Кіріспе

Моңғолияның уақыт сызығы: Моңғолия

NOTOC
Бұл Моңғолия тарихының уақыт сызығы болып табылады, Моңғолия мен оның ізашар мемлекеттеріндегі маңызды заңнамалық және аумақтық өзгерістерді, сондай-ақ саяси оқиғаларды қамтиды. Осы оқиғалардың контекстін білу үшін «Моңғолия тарихы» бетіне жүгініңіз. Сондай-ақ, Моңғолия президенттерінің тізімін қараңыз. Ғасырлар: 17-шы, 18-шы, 19-шы, 20-шы, 21-ші ғасырлар.

Б. з. б . 3 ғасыр

Жыл Күн оқиғасы215 Цинь әскерлері Xiongnu көшпелі тайпаларын Ордос айналымындағы Сары өзендегі жайылымдарынан ығыстырып шығарады. Xiongnu басшысы Туман Моңғол үстіртіне қашып кетеді. 209 Моду Чанью Xiongnu империясын құрады. Бұл көшпелі халықтар б.з.б. 3 ғасырдан б.з. 1 ғасырының соңына дейін Шығыс Азия даласында мекен етті. 203 Xiongnu Юэчжиге қарсы екінші соғысты бастап, Юэчжи территориясының үлкен бөлігін жаулап алды (қазіргі Сіньцзяң). 200 Байден шайқасында Хан императоры Гаодзу 300 мың Xiongnu элиталық атты әскерінің шабуылына ұшырап, тұтқынға түспей қашып құтылды.

Б. з. б. 2 ғасыр

Жыл Күн оқиға198 Моду Чаню мен Қытайдың Хан әулеті императоры Гаодзу Сионғулардың теңдігін мойындаған бейбіт келісімге қол қойды.176 Моду Чаню Ганьсу аймағына Сионғу шабуылын бастады және Юэчжилердің соңғы қалдықтарын күйретіп жеңді, осы процесте Юэчжи патшасын өлтірді және Батыс аймақтардағы өздерінің ықпалын нығайтты.174 Сионғу көшбасшысы Моду Чаню қайтыс болды. 133 Май шайқасы, Хан императоры Ву (Хан Вуди) бастаған Сионғу күштеріне жасалған сәтсіз тықсыру операциясы, Хань әулетінің көшпелілерге қарсы он жылдық науқанының бастамасы болды.119 Мобей шайқасы, Хань әскері Гоби шөлінің солтүстік аймақтарына шабуыл жасап, Сионғуларды Сібірге қашуға мәжбүр етті. Келелі жеңілістерден кейін, Сионғулар Ордос шөлінен және Циліань тауларынан қуылды.

Б. з. б. бірінші ғасыр

71 жыл. Күн. Оқиға. Әр түрлі тайпалар Сионну жеріне барлық жақтан шабуыл жасайды: батыстан Усунь, солтүстіктен Диңлиң, шығыстан Ухуань, ал оңтүстіктен Хан әскерлері. 60 жыл. Сионну ішінде азаматтық соғыс, 12-ші Чанью Сюлүкүаньқудың қайтысынан кейін билік үшін тартыс. 53 жыл. Оңтүстік Сионнулар бағынып, солтүстік және оңтүстік мемлекеттеріне бөлінгеннен кейін Ханға салық төлейтін халыққа айналды. 36 жыл. Жижи шайқасында генерал Чэнь Тан және генерал-протектор Ган Яншоу, Хан сарайының тікелей рұқсатынсыз, Солтүстік Сионну көшбасшысы Жижи Чаньюды оның астанасында (қазіргі Тараз, Қазақстан) өлтіреді.

б. з. б. 1-ғасыр

49 жыл Ци Юн, Ухуань мен Сяньбэймен одақтасып, солтүстік Сюнну патшалығына шабуыл жасады. Сяньбэйлер Сюнну жеріне кіріп орналасты. 93 жыл Икх Баян шайқасында солтүстік Сюннулар Сяньбэйлер мен қытайлар тарапынан талқандалып, шашырап кетеді. Соңғы солтүстік шаньюй жеңіліске ұшырап, өзінің халықтарымен бірге солтүстік-батысқа қашады.

б. з. 2 ғасыр

Жыл Күн оқиға147 Біздің заманымыздың 1-ші ғасырынан бастап күш жинаған Сяньбэйлер Таншихуай басшылығымен мемлекет құрайды.167 Сяньбэйлер Хан әулетінің жорылысын сәтті тойтарыс береді.180 Сяньбэйлер Солтүстік Қытайдың жерлерін бағындырады.

Біздің заманымыздың 3-ші ғасыры

Жыл Күн оқиға235 Шыңбэйдің соңғы хаганы Кебиненгті Шығыс Хан (25–220) мемлекетінің мұрагері Цао Вэй өлтіреді. Шыңбэй мемлекеті бірнеше кіші тәуелсіз биліктерге (Мюронг, Туоба, Хитан тайпасы, Шивей және Роран қағанаты) тарап кетеді.

4 ғасыр

Жыл Күн оқиға330 Сянбейдің бір тармағы – Роуран (Нирун деп те аталады) қазіргі Монголия, Шығыс Қазақстан, Гансудың бір бөлігі, Солтүстік Шыңжаң, Ішкі Монголия, Солтүстік-Шығыс Қытай және Оңтүстік Сібірдің бір бөлігін қамтитын қуатты көшпелі империя құрды.

5 ғасыр

Жыл Күн оқиғасы 402 Юдзиулу Шелунь Хаган титулын қабылдайды, бұл Руран қағанатының құрылуын белгілейді.

б. з. 6 ғасыр

555 жылы Гөктүрктер Батыс Вейге қосылып, Солтүстік Вей мемлекетінің ізбасары Роуранды жеңеді. 570 жылы Қытайдың Солтүстік Ци және Солтүстік Чжоу династиялары Гөктүрктерге салық төлеуді бастайды. 584 жылы Гөктүрк империясы, Крымға дейін созылып, Шығыс және Батыс Түркі қағанаттарына бөлінеді. Шығыс Түркі Гөктүрктері Суй династиясының жоғарылығын мойындайды.

7 ғасыр

Жыл Күн Оқиға615 Түрік қағандығы Сүй императорына қарсы көтеріліп, қазіргі Шаньси провинциясының Дайсян ауданындағы басқару орындарын қоршайды.630 27 наурыз Ли Цзиннің басшылығындағы Тан әскері Иншань шайқасында Ильиг қағанның басшылығындағы Шығыс Түрік қағандығын жеңіске жетеді.648 Тан әулеті (618–906) тұсында қайта біріккен Қытай Гобидің солтүстігінде Шығыс Түркілерді талқандайды және Моңғол даласында Анбэй протекторатын құрады. Ұйғыр қағандары Анбэй протекторы ретінде тағайындалады.682 Ілтеріш қаған (682–91) тайпаларды біріктіріп, Тоқуз Оғыздың тоғыз түркі тайпасын (ұйғырлар да олардың құрамында болды) бағындырып, батысқа қарай Сыр тайпалары, Басмилдер және Карлықтармен одақтасып, Екінші Түрік қағандығын құрды. Ол кейіннен қытай әскерлерін жеңіп, Қытайға шабуылдар жасады.691 Екінші Түрік қағандығының Ілтеріш қағаны қайтыс болып, оның орнына оның інісі Қапаған қаған билікке келеді.696 Қапаған қаған Екінші Түрік қағандығының атынан шығыстағы Қытайларды жеңіп, Тан әулетіне шабуыл жасайды.

8 ғасыр

Жыл Күн Оқиға711 Қапаған қаған Екінші түрік қағандығының басшысы түргештерді жеңіске жетеді742 Басмыл, ұйғырлар және қарлықтар Екінші түрік қағандығына қарсы көтеріліс шығарады745 Ұйғырлар Гөктүрктердің соңғы қағаны Құланбегті өлтіріп, оның басын Танға жібереді756 Ұйғыр Баянчүр хан Ан Лушан көтерілісіне қарсы Тан әулетінің императоры Сузунға көмектеседі. Шамамен 4000 ұйғыр аттылары 757 жылы Тан әскеріне Чанъань мен Луоянды қайта басып алуға көмектеседі. 758 жылы ұйғырлар бірнеше солтүстік Енисей қырғыз сауда бекеттерін қиратып, содан кейін қырғыз әскерін талқандап, олардың ханын өлімге жібереді.

10 ғасыр

Жыл Күн оқиғасы907 Амбагян қазіргі Монголияның үлкен бөлігін, соның ішінде Керлен, Туул және Орхон өзендерінің алаптарын қамтитын Хитан Ляо династиясын құрды.925 Хитан шығыс Монголияны, Маньчжурияның көп бөлігін және Қытайдың Сары өзеннің солтүстігіндегі көп бөлігін биледі.944 Император Тайцзун Цзиньге шабуыл жасады.947 Хитан басшылары Солтүстік Қытайдың императорлары болып орнықты. Хитан мемлекеті Ляо династиясы деп аталды.951 7 қазан Ляо императоры Шицзонгты туысы өлтірді және оның орнына Ляо императоры Тайцзонгтың ұлы Елю Цзин келді, ол Ляо императоры Муцзонг атанды.960 Ақпан Чжао Куаньин өзін Сонг императоры Тайдзу деп жариялады, содан кейін Кейін Чжоуды ығыстырды.964 Ляо династиясы Солтүстік Ханға Сонг династиясына қарсы тұруға көмектесті.969 12 наурыз Ляо императоры Муцзонгты оның қызметшілері өлтірді және оның орнына Ляо императоры Шицзонгтың ұлы Елю Сянь келді, ол Ляо императоры Цзиньцзонг атанды.979 Ляо династиясы Солтүстік Ханға Сонг династиясына қарсы тұруға көмектесуге тырысты, бірақ Гаолиан өзеніндегі шайқаста жеңіліске ұшырады.980 13 қазан Ляо императоры Цзиньцзонг қайтыс болды және оның ұлы Елю Лунсю оның орнына Ляо императоры Шэнцзун атанды; Императрица Сяо Янянь регент болды.983 Ляо династиясы өзін Хитан деп атауға қайта оралды.993 Коре–Хитан соғысындағы алғашқы қақтығыс: Хитан Кореге шабуыл жасады және Кореге номиналдық тәуелділік статусын алды.

12 ғасыр

Жыл Күн Оқиға 1101 12 ақпан Ляо императоры Даоцзонг қайтыс болады, ал оның немересі Елю Янси оның орнына Ляо императоры Тиандзо болады. 1117 Цзинь императоры Тайдзо Ляо әулетінің хитан әскерін жеңіп алады. 1122 Ляо императоры Тиандзо Оңтүстік астанасынан қашып кетеді, ал оның інісі Елю Чун Солтүстік Ляо императоры деп жарияланады, бірақ ол үш айдан кейін қайтыс болады, ал тақ Елю Динге беріледі, ол әкесімен бірге жасырынған еді; нақты билік императрица-ана Сяо Пушиға өтеді. 1129 Елю Даши екі тайпаны бағындырады. 1130 Елю Даши 20 000 ізбасарымен Орхон өзенінен кетеді және Қочо патшалығына барады, онда патша оны құшақ жайып қарсы алады. 1131 Жазда Елю Даши Кашгардағы Қараханилерге шабуыл жасайды, бірақ олар оны кері қайтарады. 1141 9 қыркүйек Қатван шайқасы: Елю Даши Сәлжүк әулетінің Ахмад Санжар армиясын талқандайды және Хорезм әулетін қарастырады. 1143 Елю Даши қайтыс болады, ал оның әйелі Сяо Табуян оның орнына регент болады. 1151 Елю Йилие, Елю Дашидің ұлы, Қара Қытайдың гурханы болады. шамамен 1162 Темужин (болашақ Шыңғысхан) бүгінгі Моңғолияның Кенти тауларында дүниеге келеді. 1186 7 қараша Темужиннің (Шыңғысханның) үшінші ұлы Өгедей хан дүниеге келеді. 1189 Темужин Хамаг моңғолдарының ханы болады.

13 ғасыр

Жыл Күн оқиға 1205 Темужин Байкал көлінің маңында Қытайдың Ұлы Қабырғасына дейін қоныстанған барлық көшпелі тайпаларды біріктірді. 1206 Темужинге Шыңғыс хан (Чингис Хан) атағы берілді, ол Моғол империясының бірінші хағаны (Ұлы хан) болды. 1215 23 қыркүйек Толуидің ұлы және Шыңғыс ханның немересі Құбылай хан дүниеге келді. 1227 18 тамыз Шыңғыс хан, Моңғол империясының 1-ші хағаны, 65 шамасында Батыс Сяда, Инчуан қаласы түсу кезінде қайтыс болды. 1229 13 қыркүйек Шыңғыс ханның үшінші ұлы Өгедей хан Моңғол империясының екінші хағаны болды. 1241 11 желтоқсан Өгедей хан, Моңғол империясының екінші хағаны, 55 жасында қайтыс болды. 1243 Хубилай ханның екінші ұлы, Юань әулетінің негізін қалаушы Жэньцзинь дүниеге келді. 1246 24 тамыз Гүюк хан, Өгедей ханның үлкен ұлы және Шыңғыс ханның немересі, Моңғол империясының үшінші хағаны болды. 1248 20 сәуір Моңғол империясының үшінші хағаны Гүюк хан 42 жасында қайтыс болды. 1251 1 шілде Моңке хан, Толуидің үлкен ұлы және Шыңғыс ханның немересі, Моңғол империясының төртінші хағаны болды. 1259 11 тамыз Моңғол империясының төртінші хағаны Моңке хан 50 жасында қайтыс болды. 1260 5 мамыр Толуидің ұлы және Шыңғыс ханның немересі Құбылай хан Моңғол империясының бесінші хағаны болды. Алайда, Толуид азаматтық соғысы басталды, себебі Толуи әулетінің әртүрлі мүшелері хаган атағы үшін күресті, нәтижесінде Моңғол империясы бөлінді. 1268 1301 жылға дейін созылған және Моңғол империясының фрагментациясын күшейткен Кайду-Құбылай соғысы басталды. Моңғол империясының барлық келесі хағандары империяның бөлінуіне байланысты номиналды болды. 1269 Құбылай хан үшін Дрогон Чёгьял Пхагпа жасаған 'Phags pa жазуының пайда болуы. 1271 Құбылай хан Юань әулетінің негізін қалап, өзін бірінші император деп жариялады. Ханбалық (қазіргі Пекин) династияның астанасы аталды. 1273 Жэньцзинь Құбылай хан тарапынан мұрагер ханзада деп тағайындалды. 1294 18 ақпан Құбылай ханның қайтыс болуы (78 жасында). Осы кезде Моңғол империясы төрт хандыққа бөлінді: Қытайдағы Юань әулеті, Ресейдегі Алтын Орда, Орталық Азиядағы Чағатай хандығы және Ирандағы Ильханат, бірақ Юань императорлары хаган атағын сақтап қалды. 1294 10 мамыр Темір хан, мұрагер ханзада Жэньцзиннің ұлы және Құбылай ханның немересі, Моңғол империясының алтыншы хағаны және Моңғолдар басқарған Юань әулетінің екінші императоры болды. 1295 Ильхан Газанның таққа отыруы. Ильханаттың исламға өтуі.

XIV ғасыр

1304 ж. Моңғол хандықтары арасындағы бейбітшілік Юань әулетінің үш батыс хандыққа (Алтын Орда, Чағатай хандығы және Ылхандық) номиналды үстемдігін орнатады. Бірақ бейбітшілік ұзаққа созылмады, жақын арада соғыс қайта басталды. 1307 жылдың 21 маусымында Темір ханның қазасымен (41 жасында) Күлүг хан, Хунгирад руынан Дармабала мен Дагидің үлкен ұлы және Құбилай ханның шөбересі, Моңғол империясының жетінші хағаны және Юань әулетінің үшінші императоры болды. 1311 жылдың 7 сәуірінде Күлүг хан қайтыс болды (29 жасында). Аюрбарвада Буянту хан, Дармабала мен Хунгираттың Дагидің екінші ұлы, Құбилай ханның шөбересі, Моңғол империясының сегізінші хағаны және Юань әулетінің төртінші императоры болды. 1313 ж. Өзбек ханның таққа отыруы. Алтын Орданың исламға өтуі. 1315 ж. Аюрбарвада Буянту хан тұсында Юань әулеті ішінде императорлық емтихан жүйесінің қайта жаңғыруы. 1320 жылдың 19 сәуірінде Аюрбарвада Буянту хан қайтыс болды (34 жасында). Аюрбарвада Буянту хан мен Раднаширидің үлкен ұлы Геген хан Моңғол империясының тоғызыншы хағаны және Юань әулетінің бесінші императоры болды. 1323 жылдың 4 қазанында Геген хан қайтыс болды (20 жасында). Гаммаланың ұлы, Женжиннің немересі және Құбилай ханның шөбересі Есүн Темір Моңғол империясының оныншы хағаны және Юань әулетінің алтыншы императоры болды. 1328 жылдың қазанында Есүн Темір (34 жасында) қайтыс болды, Есүн Темірдің үлкен ұлы Рағибағ хан 7 жасында Моңғол империясының 11-ші хағаны болып, Юань әулетінің жетінші императоры болып тағайындалды. Бірақ таққа отыруына дейін төңкеріс салдарынан оның билігінен айырылды. 1328 жылдың 16 қазанында Хайшанның екінші ұлы Жаяту хан Туг Темір Моңғол империясының 12-ші хағаны және Юань әулетінің сегізінші императоры болды. Екі астананың соғысы басталды. Оның әскері жеңілді, Рағибағ хан 7-8 жасында жоғалып кетті немесе қайтыс болды, мүмкін өлтірілген. 1329 жылдың 27 ақпанында Жаяту хан Туг Темір тақтан бас тарды және оның ағасы Хутугту хан Кусала Моңғол империясының 13-ші хағаны және Юань әулетінің тоғызыншы императоры болды. Бірақ ол 30 тамызда 28 жасында, ағасы Жаяту хан Тұғ Темірмен бірге тойдан кейін төрт күн өткен соң, уланған деп есептеледі. Жаяту хан Туг Темір 8 қыркүйекте таққа қайта отырды. 1332 жылдың 23 қазанында Жаяту хан Туг Темірдің қазасымен (28 жасында) Хутугту хан Кусаланың екінші ұлы Ринчинбал хан Моңғол империясының 14-ші хағаны және Юань әулетінің оныншы императоры болды. 1333 жылдың 19 шілдесінде Ринчинбал хан тоғыз айдан кейін (6 жасында) қайтыс болды. Тогон Темір (1320-1370 жж.) Хутугту хан Кусаланың үлкен ұлы және Ринчинбалдың ағасы, Моңғол империясының 15-ші хағаны және Юань әулетінің он бірінші императоры болды. 1335 ж. Ылхан Әбу Саид қайтыс болғаннан кейін Ылхандықтың ыдырауы. 1368 жылдың 14 қыркүйегінде Тогон Темір Мин әулетінің әскерлерінің жақындауынан бұрын Пекиннен Шандуға қашып кетті. Юань әулеті құлады. Юаньның қалдығы, Солтүстік Юань әулеті деп аталады, Моңғолияда жалғасуда. 1370 ж. Билигту хан Аюширидара (1340-1378 жж.), Тогон Темірдің ұлы, Қарақорымда Моңғолия ханы деп жарияланды. Тимур (Тамерлан) батыс Шағатай хандығына билік құрды. 1378 ж. Ушал хан Тогус Темір (1342-1388 жж.) ағасы Аюшридардан кейін Моңғолия ханы болды. 1380 ж. Алтын Орда Куликов шайқасында жеңілді. Қарақорым қытай әскерлерімен қиратылды. 1388 ж. Ушал хан Тогус Темірді ораттардың одақтасы өлтірді, осылайша Солтүстік Юань әулетінде орат-моңғол соғыстарын бастады. Жорықту хан Есүдер (1358-1391 жж.) бөлініп кеткен және азайып кеткен Моғол хандығының ханы болды. 1394 ж. Елбег Нигулесугчи хан (1361-1399 жж.) Арық хан әулетінен Енге ханны құлатып, Моғол хандығына ие болды. 1395 ж. Тимур Алтын Ордаға басып кірді және Сарай мен Астраханды шауып алды. 1399 ж. Елбег Нигулесугчи хаганды Төрт орат жеңіп, олардың басшылары Угети Хашиха мен Батула өлтірді.

15 ғасыр

Жыл Күн оқиға 1405 Тимур Мин Қытайына қарсы соғысқа дайындалып жатқанда Фарабта (қазіргі Қазақстан) аурудан қайтыс болды. 1408 ж. Ольгей Темір хан (1379–1412) әкесі Елбег Нигулесугчи хан мен ағасы Гүн Темір ханнан кейін Юань әулетінің ханы болады. 1415 ж. Ойраттар Делбег хан қайтыс болғаннан кейін Ойрадайды (1425 ж. қайтыс болды) Солтүстік Юань әулетінің моңғол ханы, Хаган тағына отырғызады. 1425 ж. Адай хан (1390–1438) Солтүстік Юань әулетінің тағына отырып, орталық және шығыс моңғол территорияларын біріктіреді, бірақ 1430 және 1434 жылдары ойраттардан ауыр жеңіліске ұшырайды. 1433 ж. Ойраттар Тогтоа Буханы (Тайсун хан) Солтүстік Юань хандығының хаганы етіп жасайды. Кейіннен ол өзін Ұлы Юаньның хаганы деп жариялап, Мин әулетін ашуландырады. 1449 ж. Эсен Тайши (Тайсун ханның әскери қолбасшысы және кейіннен ханның мұрагері) Тюму бекінісі шайқасында Мин әулетінің Чжэнтонг императорын тұтқынға алып, Пекинге шабуыл жасайды, бірақ кері тартылады. 1473 ж. Мин Ордос шөлінің оңтүстік шетінде моңғол тайпаларын бақылауда ұстау үшін Ұлы Қабырғаның құрылысын бастайды. 1480 ж. Бұрынғы Шыңғыс ханның жесірі Мадухай Хатун ойраттарды жеңген Бату Мунке Даян ханға үйленеді, бұл Моңғолияда Шыңғыс әулетінің қайта жандануының бастамасы болады. Ұлы Орданың Мәскеуге басып кіру әрекеті сәтсіз аяқталады. Олардың басшысы Ахмат хан қайтыс болады.

XVI ғасыр

1510 жылы Даян хан Далан Теригун шайқасында (Ішкі Моңғолия) Ордос және Тюмед моңғолдарын жеңіп, моңғолдардың алты Тюменін біріктіреді. 1513 жылы Даян хан Қытайға бірнеше рет шабуыл жасайды, ол 1526 жылға дейін жалғасады, соның ішінде 1517 жылы Пекинге жасалған сәтсіз шабуыл да бар. 1542 жылы ағасының қайтысынан кейін Алтан хан (Даян ханның немересі) бүкіл "оң қанаттың" (батыс Ішкі Моңғолия және Ордос) де-факто басшысы болады және оған "Тюшетт Сечен хан" атағы беріледі. 1550 жылы Алтан хан Мин аумағына кең ауқымды шабуылдар жасап, Пекинге қоршау салады. 1551 жылы Алтан хан пен Мин арасында бейбітшілік және шекаралық сауда туралы келісімге қол қойылады. 1571 жылы Алтан хан Гуйхуа немесе Коке Хота (Хохот, "Көк қала" деген мағынаны білдіреді) қаласын құрды, ол қазір Қытай Халық Республикасының Ішкі Моңғолия автономиялық аймағының астанасы болып табылады. 1577 жылы Алтан хан солтүстік-шығыс Тибетте Соднам Гьяцзомен кездесіп, оған моңғолдық "Далай Лама" атағын берді. Моңғолдардың буддизмге "екінші айналуы" басталады. 1585 жылы Тюшет ханлығының Абтай Сайн хан және Алтан ханның сіңлісінің ұлы Ердене Зуу монастырын, Моңғолиядағы алғашқы будда монастырын, ежелгі моңғол астанасы Қарақорумның жанында құрды.

17 ғасыр

1601 жылы Алтан ханның шөбересі Йонтен Гьяцо Тибеттің Лхаса қаласында 4-ші Далай-лама болып тағайындалды. 1604 жылы Лигдан хан солтүстік Юаньдың билеушісі болды. 1619 жылы Лигдан ханның зорлықпен билеуінен кейін бірнеше моңғол тайпалары Цинге көшті. 1632 жылы Лигдан хан маньчжурлардан қашу үшін Тибетке қашып, гелугтарды жаулап алуға тырысты. 1634 жылы Лигдан хан Цинхай көлінде қайтыс болды. 1640 жылы Халханың Тюшет ханның төрт жасар ұлы Занабазар алғашқы Жебцундамба Хутугту ретінде мойындалды. 1642 жылы Гүши хан Тибет таулы аймағында Хошут хандығын құрды. 1661 жылы Иркутск бекінісі салынды. 1671 жылы Галдан Бошигт батыс Жунгар хандығының басшысы болды. 1685 жылы Ғалдан хан Ховд қаласын құрды. 1687 жылы Жунгар хандығы мен Халха моңғолдары / Цин әулеті арасында ондаған жылға созылған Жунгар-Цин соғысы басталды. 1688 жылы Жунгарлар Халхаға шабуыл жасап, Халха ақсүйектерін Ішкі Моңғолияға қашуға мәжбүр етті. 1691 жылы Халха билері Цин әулетінің Канси императорына адалдық серт берді. 1696 жылы Цин әулеті Джао Модо шайқасында Жунгарларды жеңіп, Халханы іс жүзінде бақылауға алды.

18 ғасыр

Жыл Күн оқиға1705 жылы Хошут Лха Бжан хан Тибеттегі Алтыншы Далай-ламаны қызметтен шеттетуге бел буып, регент Сангс ргиас рГя мтшоны өлтіреді.1709 жылы Халха жирумы (Халха ережелері) Халха моңғолдары арасындағы моңғол Ойрат кодексін алмастырады.1717 жылы Тибет монастырьларының шақыруымен Дзюнгар әскері Лхасаны басып алып, Хошут Лха Бжан ханды өлтіреді.1718 жылы Цин әскерлері Батыс Моңғолиядағы қазіргі Ховд қаласының жанында гарнизон мен әскери шаруашылық құрды.1720 жылы Цин әулетінің императоры Канси Дзюнгар күштерін Тибеттен ығыстырып шығарады.1723 жылы Занабазар қайтыс болды. Князь Лубсан Данзан билігіндегі Жоғарғы моңғолдар Цинге қарсы көтеріліс көтеріп, бірақ жеңіліске ұшырады.1727 жылы Кяхта шарты Ресей-Цин шекарасын белгілеп, Ресейдегі буряттарды Цин билігіндегі Халха моңғолдарынан бөліп тұрды.1752 жылы Даваачи мен Амурсанаа Синьцзяндағы Дзюнгар билігін құлатты; Даваачи жаңа Хонг Тайджи (басшы) атанды.1755 жылы Цин әскерлері Синьцзяндағы Дзюнгарияны басып алды.1756 жылы Чингунжав пен Амурсанаа Цин әулетінің қолынан Дзюнгарлардың жойылуымен аяқталған сәтсіз көтерілістерге басшылық етті.1758 жылы үшінші Джебцундамба Хутукту Тибетте анықталды (Монголиядан тыс жерде бірінші рет).1779 жылы Номун Йехе Хүриye, Джебцундамба Хутуктулардың ірі монастыры, ақыры Монголиядағы қазіргі Уланбатор орналасқан жерге қоныстанды.1789 жылы Цин заңдары Халха жирумын, туған кодекс орнына алмастырды.

19 ғасыр

Жыл Күн оқиға1809 5-ші Джебцсундама Хутукту Икх Хурейде Гандантегчинлен (Гандан) монастырының құрылысын тапсырады.1811 Икх Хурейде алғашқы цам билері орындалды.1822 Ресей мемлекет қайраткері Михаил Сперянский Буриаттар және Сібірдің басқа да жергілікті халықтарының басқаруын реформалады.1833 Кияхтада орыс-моңғол мектебі ашылды.1836 Джебцсундама Хутукту шығыс Хуриеден (қазіргі орталық Уланбатор) қытай саудагерлерінен қашу үшін Гандантегчинлен (Гандан) монастырына көшті.1838 Икх Хурейде Гандантегчинлен (Гандан) монастырының құрылысы аяқталды.1846 Буриат казагы Доржи Банзаров моңғол тегінен шыққан алғашқы адам болып Ресейдегі Казан университетінде Еуропалық ғылым докторы атағын алды.1861 Ресей консулы Икх Хурейде орналасты.1869 Агваанл Увсанчойжиним Данзан Ванчүг Литханг, Кхамда дүниеге келді. Кейін ол жаңа моңғол мемлекетінің Богд ханы болып ресми түрде тағайындалды.1880 Улиастай гарнизонының Маньчжуға қарсы бүлігі.1891 Цзиндандао (Алтын таблетка жолы) сектасының қытай көтерілісшілері ішкі Моңғолияның оңтүстік-шығысында моңғолдарға қарсы жаппай қырғынды ұйымдастырды.1892 Ресейден Қытайға Икх Хурей арқылы телеграф желісін салу туралы келісімге қол қойылды. Транссибір теміржолының құрылысы басталды.

20 ғасыр

1907 жыл Цинь үкіметі синизация саясатын жүзеге асырды. 1911 жылдың 1 желтоқсанында Сыртқы Моңғолия Богд хан басшылығымен Цин әулетінен тәуелсіздік жариялады. 1911 жылдың 29 желтоқсанында Моңғолияның Богдо хандығы жарияланып, Богд хан таққа отырды. 1912 жылдың 3 қарашасында Ресей империясы Моңғолияның тәуелсіздігін және Богд ханның билігін мойындады. 1913 жылдың 11 қарашасында Моңғолия мен Тибет өзара тану және өзара көмек көрсету туралы келісімге келді. 1915 жылы Ресей, Қытай және Моңғолия Кяхтада келісімге қол қойды, онда Қытай автономды Моңғолияның егемендігі ретінде танылды. 1919 жылы Сыртқы Моңғолияны Қытай Республикасы басып алды. 1921 жылы Ресей Қызыл Армиясы Дамдин Сухбаатардың қолдауымен Роман Унгерн фон Штернберг әскерлерін жеңді. Ақпан айында Унгерн Нийслэл Хуреeden қытай әскерлерін шығарып тастады. Наурыз айында Унгерн қалған қытай әскерлерін жеңіп, Моңғолиядан қуды, бұл Богд хан басшылығымен Моңғолияның тәуелсіздігін қайта орнатуға мүмкіндік берді. 18 наурызда Дамдин Сухбаатар басқарылған коммунистік партизандар, Қызыл Армия әскерлерінің көмегімен Кяхта маңындағы Моңғол елді мекені Маймачендегі қытай гарнизонын жеңді. 1924 жылдың 26 қарашасында Богд ханның қайтысынан кейін Сыртқы Моңғолияда Моңғол Халық Республикасы жарияланды. 1928 жылы ұжымдастыру басталды. 1932 жылы ұжымдастырудың сәтсіздігі кең ауқымды көтерілістерге және уақытша жұмсаруға әкелді. 1936 жылы ханзада Демчугдонгруб Ішкі Моңғолияда Қытайдан тәуелсіз, коммунистік емес мемлекет – Моңғол әскери үкіметін құрды. 1937 жылы Моңғол әскери үкіметі Моңғол Біріккен Автономиялық Үкіметі деп аталды. Моңғолиядағы сталиндік тазалаулар: Моңғол Халық Республикасында отыз мыңнан астам адамның өліміне әкелетін сталиндік террор басталды. 1939 жылы сталиндік тазалаулар: Террор аяқталды. Мамыр айында Халхин-Гол шайқасы: Жапон және Кеңес Одағының бірлескен монғол күштері арасында Моңғолия мен Манжурия шекарасындағы Халхин-Гол бойында кең ауқымды шайқас болды. 16 қыркүйекте Халхин-Гол шайқасы: Шайқас жапондықтардың жеңілісімен аяқталды. Жапония мен Кеңес Одағы арасында бітім туралы келіссөздер жүргізілді. 1941 жылы Моңғол Біріккен Автономиялық Үкіметі Моңғол Автономиялық Федерациясы немесе Мэнцзян деп аталды. 1945 жылдың тамызында Қытай Республикасы Жапонияға қарсы соғыста Кеңес Одағынан көмек сұрады және Қытай-Кеңес достық және одақтастық шарты бойынша Сыртқы Моңғолияның тәуелсіздігін мойындауды ұсынды. Тамыз айында Моңғол Халық Республикасы Кеңес Одағынан кейін бір күн өткен соң Жапонияға соғыс жариялады және Оңтүстік Моңғолияны Қытай мен Жапониядан азат етуді бастады. Қазан айында өткен референдумда тәуелсіздікке 100% дауыс берілді. 1946 жылдың қаңтарында Қытай үкіметі Моңғол Халық Республикасының тәуелсіздігін мойындады. 1949 жылдың 6 қазанында жаңа құрылған Қытай Халық Республикасы Моңғолияны мойындап, дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға келісті. 1950 жылы мал табыны сәтті ұжымдастырылды. 1952 жылы Тайваньдағы Қытай Республикасы (ҚР) Қытай-Кеңес достық және одақтастық шартынан бас тартты. 1955 жылы ҚХР Моңғол Халық Республикасының Біріккен Ұлттар Ұйымына кіруіне кедергі келтірді. 1961 жылы Моңғол Халық Республикасы Біріккен Ұлттар Ұйымына кірді. Трансмоңғол темір жолы аяқталды. 1962 жылы Моңғолия КОМЕКОН-ға мүше болды. Қытай-Кеңес дауы: Қытаймен араздыққа түскен Коммунистік партия басшылығы Кеңес Одағының жағына шықты. 1965 жылы Юмьягиин Цеденбал интеллигенцияны тазартты. 1969 жылы Қытай-Кеңес дауы: Қытайдың агрессиялық қаупіне жауап ретінде Кеңес Одағы монғол аумағына үлкен әскерін орналастырды. 1981 жылдың наурыз айында Жүгердемдин Гүррагша ғарышқа ұшқан алғашқы монғол болды. 1984 жылдың тамызында Цеденбал отставкаға кетті. 1987 жылдың 27 қаңтарында Моңғолия АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1989 жылдың шілде айында Бахаи дінінің алғашқы монғол мүшесі елге кірді. Желтоқсан айында алғашқы реформалық халықтық демонстрациялар өтті; Моңғол демократиялық қауымдастығы құрылды. 1990 жылдың қаңтарында демократияны қолдаушы ірі демонстрациялар суық ауа райында өтті. 2 наурызда Моңғолия мен Кеңес Одағы барлық кеңес әскерлері 1992 жылға дейін Моңғолиядан шығарылатынын жариялады. Мамыр айында Конституцияға көппартиялық жүйе мен жаңа сайлауларды қамтамасыз ету үшін өзгерістер енгізілді. 29 шілдеде алғашқы демократиялық сайлаулар өтті. Коммунистік партия, қазіргі Моңғол халықтық революциялық партиясы (МХРП) жеңіске жетті. 3 қыркүйекте демократиялық жолмен сайланған алғашқы Ұлы халық хуралы қызметке кірді. 1992 жылдың 13 қаңтарында жаңа Конституция күшіне енді. 8 сәуірде жаңа сайлау заңы қабылданды. 28 маусымда алғашқы бірпалаталық заң шығарушы орган – Мемлекеттік Ұлы Хурал сайланды. МХРП жеңіске жетті. 1993 жылдың 6 маусымында алғашқы тікелей президенттік сайлау өтті. Оппозициялық үміткер Пунсалмаагийн Очирбат, бұрынғы МХРП мүшесі жеңіске жетті. 1996 жылдың 30 маусымында алғашқы коммунистік емес үкімет сайланды. 1998 жылы Санжаасүренгiin Зориг, инфрақұрылым министрі және 1990 жылғы наразылықтардың жетекшілерінің бірі өлтірілді. 2000 жылдың 2 шілдесінде МХРП сайланды; премьер-министр Намбарын Энхбаяр басшылығымен жаңа үкімет құрылды.

21 ғасыр

2003 жыл Монғолия әскерлері Ауғанстан, Ирак және Судандағы бейбітшілік сақтау операцияларына қатыса бастады. 2004 жылғы сайлау тең нәтижемен аяқталды. МПРП және басқа партиялар арасында Сахиагиин Елбегдорж басқаратын коалиция құрылды. 2006 жылғы қаңтарда МПРП үкіметтік коалицияны таратып жіберді. 25 қаңтарда МПРП пен кіші партиялардың, сондай-ақ партиядан шығып кеткендердің арасында Миеегомбин Энхболд басқаратын жаңа коалиция құрылды. 2007 жылдың қазанында биліктегі коалицияны МПРП басқарды, оның орнына Санжаагин Баяр басқаратын коалиция келді. 2009 жылдың маусымында Демократиялық партиядан Сахиагиин Елбегдорж Моңғолия президенті болып сайланды. 2009 жылдың қазанында Санжаагин Баяр денсаулығының нашарлауына байланысты Премьер-министр қызметінен кетіп, оның орнына Сүхбаатарын Батболд тағайындалды. 2012 жылдың тамызында 2012 жылғы Моңғолия парламенттік сайлауынан кейін Демократиялық партиядан Норовин Алтынхуяг басқаратын коалиция құрылды. 2013 жылдың маусымында Демократиялық партиядан Сахиагиин Елбегдорж 2013 жылғы Моңғолия президенттік сайлауында қайта сайланды.