығына шабуыл жасап, Дайға қарсы үлкен жеңіске жетіп, Дай канцлері Ся Шуды тұтқынға алды.
In 205 BCE, Wei Bao, the King of Western Wei, left Liu Bang on the pretext of visiting an ill relative and secretly returned to his domain. He pledged allegiance to Xiang Yu and rebelled against Liu Bang. Liu Bang sent Li Yiji to persuade Wei Bao to surrender but Wei Bao refused, so Liu Bang ordered Han Xin to attack Wei Bao. Wei Bao stationed his army at Puban (; present day Yongji, Shanxi) and blocked the route to Linjin (; present day Dali County, Shaanxi). Han Xin tricked Wei Bao into believing that he was planning to attack Linjin, while secretly sending a force from Xiayang (; present day Hancheng, Shaanxi) to cross the river and attack Anyi (; present day Xia County, Shanxi). In the ninth lunar month of 205 BCE, Wei Bao personally led an attack on Han Xin but lost the battle and was captured. When he surrendered, Liu Bang accepted his surrender and appointed him as a general. Within the same month, Han Xin attacked the Kingdom of Dai with support from Zhang Er, the former King of Changshan, scored a decisive victory against Dai, and captured Xia Shuo, the Dai chancellor.
Цзинсинг шайқасы
Дай патшалығын жеңгеннен кейін Хан Син мен Чжан Эр Цзяо патшалығына Цзиньсинь асуында шабуыл жасады. Чжао патшасы Чжао Шие мен оның канцлері Чэн Ю хан әскеріне қарсы тұру үшін 200 мың сарбаздан тұратын әскерді басқарды. Ли Цзуочэ, Чжао генералы, Хан Синді 10 күн ішінде тұзаққа түсіру жоспарын ұсынды: ол 30 мың сарбазды бастап, Хан Синнің жабдықтау жолын бұзып, оның кері қайтуын кесіп тастайды, ал Чэн Ю майданды берік қорғап, Хан Синнің алға жылжуына тосқауыл қояды. Чэн Ю Ли Цзуочэнің жоспарын орындаудан бас тартты. Шайқасқа бір күн бұрын Хан Син хан әскерінің туларын көтерген 2000 атты әскерді Чжао лагерінің жанына орналастырды. Келесі күні таңертең Хан Син Чжао әскерлерімен болған шайқаста жеңілгендей болып, оларды өздерінен кейін ертіп келуге сәукелестірді, ал оның 2000 сарбазы осы мүмкіндікті пайдаланып, нашар қорғалған Чжао лагерін басып алды. Темірде, Чжао сарбаздары Хан Синнің бекінісін басып алуға асыққандарында сәтсіздікке ұшырады, ал олар кері оралғанда өз лагерлерінің хан әскерлерімен басылып алынғанын көрді. Чжао әскері хаосқа түсті, Хан Син осы мүмкіндікті пайдаланып қарсы шабуылға көшті және жеңіске жетті. Чэн Ю шайқаста қаза тапты, ал Чжао Шие мен Ли Цзуочэ тұтқындалды.
After achieving victory over the Kingdom of Dai, Han Xin and Zhang Er attacked the Kingdom of Zhao at Jingxing Pass. Zhao Xie, the King of Zhao, and his chancellor, Chen Yu, led an army of 200,000 to resist the Han forces. Li Zuoche, a Zhao general, proposed a plan to trap Han Xin within 10 days: he would lead 30,000 men to disrupt Han Xin's supply route and block his return route, while Chen Yu would defend the frontline firmly and prevent Han Xin from advancing. Chen Yu refused to implement Li Zuoche's plan. The evening before the battle, Han Xin sent 2,000 horsemen, each carrying a flag of the Han army, to station near the Zhao camp. The next morning, Han Xin feigned defeat in a skirmish with Zhao forces and lured them to follow him, while his 2,000 men took advantage of the situation to capture the weakly defended Zhao camp. Meanwhile, the Zhao soldiers retreated after failing to conquer Han Xin's fort, and were surprised to see that their camp had been occupied by Han forces when they returned. The Zhao army fell into chaos and Han Xin seized the opportunity to launch a counterattack and scored a victory. Chen Yu was killed in action while Zhao Xie and Li Zuoche were captured.
Вэй өзенінің шайқасы
Б.з.д. 204 жылы Ян патшалығы оған бағынғаннан кейін Лю Бан Чжан Эрт Жао патшалығының жаңа патшасы етті. Сян Ю үнемі күштерін Жао патшалығына шабуылдау үшін жіберді, бірақ Хан Син мен Чжан Эр өздерін қорғап тұра алды. Сян Ю назарын Лю Бан орналасқан Синьянға бұрды. Лю Бан Чэнгаоға шегінуге мәжбүр болды, бірақ ақырында Чэнгаодан шығып, Сары өзеннің солтүстігіне, Хан Синнің орнына бет алды. Лю Бан күтпеген жерден Хан Синнің қол астындағы әскерлерді басып алып, Хан Синге Ци патшалығына шабуыл жасауға бұйрық берді. Хан Син Циға шабуыл жасауға дайындалып жатқанда, Лю Бан Ци патшасы Тянь Гуанды бағынуға көндіру үшін Ли Иджиді жіберді. Лю Бан Хан Синге Ли Иджиді не істеуге жібергенін айтпады. Тянь Гуан бағынуға шешім қабылдады, сондықтан Лисядан (қазіргі Цзинань, Шандун) кетуге бұйрық берді. Бірақ Хан Син Тянь Гуанның бағыну ниеті бар екенін білмегендіктен, Куай Тонгтың кеңесімен Циға шабуыл жасады. Хан Син Ликсияны басып алып, Ци астанасы Линцзиге шабуыл жасады. Тянь Гуан Ли Иджидің өтірік айтқанын ойлап, оны тірідей қайнатты. Содан кейін ол Гаомиге қайтып, Сян Юдан көмек сұрады. Осы уақытта Хан Син Линцзиді жаулап алды және Ци күштерінің кері шегінуін Гаомиге дейін жалғастырды. Сян Ю Лонг Джуны 200 мың әскермен Тянь Гуанға көмекке жіберді. Хан Син Лонг Джуны жеңгеннен кейін, оған қорғанысын нығайтуға және Ци аймақтарынан қолдау табуға кеңес берді. Бірақ Лонг Джу кеңеске құлақ аспай, Хан Синге шабуыл жасауға талап етті. Шайқастан бір күн бұрын Хан Син адамдарын Вэй өзенін (қазіргі Вэйфан, Шандун) құм қаптармен бөгеуге жіберді. Келесі күні, Чу әскерлерімен шайқасқаннан кейін, Хан Син жеңілгендей болып, жауды өзіне қарай тарту үшін шегінді. Чу әскерінің төрттен бірі өзеннен өтіп кеткенде, Хан Син адамдарын бөгетті ашуға белгі берді. Көптеген Чу әскерлері суға батып, Лонг Джу қалған күштерімен оқшауланды. Хан Син жағдайды пайдаланып, қарсы шабуылға шықты. Лонг Джу шайқаста қаза тауып, қалған Чу әскері ыдырады, Хан Син шабуылды жалғастырды. Тянь Гуан қашып кетті. Хан Син кері шегінген жау әскерлерін Чэньянға (қазіргі Цзю уезі, Шандун) дейін қуып жетеді. Жеңіске жеткен соң Хан Син Ци аймақтарын тез басып алды, содан кейін Лю Банға хабаршы жіберіп, оны Ци патшасы етіп тағайындауды өтінді. Ол кезде Лю Бан Синьян қаласында Сян Юдың шабуылына ұшырап, Хан Синнен күш күтуде болды. Хан Синнің өтінішіне қатты ашуланды. Бірақ, ақырында Чжан Лян мен Чэнь Пиннің кеңесімен Хан Синнің өтінішін мақұлдады. Сонымен қатар, Сян Ю Лонг Джуды жоғалтқаннан кейін алаңдады, сондықтан Ву Шені Хан Синге Лю Банға қарсы көтеріліп, өзін патша деп жариялауға көндіруге тырысуға жіберді. Бірақ Куай Тонгтың ынтасына қарамастан, Хан Син Лю Банға сатқындық жасаудан бас тартты. Кейін Хан Син оңтүстікке қарай әскер жинап, Сян Юға шабуыл жасады.
In 204 BCE, after the Kingdom of Yan surrendered to him, Liu Bang made Zhang Er the new King of Zhao. Xiang Yu constantly sent his forces to attack the Kingdom of Zhao, but Han Xin and Zhang Er managed to hold their ground. Xiang Yu then turned his attention towards Xingyang, where Liu Bang was stationed. Liu Bang was forced to retreat to Chenggao, but he eventually abandoned Chenggao and headed north of the Yellow River to where Han Xin was. In a surprise move, Liu Bang seized control over the troops under Han Xin's command and ordered Han Xin to attack the Kingdom of Qi. Just as Han Xin was preparing to attack Qi, Liu Bang sent Li Yiji to persuade Tian Guang, the King of Qi, to surrender. Liu Bang had not informed Han Xin about what he had sent Li Yiji to do. Tian Guang decided to surrender so he ordered to withdraw from Lixia (; present day Jinan, Shandong). However, as Han Xin did not know that Tian Guang had the intention of surrendering, he followed Kuai Tong's advice and launched an attack on Qi. Han Xin conquered Lixia and attacked the Qi capital, Linzi. Tian Guang thought that Li Yiji had lied to him so he had Li Yiji boiled alive. Then, he retreated to Gaomi and requested aid from Xiang Yu. In the meantime, Han Xin conquered Linzi and continued to pursue the retreating Qi forces to Gaomi. Xiang Yu sent Long Ju to lead 200,000 troops to help Tian Guang. After Han Xin defeated Long Ju in battle, Long Ju was advised to focus on strengthening his defences and getting Tian Guang to rally support from the fallen Qi territories. However, Long Ju decided not to heed the advice, and insisted on attacking Han Xin. On the night before the battle, Han Xin sent his men to dam the Wei River (; in present day Weifang, Shandong) with sandbags. The next morning, after a skirmish with Chu forces, Han Xin feigned defeat and retreated to lure the enemy to follow him. When about a quarter of the Chu army had crossed the river, Han Xin signalled to his men to open the dam. Many Chu soldiers drowned and Long Ju was isolated with only a fraction of his forces. Taking advantage of the situation, Han Xin launched a counterattack. Long Ju was killed in action and the rest of the Chu army disintegrated as Han Xin continued pressing the attack. Tian Guang fled. Han Xin pursued the retreating enemy forces to Chengyang (; around present day Ju County, Shandong). After his victory, Han Xin swiftly took control of the Qi territories and then sent a messenger to Liu Bang, requesting that Liu Bang make him the new King of Qi. At the time, Liu Bang was under attack by Xiang Yu in Xingyang and was eagerly awaiting reinforcements from Han Xin. He was furious when he received Han Xin's request. However, he eventually acted on the advice of Zhang Liang and Chen Ping, and reluctantly approved Han Xin's request. At the same time, Xiang Yu felt worried after losing Long Ju, so he sent Wu She to attempt to persuade Han Xin to rebel against Liu Bang and declare himself king. However, despite Kuai Tong's urging, Han Xin refused to betray Liu Bang. Han Xin later organised an army to move southward and attack Xiang Yu.
Чэнгао шайқасы және Хонг каналы туралы келісім
Оңтүстік майданда Лю Банның әскерлері Синьяннан Аочанға (Синьянның солтүстік-батысы, Хэнань) жабдықтау жолдарын салуды бастады. Б.з.д. 204 жылы, Чу шабуылдарынан жолдар зардап шеккен соң, Хан әскерінің азық-түлігі таусылды. Лю Бан Сян Юмен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізіп, Синьянның шығысындағы жерлерді Сян Юге беруге келісті. Сян Ю Лю Банның ұсынысын қабылдағысы келді, бірақ Фан Цзэн оны қабылдамай, осы мүмкіндікті пайдаланып Лю Банды жоюды ұсынды. Сян Ю ойын өзгертіп, Синьянға шабуыл жасап, Лю Банның әскерін қала ішінде қоршап алды. Лю Бан Чэнь Пиннің кеңесімен Сян Юдің әскерлеріне 40 000 цзин алтын сыйлап, Фан Цзэннің Сян Юге қарсы сатқындық жасау ниетінде екендігі туралы қауесет таратуға бұйрық берді. Сян Ю бұл әрекетке сеніп, Фан Цзэнді қызметтен босаты. Б.з.д. 204 жылдың соңында Сян Ю Цзи патшалығындағы көтерілісті басуға кеткен кезде Ли Ицзи Лю Банға осы мүмкіндікті пайдаланып Сян Юға шабуыл жасауға кеңес берді. Хан әскерлері Чэнгао қаласын басып алып, Си өзені жанында Цао Цзюу басқарған Чу әскерін жеңді. Лю Банның әскерлері Гуанвуға (қазіргі Гуанву кенті, Синьян, Хэнань) дейін ілгеріледі. Чу күштерін Чжунли Мо басқарды. Хан Синнің Вэй өзені шайқасындағы жеңісінен кейін Чу әскерінің рухы құлдырап, бірнеше айдан соң азық-түлігі таусылды. Сян Ю Лю Банмен бейбітшілікке келісуге және ол тұтқынға алған Лю Банның отбасы мүшелерін босатуға мәжбүр болды. Сян Ю мен Лю Бан Хонг каналы шарты бойынша атысты тоқтатуға келісті, бұл келісім бойынша Қытай Чу және Хан иеліктеріне тиісінше шығыс және батысқа бөлінді.
On the southern front, Liu Bang's forces started building supply routes from Xingyang to Aocang (; northwest of Xingyang, Henan). In 204 BCE, after sustaining losses from Chu attacks on the routes, the Han army ran short of supplies. Liu Bang negotiated for peace with Xiang Yu and agreed to cede the lands east of Xingyang to Xiang Yu. Xiang Yu wanted to accept Liu Bang's offer, but Fan Zeng advised him to reject and use the opportunity to destroy Liu Bang. Xiang Yu changed his mind, pressed the attack on Xingyang and besieged Liu Bang's forces inside the city. Liu Bang heeded Chen Ping's suggestion to bribe Xiang Yu's men with 40,000 catties of gold for them to spread rumours that Fan Zeng had the intention of betraying Xiang Yu. Xiang Yu fell for the ruse and dismissed Fan Zeng. In late 204 BCE, while Xiang Yu was away suppressing the rebellion in the Kingdom of Qi, Li Yiji had advised Liu Bang to use the opportunity to attack Xiang Yu. Han forces conquered Chenggao and defeated the Chu army led by Cao Jiu near the Si River. Liu Bang's forces advanced further until they reached Guangwu (; present day Guangwu Town, Xingyang, Henan). Chu forces led by Zhongli Mo were trapped by the Han army at the east of Xingyang. Following Han Xin's victory in the Battle of Wei River, the Chu army's morale fell and it ran short of supplies months later. Xiang Yu had no choice but to request to make peace with Liu Bang and release Liu Bang's family members, who were held hostage by him. Xiang Yu and Liu Bang agreed to a ceasefire at the Treaty of Hong Canal, which divided China into east and west under the Chu and Han domains respectively.
Соғыстың аяқталуы
Б.з.д. 203 жылы Сян Ю шығысқа қарай шегінген кезде Лю Бань, Чжан Лян мен Чэнь Пиннің кеңесімен, Хонг каналы шартынан бас тартып, Сян Юға шабуыл жасауға бұйрық берді. Ол сондай-ақ Хан Син мен Пэн Юеден Сян Юға үш бағыттан бірдей шабуыл үшін көмек сұрады. Бірақ Хан Син мен Пэн Юэ әскерлерін дайындамағандықтан, Лю Бань Гулингде (қазіргі Тайканг округі, Хэнань) Сян Юден жеңіліске ұшырады. Ол кері шегініп, қорғанысын күшейтті. Сонымен бірге, ол Хан Син мен Пэн Юеге қайтадан елшілер жіберіп, егер олар Сян Юға қарсы шабуылға қосылса, жер және лауазымдар беретінін уәде етті.
In 203 BCE, while Xiang Yu was retreating eastward, Liu Bang, acting on the advice of Zhang Liang and Chen Ping, renounced the Treaty of Hong Canal and ordered an attack on Xiang Yu. He also requested assistance from Han Xin and Peng Yue to attack Xiang Yu simultaneously from three directions. However, as Han Xin and Peng Yue did not mobilise their troops, Liu Bang was defeated by Xiang Yu at Guling (; south of present day Taikang County, Henan). He retreated and reinforced his defences. At the same time, he sent messengers to meet Han Xin and Peng Yue again, promising them land and titles if they joined him in attacking Xiang Yu.
Гайксия шайқасы
Үш айдан кейін, б.з.д. 202 жылы Лю Бан, Хан Син және Пэн Юе Сян Юге үш бағыттан шабуыл жасады. Сян Ю армиясының азық-түлігі таусылып, Гайсиада (қазіргі Линби округінің оңтүстік-шығысында, Анхуй) қоршауға түсті. Хан Син әскерлеріне Чу елінің халық әндерін орындауды бұйырды, соның арқасында Чу елі Хан әскерлеріне бағынғандай сезім тудыруға тырысты. Чу армиясының рухы құлдырап, көптеген сарбаздар қашып кетті. Сян Ю қоршаудан шығуға әрекеттенді, бірақ У өзенінің (қазіргі Хэ округінің жанында, Анхуй) солтүстік жағалауына жеткенде тек 28 адамы қалды. Ол соңғы шайқасқа түсіп, жүздеген Хан офицерлері мен сарбаздарын өлтірді, бірақ ақырында жеңіліп, тамырларын кесіп өзіне-өзі қол жұмсады.
Three months later, in 202 BCE, Liu Bang, Han Xin and Peng Yue attacked Xiang Yu from three directions. Xiang Yu's army ran low on supplies and were trapped in Gaixia (; southeast of present day Lingbi County, Anhui). Han Xin ordered his troops to sing Chu folk songs to create a false impression that Chu had fallen to Han forces. The Chu army's morale plummeted and many soldiers deserted. Xiang Yu attempted to break out the siege and was left with only 28 men when he reached the northern bank of the Wu River (; near present day He County, Anhui). He made a last stand and managed to slay hundreds of Han officers and soldiers before he was eventually overwhelmed and committed suicide by slitting his throat.
Салдары
Сян Ю қайтыс болғаннан кейін, Чу әскерінің қалған бөлігі Лю Банға бағынды, ал Қытай Хан әулетінің билігімен біріктірілді. Лю Бан Пэн Юэге, Ин Бу мен Хан Синге тиісінше Лиан патшасы, Хуайнань патшасы және Чу патшасы атақтарын берді. Бірнеше ай өткен соң, өзінің қолдаушылары мен вассалдарының ықпалымен Лю Бан өзін император деп жариялап, Қытайда Хан әулетін билікке орнатты. Императорлық астана Луоян қаласында болды, бірақ кейін Чанъанға (қазіргі Сиань, Шэньси) көшірілді. Лю Бан әйелін Лү Чжиді императорлық әйел, ал үлкен ұлын Лю Инды мұрагер ханзада етіп тағайындады. Лю Бан бастапқыда оған император болуға көмектескендерді жомарттықпен марапаттағанмен, біртіндеп оларға күдікпен қарап, адалдығына күмән келтіре бастады. Хан Син 202 ж.б.э. Чу патшасынан Хуайин графына төмендетілді, ал кейіннен императорлық әйел Лү Чжи 196 ж.б.э. оны Чэн Симен бірге бүлік жоспарлағаны үшін тұтқындап, өлім жазасын берді. Сол жылы Лю Бан Пэн Юе де бұл жоспарға қатысқан деген қауесеттерге сеніп, оны қарапайым халыққа дейін төмендетті. Кейіннен Пэн Юе мен оның отбасы мүшелерін императорлық әйел Лү Чжи өлтірді.
After Xiang Yu's death, the rest of the Chu forces surrendered to Liu Bang, and China was unified under Han rule. Liu Bang granted Peng Yue, Ying Bu and Han Xin the titles of King of Liang, King of Huainan and King of Chu respectively. Months later, at the urging of his followers and vassals, Liu Bang declared himself emperor and established the Han dynasty as the ruling dynasty in China. The imperial capital was at Luoyang but later moved to Chang'an (present day Xi'an, Shaanxi). Liu Bang made his wife Lü Zhi empress and his eldest son Liu Ying crown prince. Although Liu Bang initially handsomely rewarded those who helped him become emperor, he gradually became suspicious of them and started to doubt their loyalties. Han Xin was demoted from King of Chu to Marquis of Huaiyin in late 202 BCE, and was subsequently arrested and executed by Empress Lü in 196 BCE for allegedly plotting a rebellion with Chen Xi. In the same year, Liu Bang believed rumours that Peng Yue was also involved in the plot, so he demoted Peng Yue to the status of a commoner. Peng Yue and his family members were subsequently executed by Empress Lü.
Фильм
Ұлы жаулап алушының әйелі – 1994 жылы Гонконг режиссерлері Вэй Хандао мен Стивен Шин түсірген фильм. Жан Фэньи мен Рэй Луи тиісінше Лиу Банг пен Сян Ю рөлдерін сомдады. Ақ кек – 2011 жылы шыққан қытайлық фильм, режиссері Дэниел Ли. Леон Лай және Фэн Шаофенг тиісінше Лиу Банг пен Сян Ю рөлдерін сомдады. Соңғы дастарқан – 2012 жылы Лу Чуан режиссерлік еткен қытайлық фильм. Лю Е және Дэниел Ву тиісінше Лиу Банг пен Сян Ю рөлдерін сомдады.
The Great Conqueror's Concubine is a 1994 Hong Kong film directed by Wei Handao and Stephen Shin. Zhang Fengyi and Ray Lui starred as Liu Bang and Xiang Yu respectively. White Vengeance is a 2011 Chinese film directed by Daniel Lee. Leon Lai and Feng Shaofeng starred as Liu Bang and Xiang Yu respectively. The Last Supper is a 2012 Chinese film directed by Lu Chuan. Liu Ye and Daniel Wu starred as Liu Bang and Xiang Yu respectively.
Теледидар
1985 жылы TVB телеарнасында түсірілген «Дала майданы» телесериалы. Лоуренс Нг және Шек Сау тиісінше Лиу Банг және Сян Ю рөлдерін сомдады. «Хан әулетінің тарихы» – 2003 жылғы қытай телесериалы. Ху Цзюнь мен Сяо Ронгшенг тиісінше Сян Ю мен Лиу Банг рөлдерін сомдады. «Жеңімпаздың тарихы» – 2004 жылы TVB телеарнасында түсірілген телесериал. Адам Ченг пен Квонг Вах тиісінше Лиу Банг пен Сян Ю рөлдерін сомдады. «Code Geass» телесериалының он бірінші эпизодында басты кейіпкер шайқас кезінде жер сілкінісін тудыру үшін Вэй өзені шайқасын шабыт көзі ретінде еске алады. «Миф» – 2010 жылғы қытай телесериалы, ол 2005 жылғы осы аттас фильмнің негізінде түсірілген. Қазіргі заманғы фотограф уақытқа кері оралып, Лиу Банг пен Сян Юмен кездесіп, олармен ағайынды болады. «Патша соғысы» – 2012 жылы Гао Сиси режиссерлік еткен қытай телесериалы. Чэнь Даоминг пен Питер Хо тиісінше Лиу Банг пен Сян Ю рөлдерін сомдады. «Чу Хан Чжэнсионг» – 2012 жылы Чэнь Цзялин режиссерлік еткен қытай телесериалы. Энтони Вонг пен Рен Ченгвей тиісінше Лиу Банг пен Сян Ю рөлдерін сомдады. «Императордың сұлулары» – 2012 жылы Ю Чжэн продюсерлік еткен қытай телехикаясы. Бұл сериал Лиу Банг пен Сян Юдың (оларды Ло Цзинь және Минг Доу ойнады) өмір тарихын романтикалық стильде бейнелейді, негізгі назар Лиу Бангтың әйелі Лю Чжиге (Джоу Чен ойнады), оның екеуіне де құштарлығына аударылған. «Қызметкердің тарихы» – 2012 жылы SBS телеарнасында көрсетілген Оңтүстік Корея телесериалы. 22 сериядан тұратын бұл сериал Чу-Хан қақтығысының маңызды тарихи тұлғаларын сатиралық тұрғыдан көрсетеді және бәсекелес фармацевтикалық компаниялар арасындағы корпоративтік тыңшылыққа тартылған қарапайым кеңсе қызметкерінің тарихын баяндайды.
The Battlefield is a 1985 Hong Kong television series produced by TVB. Lawrence Ng and Shek Sau starred as Liu Bang and Xiang Yu respectively. The Story of Han Dynasty is a 2003 Chinese television series. Hu Jun and Xiao Rongsheng starred as Xiang Yu and Liu Bang respectively. The Conqueror's Story is a 2004 Hong Kong television series produced by TVB. Adam Cheng and Kwong Wah starred as Liu Bang and Xiang Yu respectively. In the tenth episode of Code Geass, the protagonist refers to the Battle of Wei River as inspiration for triggering a landslide during a battle. The Myth is a 2010 Chinese television series adapted from the 2005 film of the same title. A present day photographer travels back in time and meets Liu Bang and Xiang Yu and becomes sworn brothers with them. King's War is a 2012 Chinese television series directed by Gao Xixi. Chen Daoming and Peter Ho starred as Liu Bang and Xiang Yu respectively. Chu Han Zhengxiong is a 2012 Chinese television series directed by Chen Jialin. Anthony Wong and Ren Chengwei starred as Liu Bang and Xiang Yu respectively. Beauties of the Emperor is a 2012 Chinese television series produced by Yu Zheng. It romanticises the life stories of Liu Bang and Xiang Yu (played by Luo Jin and Ming Dow respectively), with the focus on Liu Bang's wife Lü Zhi (played by Joe Chen), who loves and desires both of the two men. History of a Salaryman is a 2012 South Korean television series that aired on SBS. The 22 episode series, which satirises key historical figures of the Chu–Han Contention, is about an ordinary salaryman who gets involved in corporate espionage between rival pharmaceutical companies.
Бейне ойындар
Феникстің көтерілуі — 1993 жылы Koei компаниясы жасаған стратегиялық бейне ойын. Ол алғаш рет 1994 жылы SNES платформасында жарық көрді. "Чу және Хан арасындағы соғыс" — 1997 жылы Famicom үшін лицензияланбаған, кезекпен ойналатын стратегиялық ойын, оны Fuzhou Waixing Computer Science & Technology әзірлеген және шығарған. "Цинь ханзадасы" — 2002 жылы шыққан әрекетті RPG. Басты кейіпкер — бұрынғы Цинь тақ мұрагері Фусу. Ол Цинь әулетінің Цинь Эр Ши мен Чжао Гаоның жемқорлығына қалай ұшырағанын көреді және Лю Бан мен Сян Юға әулетті құлатуға көмектесуге шешім қабылдайды.
Rise of the Phoenix is a 1993 strategy video game produced by Koei. It was first released on SNES in 1994. The War Between Chu & Han is a 1997 unlicensed turn based strategy game for Famicom, developed and published by Fuzhou Waixing Computer Science & Technology. Prince of Qin is a 2002 action RPG. The protagonist is the former Qin crown prince Fusu. He witnesses how the Qin dynasty becomes corrupted by Qin Er Shi and Zhao Gao, and decides to help Liu Bang and Xiang Yu overthrow the dynasty.